insanokur.org

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

olanlar kadar. Veya birazcık fazla… İnanılacak gibi değil ama daha Ekim 1968’de Mayıs 68’e ilişkin kitapların sayısı 124’ü bulmuştu.
Fransızlar için “Mayıs 68, 20. Yüzyıl’ın İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki en önemli olayıdır.”
O zaman bitmesi ve/veya bitirilmesi istenen bu tarihi başkaldırının önemi nereden kaynaklanıyor?
Fransa Cumhuriyeti çağdaş tarihinde, siyasi hayatı, toplumsal yapıları, kadınlık durumunu, entelektüel ortamı, ekonomiyi ve bilhassa emekçi-patron ilişkilerini etkileyen bunca kapsamlı bir olay, bir başkaldırı, bir eylemler bütünü yaşanmadı.
Hele bu kadar kısa zaman dilimindeki eylemler dizisi içinde, sonunda ve hemen sonrasında.
Başlangıcı bakımından Mayıs 68 bir tür başkaldırıdır. İhtilal değildir : Çünkü öğrenci hareketinin ve onu izleyen işçi hareketinin hedefi veya hedeflerinden biri siyasi iktidarı almak olmadı. Kimi küçük siyasi gruplar “iktidarı almak” tan söz ettiler elbette. Ama bu sadece sözde kaldı.
Ancak Mayıs 68 kültürel bir devrim boyutunu kazandı. Çünkü tutucu, içine kapanık, korkak, sinmiş ve sindirilmiş Fransız toplumunu a’dan z’ye titretti. Ve birçok sorunun sorulmasına olanak sağladı.
O günlerin “Kültür İşleri” Bakanı ve Cumhurbaşkanı general Charles de Gaulle’ün en önemli danışmanı, hatta “fikir babası” André Malraux, Mayıs 68 için boşuna “Medeniyetimizin tanık olduğu en derin, en önemli krizlerden biridir” demedi.
Dönemin burjuva ve küçük burjuva ailelerinin, -ki bunların kimi öteden beri komünistti- çocukları, kız ve erkek çocukları isyan ettiler : Önce “ana-babalarının toplumuna.”
Sonra çocuklar birey olarak da kendilerini ispat etmek “Biz de varız!” demek olanağı buldular. Başka olanak, başka yol bırakılmadığı için “kaldırım taşlarını” konuşturmak zorunda kaldılar. Anımsamak gerek: O yıllarda Fransa’da oy kullanabilmek için 21 yaşını doldurmuş olmak gerekiyordu. Oysa 18, 19 veya 20 yaşındaki gençler askere alınıyor ve Fransız sömürgeciliğinin ve/veya emperyalizminin “geleceği için” cephelere gönderiliyordu. Oysa çocuklar sadece askere alınmak için anımsanmak istemiyorlardı, aynı zamanda konuşmak ve düşüncelerini açıklamak istiyorlardı artık.
Gençlerin ana-babalarına isyanlarıyla birlikte, o güne kadar entelektüel ortama, işçi hareketine, toplumsal mücadelelere damgasını vurmuş olan ve bu tekelini kimseyle paylaşmak istemeyen Fransız Komünist Partisi’ne (FKP) karşı da başkaldırı söz konusudur. FKP elbette bundan hiç memnun olmadı ve bunu göstermekten de çekinmedi : O zaman gençlerle arasındaki farklar giderek “uçuruma” dönüştü.
Öğrenci gençlere hızla genç kadın ve erkek emekçiler katıldılar. Öğretmenler, öğretim üyeleri de… Sanatçılar da… Sinema dünyasının önemli isimleri de… Öğrencilerle ve genç emekçilerle kendilerini dayanışma içinde hisseden ve dönemin egemenlerine kafa tutan bu çocuklara sempati duyan yurttaşlar. Böylece eylemler dizisi bütün toplumu kapsayan boyutlara ulaştı.

Fotoğraf: Sorbonne Öğrenci Komünü

Mayıs 68 boyunca, heyecanlı toplantılarla, tartışmalarla, gösteri ve yürüyüşle, grevle ve işgalle tanışmayan tek köy, tek kasaba ve tek kent kalmadı.
Mayıs 68’e giden yol, önce taşra üniversitelerinin yurtlarında, sonra Nanterre’de neredeyse masum denebilecek öğrenci eylemleriyle başladı: Erkek öğrenciler “kız öğrencilerin yurtlarına serbestçe girmek ve kız arkadaşlarını kaldıkları yurt odalarında ziyaret edebilmek için” yıllardır süren isteklerine olumlu yanıt verilmemesi üzerine harekete geçtiler. Reşit ( 21 yaşını doldurmuş) kız öğrenciler erkek öğrencilerin yurtlarına girebiliyorlardı ama bunun tersi yasaktı. Öğrenciler yurtlardaki modası geçmiş iç yönetmenliğin değiştirilmesini ısrarla ve yıllardır dile getiriyorlardı.
Öğrenciler aynı zamanda üniversitede geniş bir reform yapılmasını arzuluyorlardı. Ve ders programlarının saptanmasından yönetime ilişkin konulara kadar her alanda kendileri de kararlara katılmak istiyorlardı.
1964’de yükseköğrenime açılan Nanterre’deki Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nün kız ve erkek öğrencilerinin başını çektiği yasal ve son derece barışçıl eylemlere rağmen Milli Eğitim Bakanlığı yasakta ısrar edince, ve hükümet öğrencilere karşı son derece yersiz ve alışılmamış bir biçimde polisini gönderip sert ve acımasız davranınca ve başka etkenlerin de katkısıyla öğrenci eylemleri yeni boyutlar kazandı…
Vietnam’da yıllardır süren ABD işgalini ve akıl almaz saldırılarını kınamak için bin bir eylem yapan, Filistin halkının kurtuluş mücadelesini desteklemek için gösteri ve yürüyüşler, toplantılar düzenleyen son derece bilinçli siyasi kümelerin, “ihtilalcilerin”, Troçkistlerin, Maocuların, Gueveracıların, Anarşistlerin (asli ve asil anlamında) örgütlü katkısıyla eylemler dal budak saldılar.
İktidarın öğrencileri dinlememekte ısrarı ve gösteri ve yürüyüşlerin üzerine Fransa’da o zamana kadar alışık olunmayan, akıldan geçirilmesi bile mümkün olmayan feci bir saldırganlıkla yürümesi üzerine olaylar yeni boyutlar kazandı…
Nanterre’de fakültenin kapatılması üzerine, öğrenciler Sorbonne’a yani Paris’in merkezine yöneldiler.
Nanterre o tarihte Fransa’nın Afrika’daki, bilhassa Kuzey Afrika’daki eski ve/veya yeni sömürgelerinden ve çoğu Cezayir’den getirilmiş veya gelmiş “göçmenlerin” tıka basa oturduğu, oturtulduğu gecekondularla çevrili şantiye halinde küçücük bir kasabaydı. Bu kasabada çocuklar için okul yoktu. Bırakın hastaneyi bir sağlık odası bile yoktu. Doktor da yoktu. Tam anlamıyla yoksulluk ve terk edilmişlik içindeki bu gecekondu kasabada, henüz tam anlamıyla yerleşememiş bir fakülte ve çevrede oturanların yaşam biçimlerine duyarsız kalamayan öğrenciler vardı… Öğrencilerin “Üçüncü Dünya”ya kadar gitmelerine gerek yoktu: Çünkü “Üçüncü Dünya” ile komşuydular. Öğrenciler diğer mahallelerdeki “Fransızların” nasıl yaşadıklarını biliyorlardı ve aradaki “uçurumu” çok yakından görebiliyorlardı. Yeni kurulmakta olan yükseköğrenim binalarının inşası da bu terk edilmişlik bu yoksulluk ve bu karman çorman havaya katkıda bulunuyordu… Öğrencilerin inşaat işçileriyle ve çevredeki Citroen Fabrikası çalışanlarıyla ilişkileri dostçaydı…
Eylemler başlar başlamaz öğrencilerin yurtlara ve üniversiteye ilişkin istekleri hemen kabul edilseydi veya kabul edilmeleri için ciddi görüşmeler başlatılsaydı, belki ve büyük ihtimalle, hareket bu küçücük kasabanın ve üniversitelerin sınırlarını aş(a)mayacaktı.
Belki diyorum, çünkü öğrenci hareketi sadece öğrencilerin kendilerine özgü ve bazıları neredeyse “sudan” taleplerini kapsamıyordu: Bütün toplumu ilgilendiren birçok talebin kristalize edilmiş biçimini sunuyordu…
Ama işte o küçük ve “sudan” taleplerin en otoriter biçimde reddi ve anında polisin gönderilerek “dayakla” sorunun çözülmek istenmesi bardağı taşıran damla oldu… Ve böylece taşan su, kısa zamanda, başka etmenlerin de devreye girmesiyle ve yıllardan beri asla tatmin edil(e)memiş ve gittikçe birikmiş bütün isteklerin aniden ve artık patlaması üzerine durdurulamaz bir sele dönüştü.
Mayıs 68, o günlerden bugüne birçok ve hepsinin listesini yapmak bile bir kitap dolduracak kadar çok olan son derece ilginç ve kalıcı miras dizisi bıraktı. Bu miras birçok yönlüdür.
Mayıs 68’in miras bıraktığı birçok şeyi milyonlarca insan paylaşıyor. Örneğin Mayıs 68’den gelen ve dillerden hiç düşmeyen sloganlar:
“Sous les pavés, la plage!” (“Kaldırım taşlarının altında, plaj!”)
“CRS, SS!” (“Toplum polisi, SS!”) Bu sloganda öğrencilerin İkinci Savaş yıllarına göndermesi çok açık.
“İl est interdit d’interdire!” (“Yasaklamak yasaktır!”)
“Ce n’est qu’un début, continuons le combat!” (“Bu sadece bir başlangıç, mücadeleyi sürdürelim!”)
Kimi, döneminin renklerini taşısa, kimi epey abartmalı olsa bile bu sloganlar o günlerde bir isyan, bir başkaldırı rüzgarının estiğinin göstergeleridirler. Mutlaka bu nedenle günümüze kadar gelebildiler.

Fotoğraf: Renault İşgali.

En önemlileri ise İFADE ÖZGÜRLÜĞÜNÜ ELDE ETMEYE YÖNELİK OLANLARIDIR: Örneğin; “Yasaklamak yasaktır!” başlı başına bir programdır : Bununla yasaklamanın hiç bir meseleyi çözmediği, yasaklamanın hiç bir somut sonuç getirmediği vurgulanmak isteniyor(du). İşin en ilginç tarafı da bu cümlenin slogan olarak öğrenciler tarafından yaygınlaştırılmasından önce ilk kez o günlerin ünlü komiği ve sinema oyuncusu Jean Yanne tarafından kullanılmış olmasıdır. Elbette öğrenciler bu cümleye daha farklı ve daha kapsamlı yeni anlamlar yüklediler.
Mayıs 68 bireysel özgürlük için yakılan bir türkü olarak da algılanabilir.
Bu sloganlar ve bu devrimci nitelikli arzular sonucu Mayıs 68 Fransa’da ve dünyada yankılandı, ses getirdi.
Elbette her ülkenin kendine özgü gençliği, kendine özgü iç ve dış dinamikleri mevcuttu ama Fransa’dan yükselen bu sloganlar ve bu ses birçok ülkede, pek çok kentte ve fakültede yankılandı. Binlerce genç etkilendi ve her gençlik grubu kendine özgü dersler ve deneyimler çıkardı. Böylece Mayıs 68 sınırötesi bir etki yarattı.
Bu dinamik güç her ülkeyi ondan sonraki günlerde, ondan sonraki dönemlerde etkilemeyi de sürdürdü. Böylece gerçek bir eylemlilik süreci başladı. Bizde ve başka coğrafyalarda…
Mayıs 68 Fransa’da çok başlı, çok nitelikli bir özellik, bir boyut kazandı…
Büyük olasılıkla diğer ülkelerdeki öğrenci eylemlerinden en belirleyici farkı, Fransa’da Mayıs 68’in, öğrenci eylemi olarak başlaması ve mayıs ayının ortasından itibaren işçilerin katılımıyla bütün ülkeyi etkisi altına alan işyerlerinin işgal edildiği genel grev niteliğine bürünmesidir. Ve işte o zaman general Charles de Gaulle’ün on yıllık iktidarını ve bizzat kurduğu V. Cumhuriyet’ini radikal biçimde silkelemesidir.
Fransa’daki eylemler demeti bir yıl öncesinden ve 1968 başından beri Almanya Federal Cumhuriyeti, İtalya Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Meksika Birleşik Devletleri, İngiltere Krallığı, Cezayir Sosyalist ve Demokratik Cumhuriyeti, Çekoslovakya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Belçika Krallığı, Hollanda Krallığı ve diğerlerinde değişik biçimlerde kendilerini gösteren ve türlü boyutlar kazanan öğrenci ve emekçi eylemlerinden kopuk değildiler. Tam aksine birbirleriyle iletişim ve etkileşim içindeydiler. O günlerde, o aylarda Fransa öğrenci liderlerini Almanya, Belçika, Hollanda ve İngiltere öğrenci hareketi liderleriyle değişik ve uluslararası toplantılarda, gösteri ve yürüyüşlerde bir arada görmek istisna sayılmıyordu. Zaman zaman IV. Enternasyonal’in değişik yerlerdeki, başkentlerdeki toplantıları çerçevesinde de değişik ülkelerin Troçkist öğrenci lideri bir araya geliyorlardı.
Öğrenci hareketinin uluslararası boyutu deneyimlerin paylaşılmasında, kimi isteklerin uluslararası nitelik kazanmasında ve dayanışma gösterilerinde birincil derecede rol oynadı.
Hemen söylemekte yarar var: Mayıs 68, Fransa’da başından itibaren birçok kesimden tepki aldı. Yani Fransa’da herkes “Aman ne iyi ki Mayıs 68 geldi, yapıldı” demedi.
Birçok Fransız için Mayıs 68, bir “rüya”ydı ama birçoğu için de “kabus”tu.
Mayıs 68’in fena halde korkuttukları pek çoktur: Yaşlı ve içi geçmiş ama toplumsal hayattaki etkinliğini yitirmemiş Katolikler ve Katolik Kilisesi en başta… Katoliklerin daha aşırı dinci olanları yani Entegrist Katolikler… Bunlar kadınların dinin etkisinden kurtulmaya yönelmeleri ve daha bir dizi neden sonucu Mayıs 68’e ve getirdiklerine fena halde karşıydılar ve hala karşılar.
Özgürlükçü yönüyle Mayıs 68, aşırı sağcıları ve onların küçük büyük parti ve derneklerini de korkuttu…
Klasik sağ: Charles de Gaulle ve çevresinde toplanan ve kendilerini tarihi “Golistler” (“Gaullistes”, “De Gaulle taraftarları”) olarak isimlendiren André Malraux, Michel Debré, Alain Peyrefitte, Christian Fouchet gibi siyasetciler ve diğerleri de Mayıs 68’e muhaliftiler…

Fotoğraf: Cesaretin adı

Mayıs 68’in en önemli yönlerinden biri de, sonraki dönemlerde Fransa siyaset sahnesinin ünlü aktörleri olacak birçok kişinin kendilerini ilk kez veya yeni yeni gösterdiği bir arena olmasıdır: Öğrenci liderlerini artık herkes biliyor. Yine de Daniel Cohn-Bendit’in o günlerde “Kızıl Dany” değil “Dany Le Noir” (“Kara Dany”) veya sadece “Dany” olarak anıldığını belirtmek isterim. O günlerde anarşist ve radikal bir biçimde FKP karşıtı olduğu anımsanırsa ona “Kızıl” denmesi doğru olmazdı ve “Kara Dany” adıyla Anarşizmin rengini alarak ortaya çıkması doğaldı… Dany “renklerle dansını” çok ta uzatmadı ve, bildiğiniz gibi, “Yeşil”de karar kıldı…
Bu vesileyle Mayıs 68’de Troçkistler ve Maocular yanında Anarşistlerin de oldukça etkili olduklarını eklemek gerek: “Front Noir” (“Kara Cephe”) gibi değişik kümeler içinde…
Öğrenci liderleri olarak tanıtılanların bir kısmı sadece öğrenci lideri değildi: Örneğin, Alain Geismar sadece öğrenci lideri olarak anımsanmamalı. O o günlerde genç bir öğretim üyesiydi ve SNE-Sup (Yükseköğrenim Ulusal Sendikası) Genel Sekreteri’ydi. Mayıs 68’in hemen sonrasında Maocu bir örgütün liderliğini üstlenen Geismar, bir süre hapsedilecek, daha sonra da “Baba Evi”ne yani Sosyalist Parti’ye üye olacaktır.
Önemli liderlerden üçüncüsü ve artık neredeyse unutulmuş gibi olan Jacques Sauvageot genç bir öğrenciydi ve UNEF’in (Fransa Öğrencileri Ulusal Birliği) Başkan Yardımcısı’ydı. Başkanın istifası üzerine bu görevi üstlenmek durumunda kalacak, bir süre sonra o da öğretim üyesi olacaktır. UNEF, Sauvageot ve yoldaşlarıyla o günlerde soldaki küçük ama etkili PSU’nün (“Parti Socialiste Unifié”, “Birleşik Sosyalist Parti”) öğrenciler içindeki yankısıdır. UNEF yönetiminde başka devrimci grupların da temsilcileri bulunuyordu. Sauvageot daha sonra yaşamını bir bilim adamı olarak mütevazı bir biçimde sürdürdü.
O günlerin devrimci öğrenci örgütlerinden ve IV. Enternasyonal’in “Fransa şubesi” JCR’in (“Jeunesse Communiste Révolutionnaire”, “Devrimci Komünist Gençlik”) liderlerinden Alain Krivine, Daniel Bensaid (O günlerde Nanterre’in “İkinci Daniel”i olarak tanınan, günümüzde filozof ) ve Henry Weber de unutulmamalı. Krivine ve Bensaid hep aynı partide kaldılar. Krivine partisini temsilen birçok kez cumhurbaşkanlığına aday oldu. Weber ise bir süre sonra “Baba Evine” yani Sosyalist Parti’ye (SP) geçti. Birkaç defa milletvekilliği yaptı. Hala SP’de ve SP’nin Avrupa Parlamentosu’ndaki temsilcilerinden biri.
Birçok sendikacı lider de o günlerde ilk ciddi sendikal ve siyasi deneyimlerini yaşadılar. CGT Genel Sekreteri Georges Seguy, CFDT Genel Sekreteri Eugène Deschamps, CGT-FO Genel Sekreteri André Bergeron ilk akla gelenler.
O günlerde iktidar saflarındaki birçok isim de daha sonra kendilerinden söz ettirdiler: Örneğin Jacques Chirac o günlerde “İş ve İşçi Bulma Devlet Sekreteri”ydi. Aslında bir tür bakan yardımcılığı veya ikinci derecede bakandı. Yani bizzat bakanlık teşkilatına sahip olmayan ve başka bir bakanlığa, bu örnekte Toplumsal İşler/Çalışma Bakanlığı’na, bağlı. Türkiye’de tam karşılığı olmayan bir makam: O nedenle Fransızcasını da yazıyorum : “Secrétaire d’Etat à l’Emploi.” Chirac, Çalışma Bakanlığı’na bağlı olarak çalışıyordu. Ama Mayıs 68’de Çalışma Bakanı’ndan daha çok kendinden söz ettirmesini bildi. Asıl önemlisi işçi sendikalarının temsilcileriyle hükümeti adına, önce “gizlice” sonra açıkça, ilk ilişkileri kurmasıdır.
Yine aynı günlerde Başbakan Georges Pompidou’nun “Toplumsal İşler” (“Affaires Sociales”) Danışmanı Edouard Balladur’du. Balladur da birçok sendika lideriyle bizzat ve gizli bir biçimde görüşerek işçilerin, grevci emekçilerin öğrencilerle birlikte hareket etmelerinin önünü kesmeye çalıştı. Ve işçi sendikaları yöneticilerinin feci biçimde korkmaları sonucu amacına ulaşabildi.
Burada ismi geçenlerin her ikisi daha sonra birçok kez bakanlık yaptılar, başbakanlık görevini üstlendiler ve cumhurbaşkanlığına aday oldular. Birbirlerine rakip bile oldular: Chirac, Balladur’u ilk turda geçtikten sonra 1995’te cumhurbaşkanı seçildi ve bu görevini 2007’ye kadar sürdürdü.
İşte bu açılardan bakınca Fransa’da Mayıs 68 yakından incelenmeyi hak ediyor.
399 sayfalık bu çalışma toplumsal tarihi bakış açısıyla ve olayların tarihsel çerçevesinde
gerçekleştirildi. Umarım okur da, anlatılanlardan yararlanır ve böylece Mayıs 68’i yeniden değerlendirmek olanağı bulur. Yazar o zaman amacına ulaşmış olacaktır.
Kimi kitap ömür törpüsüdür, çünkü konuya ilişkin araştırmaların yapılması, yazımı, yayını birkaç yılınızı alır. İşte Fransa Mayıs 68 bu tür kitaplardan biridir. Burada bu çalışmanın okuyucuya ulaşmasına yardımcı olan iki değerli dosta teşekkürümü mutlaka bir kez daha yinelemeliyim :
İlki değerli dost, iyi insan Eşber Yağmurdereli’dir : Onun yazın ve kültür dünyamıza bir tür armağan olarak sunduğu Kibele Yayınları sayesinde bu kitap okuyucuya sunulabildi. Eşber Yağmurdereli’ye, yakın çalışma arkadaşlarına ve kitabın yayını için emek harcayanların tümüne ne kadar teşekkür etsem azdır.
İkincisi ise iyi şair, iyi yazar ve önemli yaratıcılarımızdan Sezai Sarıoğlu’dur. Onun sıkı ve harbi okumasından “sınıf geçen” kitabı artık « son okumasını » yaptıktan sonra matbaaya göndermek ve yayınlanmasını beklemek çocuk oyuncağıydı. Bu da birkaç ay sürdü, o da ayrı bir serüven oldu, anılarımızda yerini alarak.
Dünya kadar kitap okuduktan (kaynakça epey yüklü, mutlaka bir göz atmalısınız, belgesel filmlerden kurgu filmlerine dünya kadar kaynak var, bir kısmını internet aracılığıyla ücretsiz izlemek te mümkün) ve olaylara bizzat tanık olmuş, birkaçını mutlaka sizlerin de tanıdığından emin olduğum, Abidin Dino, Güzin Dino, Tacettin Karan, Fahri Petek gibi yakın dost ve arkadaşlarla yaptığım söyleşilerden sonra yazdığım ve değişik aşamalardan geçen kitap artık okuyucunun ilgisini bekliyor. 399 sayfalık ve epeyce orijinal fotoğraf ve belgeyle de donatılmış bu kitapta mutlaka yeniden düşünülmesi ve gözden geçirilmesi gereken noktalar olabilir. Bunun için siz değerli okuyucularımın katkılarınıza ihtiyacım olacak. Kitabı okuma fırsatı bulursanız ve varsa eleştiri, gözlem ve saptamalarınızı bildirebilirseniz mutlu olurum. Hepinize en derin sevgi ve selamlarım ve başarı dileklerimle kolay gelsin.

Yazan: Prof. Dr. M. Şehmus Güzel
27 Temmuz 2010

Kitabın Künyesi
M. Şehmus Güzel
Fransa
Mayıs 68
Kibele Yayınları
İstanbul, 2010
399 Sayfa.

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

okuyucusuyla paylaşır yılların ardından. İki yıl sonra gelen Düşbükü’nde ise ‘kitabın parasız eki’ne koyar bu ilk öyküyü o yıllara ait üç öyküyü de peşine ekleyerek. Bu kez ‘20 liralık’ telif belgesi vardır kitabın arka kapağında. Farklı dönemde yazılan öyküleri biraraya getiren bu iki ‘kardeş’ kitap, şiir güncelerinden, otobiyografik romana farklı türleri deneyerek edebiyatın sınırlarını zorlayan bir yazarı anlama çabamızda önemli ipuçları gibi. Şensoy, ilk günden bu yana devam ettirdiği özgün dilini, yazdığı tüm türlerde sürdürse de öyküyle özel bir ilişki kuruyor. Yeni kitabı Seçme Sapan Şeyler’i de üçüncü kardeş kitap olarak koyabiliriz diğer ikisinin yanına. “Öyküyle deneme arasında gezintiperver yazılar bunlar” derken ipuçlarını da veriyor yazar kitap hakkında. Yirmi dört bağımsız öykünün yer aldığı kitap, diğerlerinden farklı olarak baştan sona insan dışı bir gözle bakmaya çalışıyor insana. Cepteki cüzdana sıkışıp kalmış bir banknot, deneyimli bir uçak koltuğu, çok bilge bir köpek, hiç susmayan bir kadının ağzından çıkan bir bakla ya da konumundan mutsuz bir yıldız… Eşyalar, hayvanlar, bitkiler… Her gün gördüklerimiz, baktıklarımız, kullandıklarımız, çok sıradan ve fakat konuşamayan varlıklar bu öykülerin kahramanları.
Baştan sonra dillenemeyen ve düşünemeyenlerle kurulu öyküler, Tim Burton’un çekeceği türden fantastik bir film tadında bu kez. Şensoy ayrı ayrı disiplinler deyip ilgi kurmasa da, okuyucusunu en ince ayrıntılarıyla ‘sahne sahne’ dolaştıran kitap, yazarının tiyatroda hem yazan, hem oynayan olduğunu unutturmayı pek mümkün kılmıyor. Yazarın özellikle Ayna Merdiven ve Düşbükü kitaplarındaki bazı öykülerinde kullandığı, varlıkların dünyasından insana eleştirel gözle bakma durumu kitabın ta kendisi olmuş Seçme Sapan Şeyler’de. Neredeyse ete kemiğe bürünerek canlı kahramanlara dönüşen tüm bu varlıklar konuşamadıkları zamanlara inat özgürlüklerini ilan ediyorlar yazarın kaleminde ve durmadan eleştiriyorlar ‘kendini çok cinfikir sanan insanoğlunu’.

Teknolojinin esir aldığı insan
Birbirini takip etmeyen, ‘öykü türünde açık denizler özleyen metinler’ bir bütün oluşturuyorlar en sonunda. Şensoy’un ilk yazdığı öykü, kitapta ikinci öykü olarak yer alan ‘Garip Bir Uçak Kazası’ olmuş. Her şey banknotların muhabbetiyle başlamış diyebiliriz. Sonra bu dil tüm öykülere yayılmış. Hikâyeleri bütünleyip birbirine yapıştırmış bir anlamda. Kitabın ilk öyküsü ‘Elleri Dijital Adam’, aslında son yazılan olsa da tüm metinlere bir giriş niteliğinde başa konmuş. Yazar kendi deyişiyle bu sebeb-i nazm-ı kitapta anlatacağı ‘seçme sapan’ şeylere bir girizgâh yaparken oyunlarında da sıkça değindiği teknolojinin esir aldığı insana gönderme yapıyor. Girizgâhın ardından peşpeşe gelen öyküler, matematiği andıran ritmik bir yapı sunuyor okuyucuya. Girişi ve yükselişini yaptıktan sonra kapanışıyla bir diğerine yerini bırakıyor her bir öykü. Bütün bu ritmin ve saç örgüsünü andıran düzenin içinde öykülerin merkezinde Şensoy’un tüm kitaplarında bulacağımız dünyaya ve bügüne kendi süzgecinden bakışı var elbette. Her daim ironik bakış, bir yandan muzip çocuk halini de koruyor. Şensoy okuyucusunun belki de tiyatro izleyicisinden hep daha genç kalmasının nedeni de budur. Öykülerin ortak bir yönü de, her birinin yalnız, içe dönük yansımaları olması. Lewis Carroll’un hasta ve yalnız Alice’ini oyalamak için yarattığı fantastik dünya gibi, canı sıkılmış bir adamın yazdığı ‘seçme sapan’ öyküler olabilir pekâlâ bunlar. Öyle mi acaba derseniz, Ferhan Şensoy’a sorsak da cevabını alamayız derim. Çünkü ona göre yazarlıkta ‘ben nasıl yazıyorum?’un bir tarifi yok.
Ferhan Şensoy’un baskısı bulunmayan Gündeste’nin yeniden basılacağı, güncenin devamı Gecedeste ve Dündeste’nin de arkasından geleceği müjdesini verelim. Kalemimin Sapını Gülle Donattım’la ilk cildi gelen otobiyografik romanın ikinci cildi de çok yakında gelecek. Tabii, İşsizler Cennete Gider adlı yeni oyunuyla turnede olan Şensoy tiyatrodan ve oyunlardan başını kaldırabilirse!
(Alıntı: 16/07/2010 tarihli Radikal Kitap Eki)

Kitabın Künyesi
Seçme Sapan Şeyler,
Ferhan Şensoy,
Ortaoyuncular Yayınevi,
2010
168 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Yunan şiirinin ve çağımızın en büyük ustalarından Yannis Ritsos’un simgesi olan “özgürlük” şairin seçme şiirlerini yayımladığımz bu kitabının adının da esin kaynağı oldu. Her Zaman En Başta Özgürlük, Özdemir İnce, Herkül Millas ve İoanna Kuçuradi’nin çevirisiyle okurla buluşuyor.

Kitabın Künyesi
Her Zaman En Başta Özgürlük,
Yannis Ritsos,
Çeviren: Özdemir İnce, Herkül Millas ve İoanna Kuçuradi,
Kırmızı Yayınları,
şiir,
07 – 2010
316 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

onun yeni hakim dilimi olan “mega kapital”in, işçi sınıfı ve emekçilere bir sınıf taarruzu olduğunu ortaya koymayı hedefliyor.
Savran küreselleşmeye karşı ulusalcı bir karşı koyuşun ne mümkün ne ilerici olduğunu ileri sürüyor. Küreselleşmenin insanlığı bütünleştirme yolundaki aldatıcı söylemini de deşen yazar, küreselleşmeyi “tebdil-i kıyafet etmiş milliyetçilik” olarak niteliyor. Savran’a göre, insanlığın kurtuluşu ne küreselleşmenin sözde kardeşleşmesinde ne de ulusalcılığın bölünmelerindedir. Marksist enternasyonalizm insanlığa bugün her zamankinden daha fazla gereklidir.

Ödünç Alınmış Bir Önsöz
Yoksul için şiir. Var olabilmek ve
var oldukça bizi yüceltecek bir evet diyebilmek için,
günlük ekmek kadar, dakikada on üç kez
solumamız gereken hava kadar gerekli şiir.
Darbeler altında yaşıyorsak, kim olduğumuzu
söylememize bile izin vermiyorlarsa neredeyse,
şarkılarımız kusursuz olamaz, bir süs olamaz.
En derine dokunuyoruz çünkü.
Lânet olsun tarafsızlar için
kültürel bir lüks gibi yaratılan şiire!
O tarafsızlar ki ellerini yıkayıp sırtlarını döner sıvışırlar.
Lânet olsun kir içinde kalacak kadar taraf tutmayan şiire!
…
Damla damla damıtılmış bir şiir değil bu.
Güzel bir ürün değil. Olgun bir meyve değil.
Hepimizin soluduğu hava gibi bir şey
ve biz içine bir şeyler taşıdıkça büyüyen bir şarkı.
Bunlar hepimizin kendimize ait hissederek tekrarladığımız
sözcüklerdir, hızla yayılırlar. Söylenip unutulmazlar.
En gerekli sözcüklerdir: Adı olmayan.
Bunlar gökte çığlıktır, yerde ise eylem.
Gabrıel Celaya
(İspanya, 1911-1981)
“Şiir Gelecekle Yüklü Bir Silahtır” başlıklı şiirinden

Giriş
Emperyalizm yaklaşık yirmi yıldır, Türkiye’nin çevresinde bir ölüm dansına girişti. Kâh Ortadoğu’da, kâh Balkanlar’da, kâh Orta Asya’da, kâh Kafk asya’da savaşlar çıkarıyor, devletler yıkıyor, insanları öldürüyor. Neden? Baba oğul Bush’ların genetik yapısından mı? Ya Clinton döneminin saldırıları? “Neocon” ların çılgınlığından mı? Ya onlara karşı olduğu halde Irak savaşı öncesinde Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin önünde modern bilgisayar teknolojisinin yardımıyla bütün dünyanın önünde yalan üstüne yalan söyleyen eski ABD Dışişleri Bakanı Powell? ABD devletinin doğasından mı? Ya her savaşta onun yanında yer alan Britanya? Ya Irak savaşında homurdanan ama bütün ötekilere destek veren Fransa ve Almanya? Sağcı politikacıların ırkçılığından mı? Ya 1999’da Sırbistan ve Kosova’ya bomba yağdıran dört büyük Avrupa devletinin (Almanya, Fransa, Britanya, İtalya) sosyal demokrat başbakanları? Ya Almanya’nın, programında merkezi bir yer tutan barışı ayaklar altına alarak Kosova savaşı kahramanı olmaya soyunan Yeşiller Partisi’nden dışişleri bakanı Fischer? Elinizdeki kitap, “küreselleşme çağı”nın dünyayı barış, demokrasi, insan hakları temelinde bütünleştirmeyi vaat eden retoriğinin ardına geçerek, devletlerin, rejimlerin, siyasi partilerin, politikacıların ötesinde, savaşın emperyalizmin doğasında yattığını okura anlatmak için yazıldı.
*
* *
Emperyalizm, 1991 Körfez savaşı ile yeni dönemin savaşlar dalgasını (Körfez’den sonra 1999 Kosova, 2001 Afganistan, 2003 Irak) başlatmadan da önce, neoliberal strateji temelinde dünya çapında işçi sınıfına, yoksul köylülüğe, emekçilere ve bütün ezilenlere karşı ekonomik taarruzunu başlatmıştı. Doğu Avrupa (1989) ve Sovyetler Birliği’nin (1991) çöküşünden sonra buna “küreselleşme” adı verildi. Bugün, Seattle ve ertesinde, Latin Amerika’daki devrimci yükselişin gölgesinde, Batı Avrupa’da üst üste gelen genel grevlerin peşinde, “küreselleşme”nin olumsuz yanları da olduğundan söz etmek moda oldu. Uluslararası kapitalizmin örgütleri arasındaki işbölümünde (sermayenin disiplinini temsil eden IMF’den farklı olarak) “insani” bir yüzü temsil görevini üstlenmiş olan Dünya Bankası ikide bir raporlar yayınlayıp dünyada şu kadar milyar insanın günde 1 doların altında bir gelirle geçinmek zorunda kaldığını, en zengin ülkelerle en yoksulların arasında gelir farkının eskisine göre bile büyüdüğünü ilan ediyor. Ama bunlar önlenebilir yan etkiler olarak sunuluyor.
Herkes üzülüyor. Dünya Bankası konferanslar düzenliyor… ve raporlarını farelerin eleştirisine terk ediyor. INGO’lar (uluslararası STK’lar) ve NGO’lar (STK’lar) “kırsal kalkınma” programları ve seminerleri düzenliyor… ve bir dizi uzman hem ilginç yerlere seyahat ediyor hem büyük paralar kazanıyor. Bildiğimiz kapitalist bankacılığın “nano teknoloji” çağına uygun versiyonu olan “mikro kredi” göklere çıkartılıyor… ve yoksullar yoksullaşmaya, ülkeler arasında gelir uçurumu büyümeye devam ediyor.
Elinizdeki kitap, yoksullaşmanın ve ülkeler arasındaki uçurumun büyümesinin “küreselleşme”nin istenmeyen bir yan etkisi değil, doğrudan doğruya amacı, hedefi, ulaşmak istediği sonuç olduğunu okura anlatmak için yazıldı.
*
* *
“Küreselleşme”nin emperyalizmin kirli yüzünü gizlemek için kullanılan bir ad olduğu bugüne kadar çok söylendi. Öyleyse, elinizdeki kitap uzun zamandır söylenmekte olan bir şeyi, en fazlasından biraz daha ayrıntılı, biraz daha sistematik olarak anlatmak için mi yazıldı? Hayır. Çünkü “emperyalizm” sözcüğünün ardında bin bir anlam yatabilir. Türkiye’de “küreselleşme emperyalizmin kendisidir” diyenlerin yüzde doksan dokuzu, emperyalizmi bazı devletlerin başka devletler üzerindeki hâkimiyeti, “küreselleşme”yi de ulus devlete karşı bir saldırı olarak anlarlar.
Küreselciler, yani küreselleşme taraft arları ile ulusalcılar bir konuda bütünüyle hemfikirdir. Bir süreç olarak “küreselleşme” ulusal devlete karşıdır, onu zayıfl atmaya, aşındırmaya, mümkün olursa işlevsizleştirmeye ve felç etmeye yönelir. (Aradaki tek fark belki de bazı ulusalcıların “küreselleşme”nin hedefini Türk devletini ortadan kaldırmaktan ibaret sanmalarıdır!) Biz ise emperyalizm ve “küreselleşme” konusundaki bu yorumun bütünüyle yanlış olduğu kanaatindeyiz.
Bu kitap alışılmış ve yaygın “küreselleşme” tanımlarına meydan okuyor ve çok yalın bir iddiada bulunuyor: Küreselleşme ulus devlete bir saldırı değildir, bir sınıf taarruzudur. Emperyalist burjuvazisiyle, bağımlı ülke kapitalistiyle, eskiden “sosyalist” diye anılan ülkelerin restorasyonist bürokrasisiyle hâkim güçlerin işçi sınıfına ve emekçilere bir taarruzu. Emperyalizm ise devletler arası bir ilişki değil, kapitalizmin en yüksek aşaması.
“Küreselleşme”nin milyonlarca tanımını bulmak mümkün. Bu satırların yazarı için “küreselleşme”nin en dakik tanımı, uluslararası burjuvazinin farklı ülkelerin işçi sınıfl arını ve emekçilerini rekabet içine sokarak kazanım ve haklarında aşağıya doğru bir yarış başlatmasıdır. Daha kısa bir tanım isteyenler için, “küreselleşme” yedek sanayi ordusunu dünya çapında genişletme stratejisidir. Kısacası, elinizdeki kitap, “küreselleşme”nin sadece  sağ ve sol liberalizmler tarafından sunuluşunu değil, milliyetçi/ ulusalcı/yurtsever açıklamalarını da çürütmek için yazıldı.
*
* *
Bu kitap, sadece ulusalcıların değil, solun çok değişik akımlarının “küreselleşme”nin gerçek karakterini kavrayamadığını ortaya koymaya çalışıyor. Ana damar “küreselleşme” teorisini has liberal düşünürlerle birlikte geliştiren, hatta bu teori üzerinde damgası bulunan sol liberalizmin, Seattle, Prag ve Cenova’nın “küreselleşme karşıtı” hareketini evcilleştiren “alternatif küreselleşme” hareketinin, “küreselleşme”nin gizlediği emperyalizme karşı mücadelenin aynı zamanda bir sınıf tavrı gerektirdiğini bütünüyle gözlerden saklayan ulusalcılığın ve “emperyalizm” gibi yüklü bir kavramı ancak sterilize bir laboratuar ortamında eldivenle tutabilen bir tür Marksizmin eleştirisi elinizdeki kitabın bir başka konusunu oluşturuyor.
*
* *
Okurumuzu daha baştan uyarmamız gereken bir konu var.
Yaygın kanının aksine, günümüz dünyasının gelişmelerini kavramak ve karşı karşıya olduğumuz büyük sorunların (savaş, yoksulluk ve güvencesizlik, ekolojik yıkım, ulusa, ırka, cinsiyete dayalı ezilme, toplumun metalaşma ve bencillik temelinde yozlaşması vb.) çözümü için çalışmak söz konusu olduğunda, mümkün olan yalnızca iki tavır yoktur. İnsan ya küreselci ve liberal ya da ulusalcı ve statükocu olmak zorunda değildir. Bir üçüncü tavır daha mevcuttur: Sınıf mücadelesine dayanan bir enternasyonalizm.
Küreselciler, ister bilinçli ister bilinçsiz, yalan söylemektedirler:
“Küreselleşme” bütün dünyanın kaynaşması ve kardeşleşmesi yönünde bir gelişme değildir. “Küreselleşme”, aşağıda ayrıntısıyla ortaya konulacağı gibi, gizli bir milliyetçiliğin yatağıdır. Bütün dünyanın kucaklaşmasını ve her ırktan, renkten, ulustan insanların kardeşleşmesini savunan tek akım enternasyonalizmdir.
Yani insanın yurdunun bütün dünya olduğunu savunan akım.
Marksizm ise tek gerçekçi enternasyonalizmin proleter enternasyonalizmi olduğunu, yani bugün var olan ulusal düşmanlıkları ve ırkçılığı aşabilmek, savaşlara son verebilmek için, kapitalizmin ve emperyalizmin yıkılmasının, yerine işçi ve emekçilerin iktidarını temsil eden devletlerin kurulmasının gerekli olduğunu ortaya koyar. İlk iki görüş, küreselcilik ve ulusalcılık, esas olarak solun değil burjuvazinin ve devletin safl arında güçlü olduğu için sesini yaygın olarak duyurabilmektedir. Elinizdeki kitap, az tanınan üçüncü tavrın seslerinden biri olmayı hedefliyor.
*
* *
Şimdi kitabın yapısına biraz değinerek ana konumuza geçelim.
“Küreselleşme” kendi içinde zorunlu bir çelişki barındıran bir kavramdır. Kapitalizmin, hatta insanlığın tarihinde yeni bir aşama olarak sunulduğunda bütünüyle bir efsanedir. Buna karşılık, emperyalizmin yeni bir evresi olarak ve uluslararası burjuvazinin bir sınıf taarruzu stratejisi olarak kavrandığında elle tutulur, nesnel bir gerçekliktir. Kitabın yapısını bu çelişki belirliyor.
Bu kitap aynı zamanda “küreselleşme”nin tartışılmasına çelişkiyi ve diyalektiği sokma çabasıdır.
Önce “küreselleşme”nin insanlık ve kapitalizm tarihinde emperyalizmin geride kaldığı yepyeni bir aşama olduğu efsanesini ele alıyor ve çürütüyoruz (“‘Küreselleşme’ efsaneleri”).
Bunu, “küreselleşme”nin gerçek yanını kavrayabilmek için klasik Marksist emperyalizm teorisinin günümüzün, yani 21. yüzyılın dünyasında geçerliliğini sınayan bölümler izliyor (“Emperyalizm”). Emperyalizm teorisinin kazanımları temelinde, “küreselleşme”nin çelişkilerini ve siyasi anlamını daha ayrıntılı olarak ele alıyoruz (“‘Küreselleşme’nin gerçek dünyası”).
Bir kez “küreselleşme”nin gizini çözdükten sonra, soldaki başka akımların bu konudaki hatalarını eleştirmemiz mümkün hale geliyor (“Solun ‘küreselleşme’ kavrayışsızlığı”). Emperyalizmin 21. yüzyıl başında varlığının devam ettiğini saptadıktan sonra Türkiye gibi emperyalizme tabi ülkelerde azgelişmişlik ve kalkınma sorunlarına nasıl yaklaşmak gerektiği sorusu kendiliğinden gündeme gelir. Bu soruna ilişkin teorik çerçeveyi “Emperyalizm ve azgelişmişlik” başlığı altında ele alıyoruz. “Küreselleşme” döneminde emperyalizmin politik ve askeri eğilimleri bir sonraki başlığın konusunu oluşturuyor (“‘Küreselleşme’ döneminin politikası”). Son olarak, emperyalizmin ve onun kod adı olan “küreselleşme”nin karşısına nasıl bir programla çıkmamız gerektiğini tartışıyoruz (“Emperyalizmin alternatifi ne?”). “Sonuç”  bölümü bütün bu tartışmanın en yakıcı politik sonuçlarını çıkarıyor.
Bu kitap baskıya girerken, ABD’de finans piyasası büyük bir sarsıntı içine girmiş bulunuyor. Eylül 2008, daha önceki bir çağdan, 1929 New York borsa çöküşünden bir rüzgâr getiriyor. Eğer böyle bir mali çöküş ve onu izleyerek yeni bir büyük depresyon yaşanırsa, bu kitabın ana gövdesinde anlatıldığı gibi, milliyetçilik, devletçilik, hatta faşizm yeniden burjuvazinin gündeminde ön sıralara yerleşecektir. “Küreselleşme” ise modası geçmiş bir kavram haline gelecektir. O durumda, bu kitap bir bakıma “küreselleşme”nin otopsisi olarak da okunabilir.
Okuru küreselciliğin ve ulusalcılığın propaganda bombardımanının yarattığı önyargıları bir kenara bırakarak emperyalizmin dünyasını çıplak gözlerle izlemeye davet ediyoruz.

Organik Sol – Nail SATLIGAN
(06.01.2009, Radikal Kitap)
Neo-liberalizmin dünya çapındaki saldırısının hızlanmasıyla birlikte “küresel”, “küreselleşme” gibi kavramların yeni bir statü kazanmaya başladığına, birçoklarının gözünde bunların “emperyalizm”in yerini alan yepyeni bir gerçekliğin teorik ifadesi düzeyine yükseldiğine tanık oluyoruz. Bu çaba ikili bir çarpıtma üzerinde yükseliyor. Bir yandan somut olgular, söz gelimi dünya ekonomisi ve siyasetinde ulusal devletlerin ve ulusal sermayelerin rolü örtbas ediliyor ya da ters yorumlanıyor, öbür yandan ise Marksist emperyalizm teorisi, ortaya atılışından bir yüzyıl sonra bambaşka bir kalıba dökülmeye çalışılıyor. Açıktır ki bir gerçeklik ve teorik bir kategori olarak emperyalizmin yeni bir yüzyılın başında yeniden olumlanıp pekiştirilmeye ihtiyacı var.

Marksist emperyalizm teorisinin ilk geliştirilişi de Marx’ın genel teorisi açısından hayati bir tarihî sınav olmuştu. Marx’ın kapitalizm modeli, ilk kez yeni ve farklı bir çağın dünya çapındaki iktisadi sistemine uygulanacaktı. Bu süreçte Lenin’in emperyalizm teorisi belirleyici ve kalıcı oldu. Buna göre kapitalizm, tekellerin rekabetin yerini aldığı yeni bir “tekelci kapitalizm” dönemine girmiş, üretim tröstler ve karteller çevresinde yoğunlaşmış, banka ve sanayi sermayesi finans-kapital içinde kaynaşmış, sermaye ihracı mal ihracının yerini almıştı. Karteller arasındaki rekabet, bunlar dünyayı nüfuz alanları hâlinde paylaşır ve yeniden paylaşmaya çalışırken kapitalist devletleri birbiriyle çatışma içine sürüklemekteydi.

Bu emperyalizm teorisinde sermaye ihracı nasıl tanımlayıcı bir özellikse sermaye ihracı kavramında da “ihraç” belirleyicidir. Yoksa sermayenin uluslararası hareketinden, bir “dünya pazarı” yaratmanın sermayenin içkin eğilimi olduğundan Marx’ın Kapital’inde de uzun uzadıya söz edilir. İhraç, sermaye hareketinin ulusal devletlerin hükümranlık sınırlarının aşması anlamına gelir ve bu hâliyle, dünya iktisadi coğrafyasının ulusal devletlere bölünmüş olmasını ön gerektirir. Doğal olarak, Marksist emperyalizm teorisini karşısına “küreselleşme”nin çeşitli yorumlarını çıkaran kapitalist ideologlar, ancak sermaye egemenliğinin sona ermesiyle yaklaşılabilecek özgürleştirici bir hedefin, ulusal devletlerin aşılmasının, kapitalizm döneminde şimdiden gerçekleştiğini ilan edeceklerdi. Savran, kitabında bütün bu tezleri bir bir çürütüyor.
Bunu tümel bir yaklaşımla yapıyor. Emperyalizmin uluslararası ekonomi ve politikasını bütün yönleriyle (iktisat ve iktisat dışı) ele aldığı gibi hem gelişmiş kapitalist ülkeler ile az gelişmişler arasındaki ilişkiler hem de gelişmiş ve az gelişmiş olanların kendi içlerindeki ilişkiler üstünde duruyor. Emperyalizm sorunsalına yapılan teorik katkıları eleştirel süzgeçten geçirirken ne eskileri ne yeni yazarları (Ahmed, Harvey, Negri-Hardt, Panitch-Gindin, Wood vb.) ihmal ediyor. Eskilerden Kautsky’nin yazdıklarına erişmek, Almancayı kullanmayan araştırmacılar için neredeyse olanaksızken bunu İtalyanca aracılığıyla yapıyor. Sözün kısası, dört başı mamur bir yetişimi emekçilerin özgürleşmesi davasının hizmetine sunmuş bir “organik” sol aydınla karşı karşıyayız.

Tamamen gerçekçi bir zemin üstünde hareket ediyor. Eleştirisinin baş hedeflerinden Negri ile Hardt’ın yaptığı gibi, ekonominin gerçek temelinde neler olup bittiğine hiç aldırmaksızın, siyaset felsefesi ve ideolojisi metinleri arasında mekik dokuyarak bir çağın bittiğini ilan etmek türünden uçarılıklar onun harcı değil. Yapıt çizelge ve grafiklerle dolu bir nicel inceleme olmasa da, küreselleşmecilerin “küresel şirket” safsatasıyla tartışırken, dünyanın belli başlı finans ve sanayi şirketlerinin ulusal aidiyetlerini sayıvermesi, susturucu bir cevap oluyor. Bu gerçekçilik, yapıta maddeci bir boyut da katıyor.

Eleştirelliği elden bırakmıyor. Marksist yazarlarla, onları kâh eleştirerek kâh onaylayarak hesaplaşırken, güncel geçerliliğine bütünüyle sahip çıktığı Lenin’in teorisinin de eksiklerine, yanlışlarına, güncelleştirilmesi gereken yönlerine işaret etmekten geri kalmıyor.

Nihayet okuru klasik ve en olumlu anlamında diyalektik bir inceleme bekliyor. Gelişmeleri, birer süreç olarak ve iç çelişkileriyle, bu iç çelişkilerin belirlediği gelişme olasılıklarıyla birlikte tahlil ediyor. “Küreselleşme” sözcüleri, birtakım gerçek olguları mutlaklaştırıp evrenselleştirirken o, bunları saptıyor, çerçevenin bütünü içindeki yerlerine oturtuyor ve önlerindeki yapısal engelleri gösteriyor. Güncel olanın barındırdığı asalaklık ve çürüme ögelerini vurguladığı kadar, yeni bir düzenin nesnel olanaklarının olgunlaşmasına da dikkatimizi çekiyor.

Bütün bunlardan sonra kitabın – bu satırların yazarının izleyebildiği diller bakımından – son yılların Marksist teorik edebiyatının en önemli ürünlerinden biri olduğunu belirtmeye gerek kalıyor mu?

Emperyalizm ve Kapital – E. Ahmet TONAK
(06.12.2008, Birgün Gazetesi)

“…(G)ünümüz dünyasının gelişmelerini kavramak ve karşı karşıya olduğumuz büyük sorunların (savaş, yoksulluk ve güvencesizlik, ekolojik yıkım, ulusa, ırka, cinsiyete dayalı ezilme, toplumun metalaşma ve bencillik temelinde yozlaşması vb.) çözümü icin çalışmak söz konusu olduğunda, mümkün olan yalnızca iki tavır yoktur. İnsan ya küreselci ve liberal ya da ulusalcı ve statükocu olmak zorunda değildir. Bir üçüncü tavır daha mevcuttur: Sınıf mücadelesine dayanan bir enternasyonalizm.” Sungur Savran. 2008. Kod Adı Küreselleşme: 21. Yüzyılda Emperyalizm. İstanbul: Yordam Kitap. s.16)

Bu köşenin okurları benim de bu görüşü paylaştığımı, dolayısıyla yukarda dile getirilen perspektiften yazılmış bir kitabı öveceğimi bekleyebilirler.

Savran’ın yeni kitabını tavsiye etmemin nedeni bu paylaştığım tavrın ötesinde. İlk belirtmem gereken neden, kitabın ele aldığı konuların, temasının, kapsamının can alıcı bir biçimde güncelliği. Hepimizin kafasındaki kavramlar –ki bunların başında “küreselleşme” geliyor– akımlar, siyasi çıkarsamalar, vb. sadece ele alınmıyor, irdeleniyor, kaynak sayılan otoriteler eleştiriliyor. Ve sonunda, literature hakim, eleştirel bir gözle oluşturulmuş, son derece sistematik, tertemiz bir çözümlemeyle ufkumuz açılıyor. Hem yerli (Çağlar Keyder) hem çoğu dilimize de çevrilmiş ve sol çevrelerde etkili olmuş isimlerle (Nigel Harris, Robert Brenner, Leo Panitch, Sam Giddin, vs.) polemiklere de giriyor Savran.

Aslında, “polemik” dememek gerekiyor, çünkü Savran’ın eleştirileri gerçekten kapsamlı ve çok temel noktalara yoğunlaşmış seviyeli bir uslupla yapılmış kitap boyunca. Hem küreselleşmeci kampa eleştirel yaklaşımı ile hem de emperyalizm teorilerini kapsamlı bir biçimde değerlendirişiyle bir bakıma referans kitap niteliğinde Kod Adı Küreselleşme.
Sınıf mücadelesine dayanan enternasyonalizmin teorik dayanağı sermaye merkezli kapitalist dinamiklerin analizidir.

Kapitalizmin dinamiklerinin en kapsamlı ve özellikle günümüzde geçerliliğini hasımlarının bile kabul ettiği tahlili Marx’ın Kapital’inde yapılmıştır. Kapital’in yerini bir başka kitap tutamaz. Ama, Kapital’in ele aldığı konuları yetkin bir biçimde sunmanın yanısıra Marx sonrası literaturü de tanıtan giriş niteliğinde rehber kitapların da yararlı olabileceğini teslim etmek gerekir. Artık eskimiş sayılabilecek, Paul Sweezy”nin 40″lı yıllarda yazdığı ve Kalkedon Yayınları tarafından geçen yıl tekrar dilimize kazandırılan Kapitalist Gelişme Teorisi”ne taze bir alternatif yayınlandı geçtiğimiz günlerde: Ben Fine ve Alfredo Saad-Filho’dan Marx’ın Kapital’i (Yordam Kitap). Hem de, Nail Satlıgan’ın son derece yetkin çevirisi ile.

Bu kitap aslında tam bir rehber kitap niteliğinde olmamakla birlikte Marksist ekonomik analizle tanışmak için iyi bir başlangıç kitabı. Rehber kitap niteliği az, çünkü Kapital”in ele aldığı konuların tamamını Marx’ın sunuş çizgisine sadık bir biçimde tanıtmıyor okuyucuya.

Başka bir çerçeve ile özgün bir yorumu kimi yeni katkıları da okuyucuya salık vererek sunuyor. Dolayısıyla, ilk üç baskının yazarı Ben Fine’ın ve onun önce öğrencisi sonra yazarlık arkadaşı olan Saad-Filho’nun Kapital’i yorumlayışlarını okuyoruz kitap boyunca.

Yazarlar bunu hem ana metinde saklamadıkları için hem de kaynakçalarında kendilerine çok sayıda referansla (Fine”a 21, Saad-Filho”ya en önemli kaynaklarının kendileri olduklarını deklare ettikleri için kitaplarının da yorumlardan bir yorum olduğunu okuyucuya hatırlatmış oluyorlar.

Bu yorumun Marksist iktisat içinde geçen tartışmalarda nasıl tezahür ettiğine bu yazı kapsamında girmek imkanı yok. Ama benim çalışma alanım olması bakımından nispeten yakından ilgilendiğim Marksist ampirik çalışmalar literatürünün tamamen es geçildiğini belirtmem gerekiyor.

Bu alanın ilk önemli katkılarını yapan J. Gillman, S. Mage, V. Perlo, sayısız Japon Marksist iktisatçı, daha yeni dönemden de F. Moseley ve Anwar Shaikh kaynakçada yer almıyor. Bu tercih bir ihmal değil, tam da yukarda belirtmeye çalıştığım Fine-Saad-Filho yorumunun beklenen sonucu. Marx’ın azalan kar oranı yasasının –ki kitabın bir bölümü bu önemli konuya tahsis edilmiş– ampirik verilerle kanıtlanışını önemli görmeyen bu yazarlar ilişkin literatürden bahsetmeye gerek görmemişler. Özetle, özgün bir yorumla yazılmış olduğunu bilerek, hem de güzel bir çeviriyle okunacak Marksist iktisada giriş niteliğinde bir kitap arıyorsanız Marx’ın Kapital’i'ni edinin.

KİTABIN KÜNYESİ
Kod Adı Küreselleşme / 21. Yüzyılda Emperyalizm
Sungur Savran
Yordam Kitap
1. Baskı, Eylül 2008, İstanbul
366 sayfa

İÇİNDEKİLER
Ödünç Alınmış Bir Önsöz
Giriş
“KÜRESELLEŞME” EFSANELERİ
BÖLÜM 1
“Küreselleşme” Nedir?
BÖLÜM 2
Ulus Devletin Sonu mu?
EMPERYALİZM
BÖLÜM 3
Emperyalizmin Sonu mu?
BÖLÜM 3 EK
Klasik Emperyalizm Teorileri
BÖLÜM 4
Emperyalist Aşamanın Tarihsel Anlamı
“KÜRESELLEŞME”NİN GERÇEK DÜNYASI
BÖLÜM 5
“Küreselleşme”nin Dinamikleri
BÖLÜM 6
AB: “Küreselleşme”nin Cenneti mi,
Yeni Bir Emperyalist Odak mı?
BÖLÜM 7
“Küreselleşme” Kaçınılmaz mı?
BÖLÜM 8
Bir Bütün Olarak “Küreselleşme” ve Emperyalizm
BÖLÜM 9
Küreselciliğin Politik Anlamı
SOLUN “KÜRESELLEŞME” KAVRAYIŞSIZLIĞI
BÖLÜM 10
Ulus-ötesi Solculuğun Teorisi:
İmparatorluk’un Eleştirisi
BÖLÜM 11
Küreselciliğe Ulusalcı Tepki
BÖLÜM 12
Lenin’in Emperyalizm Teorisi Aşıldı mı?
EMPERYALİZM VE AZGELİŞMİŞLİK
BÖLÜM 13
Azgelişmişlik Teorilerinin Eleştirisi
BÖLÜM 14
Eşitsiz ve Bileşik Gelişme
“KÜRESELLEŞME” DÖNEMİNİN POLİTİKASI
BÖLÜM 15
“Küreselleşme”nin Siyasi Üstyapısı Olarak
Yeni Dünya Düzeni
BÖLÜM 16
Avrasya’nın Dinamikleri
EMPERYALİZMİN ALTERNATİFİ NE?
BÖLÜM 17
Milliyetçilik mi, enternasyonalizm mi?
BÖLÜM 18
Uluslar Arasında Demokrasi İçin
Bir Program Taslağı
Sonuç
İsim Dizini

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Tanıtım Yazısı
Orman mühendisi ve araştırmacı Yücel Çağlar, Ağaçtan ağaca Anadolu Yeşillemesi adlı bu kitabında, ülkemizin ekolojik koşulları ve orman varlığı hakkında genel bilgiler verdikten sonra, bölge bölge ve tür tür Anadolu’da yaşayan ağaçları tanıtıyor. Ağaçların bitkibilimsel niteliklerini, kültürümüzdeki izleriyle iç içe anlatıyor. Ağaçlarından doğru seviyor Anadolu’yu. Ağacı, ormanı yeşillemeyle güzelliyor. Toros Göknarı Senfonisi’nden, Sedir Ormanları Konçertosu’ndan, Makiler Korosu’ndan söz ediyor… Kendi sözleri yetmediğinde, Nermi Uygur’dan, Oruç Aruoba’dan, Herodotos’dan, Evliya Çelebi’den, Nazım Hikmet’ten, Ahmet Arif’ten, İlhan Berk’den, Sunay Akın’dan, İtalo Calvino’dan, Fernand Braudel’den, Halikarnas Balıkçısı’ndan ödünç alıyor…

Kitabın Künyesi
Ağaçtan Ağaca Anadolu Yeşillemesi
Yücel Çağlar,
Bilim ve Gelecek Kitaplığı,
ekoloji,
Temmuz 2010
165 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Tanıtım Yazısı
Sinema Bir Şenliktir, sinemayla uzaktan yakından ilgisi olan okurun çeyrek asırdır vazgeçmediği bir yapıt; hem başucu kitabı, hem başvuru kaynağı olmayı sürdürüyor.
Sinematek serüveni 12 Eylül 1980′de silah zoruyla noktalandı. Ama film sürüyor. İstanbul Uluslararası Film Festivali’nde ve genç sinemaseverlerin düşlerinde. İnatla, umutla, keyifle. Bu kitapta okuyacağınız yazılar, bu uzun filmden küçük izlenimlerdir. O ‘aşk, ateş ve anarşi günleri’nde benimle birlikte altın çıkaranlara bir merhaba’dır. O kadar.
1965-76 yılları arasında Türk Sinematek’inin kurucularından biri ve yönetmeni olarak görev yapan Onat Kutlar, dünya sinemasını, yabancı sinemacılarla ilgili düşünce ve değerlendirmelerini, şenlikleri, temaları ve türleri ele alan yazılarını 1985′te bir araya getirmişti… Sinema Bir Şenliktir, sinemayla uzaktan yakından ilgisi olan okurun çeyrek asırdır vazgeçmediği bir yapıt; hem başucu kitabı, hem başvuru kaynağı olmayı sürdürüyor.

Kitabın Künyesi
Sinema Bir Şenliktir
Bütün Yapıtları – Sinema Yazıları
Onat Kutlar,
Yapı Kredi Yayınları,
sinema,
Temmuz 2010
179 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 Ahmet Günhan’ın dediği gibi, gençtik, güzeldik, karnımız dümdüz aşağı iniyordu, beyaz Peugeot’ya binip geziyor, güneşin altında şarkı söylüyorduk. Gençtik, nereden bilebilirdik bir başka deniz, bir başka şehir bulamayacağımızı… Oysa Kavafis söylemiş, uyarmıştı bizi.
(Tanıtım Yazısı)

Bir Yunanlı gibi sevmek – Kaya Genç
16/07/2010 tarihli Radikal Kitap Eki
Gözlerimiz sayfada gezindi, bir kedi gibi masaya uzanmış kitabın açık sayfasında. Kaç zamandır bu kitaplara merak sardık; beyaz arkaplan üzerine, yazarı siyah, başlığı kırmızı harflerle duyuran kapakları, kalın yapraklarıyla, Bülent Erkmen’in tasarladığı Helikopter kitapları çok modernist geliyor ellerimize. Dipnotlardan, ‘eleştirel’ editörlük faaliyetinden uzaklar, büyük, eski kitapların tekrardan basımları olarak bir ihtişamı yeniden yaşatmak ister gibiler, kitap yapmanın ve okumanın özgürlük mücadelesinin bir parçası olduğu günlerin ‘Yunanlı’ ihtişamını. “(Kavafis’in bu seçkisini ilk okuduğumuzda) sanki bir rüyada yaşıyorduk, şiirlerimizle dünyayı fethetmeye yola düşmüştük; dünyayı değiştirecektik, hayatı da… Karnımız dümdüz aşağı iniyordu, beyaz Peugeot’ya binip geziyor, güneşin altında şarkı söylüyorduk. Gençtik. Nereden bilebilirdik, bir başka deniz, bir başka şehir bulamayacağımızı. Oysa Kavafis söylemiş, uyarmıştı bizi.”
Britanya’da 1930’lar civarında modernist edebiyat çevresinde Kavafis’in konuşulmaya başlanması, E.M. Forster sayesinde olmuştur. Arkadaştılar, mektuplaşıyorlardı. 1939’a kadar yayımlanan, T. S. Eliot’un editörlüğünü yaptığı The Criterion dergisine Kavafis’in şiirlerini Forster’ın tavsiyesiyle basmışlardı. Eliot’un Joyce üzerine yazdığı, tüm denemeleri içinde en ünlülerinden biri, ‘Ulysses, Düzen ve Mit’, modernist edebiyatın mitlerden faydalanma usülleri üzerineydi; İrlandalı Joyce’tan yola çıkıp modernist edebiyatı düşündüler ama Yunanlı Kavafis’in şiirleri, bir çeşit eksantriklik olarak kaldı. 1960’larda ressam David Hockney, Kavafis’i keşfedip onu o kadar çok sevdi ki, oturduğu şehrin kütüphanesinden Kavafis’in çeviri şiirlerini çaldı. Bu şiirleri kendi çizimleriyle kâğıda geçiriyordu: Yatak çarşafları altında, henüz yeni sevişmiş erkekler, sevişen erkekler, sevişecek erkekler -ve bu serinin en çok öne çıkan resmi, 23 veya 24 Yaşlarında İki Oğlan.
Kavafis’te hem çok mitik, hem çok şu ana ait bir şey var. Kahvehânelerden, aynalardan, bir evdeki yatağa düşen ışıktan, başını bir masaya dayayıp mutsuzluğunu unutmak isteyen yaşlı bir adamdan bahsediyor. Ama bir yandan da İthaka’nın şairi o (Dile ki uzun sürsün yolun./ Nice yaz sabahları olsun,/ eşsiz bir sevinç ve mutluluk içinde/ önceden hiç görmediğin limanlara girdiğin!) ve daha doğrusu, İthakaların (Geçtiğin bunca deneyden sonra öyle bilgeleştin ki,/ Artık elbet biliyorsundur ne anlama geldiğini/ İthakaların). Özgül hareketin evrenselliği, evrensel hareketin özgüllüğü. Kahvehânedeki adamdaki Akhilleus, Akhilleus’daki kahvehânedeki adam. Sonra, ‘Barbarları Beklerken’ gibi bir şiirde, şimdiyi aydınlatan bir imparatorluk sahnesi: Hava karardı, barbarlar gelmedi./ Sınır boyundan dönen habercilere göre/ barbarlar diye kimseler yokmuş artık/ Peki, biz ne yapacağız şimdi barbarlar olmadan?/ Bir çeşit çözümdü onlar sorunlarımıza. Amerika Birleşik Roma İmparatorluğu, barbarlara karşı: Ülkeleri işgal edilen tüm öteki-barbarlar da, Amerika Birleşik Roma İmparatorluğu’na.

Bunca haksızlıktan sonra
Bu kitapta Kavafis kadar, onun gibi, ondan da çok, Cevat Çapan ve onun ‘habitus’u konuşuyor. İlk defa, “Akdeniz mavisi bir kapakla” 12 Eylül’den iki yıl sonra yayımlanmış bu kitap. “Böyle yaşamaktansa, öleyim daha iyi” yazıyor bir sayfada. O sayfa, “bunca haksızlık, bunca zulümden sonra duyduğumuz özlemi, çektiğimiz çileyi” dile getiriyor. Erkekler arasında ‘Yunanlı’ bir dostluk ve aşk, bir yoldaşlık ve gelecek hayali. Bu şiirler Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen önce yazılmaya başlanıp, Schmittçi bir ‘iradeler savaşı’nın iki büyük patlamasının arasında yazılmaya devam etmişti; epi topu 154 şiir, güzel bedenler, savaşta bu şiirlerdeki güzelliklerini yitirecek bedenler ve tabii ki bir hayal kırıklığı ve kandırılmışlık hakkında dizeler (Bineceğin gemi yok, çıkacağın yol yok./ Ömrünü nasıl tükettiysen burada, bu köşecikte,/ Öyle tükettin demektir bütün yeryüzünde de). Hem mitik hem ana dair: Biraz da şiirlerin yazıldıkları sırada devam eden (‘medeniyet için girişilmiş’) Birinci Dünya Savaşı’nda ve burada basıldıkları (‘Türk’lüğün ideal nizamını yeniden tesis edecek olan’) 12 Eylül döneminde de, şimdiki zaman, bir takım mitlerin cenderesi altında ezilmiyor muydu? Boğulmuş, durgun bir zaman. Heyecanı, hareket iradesini hemen o anda öldüren bir şimdilik. Yüzümüzü nereye çevirsek, nereye baksak, boşuna bunca yıl tükettiğimiz bu ülkede, ömrümüzün kara yıkıntılarını görüyoruz; hepsi boşaymış, bizi savaştıran şey, hapislere atan şey boşaymış. Şimdi mahallede oturup kocayacaksın. Aynı evde kır düşerken saçlarına, istediğin yeni ülkenin bir suç olduğunu anlayacaksın.
Sayfaları çevirirken insan Ulysses’in son rüyasını hatırlamadan edemiyor, o büyük mitin, en ünlü şimdiki zaman mitinin son rüyasını. Molly, erkeğini aldatma fantazisiyle günün, gecenin imgeleriyle yatağında uykuya dalarken “Evet, evet, evet” diyordu, Ulysses denilen metnin sesi, bize her şeyle birlikte “Evet!” diyordu, okuyanı yüksek sesle okumaya, yüksek sesle okuyanı yazmaya, yazanı yüksek sesle yazmaya çağıran bir “Evet!”ti bu. Nietzsche’nin de “Evet!”iydi ve 12 Eylül’e “Hayır!” dedirtmesi gereken “Evet!”di. Kavafis otuz dokuz yaşındayken şöyle yazmıştı: Kimi insanlar için bir gün gelir,/ o büyük Evet’i ya da o büyük Hayır’ı/ söylemeleri gerekir.
Yaşantı, şairin önünde durmaktadır. Bütün olanaklarıyla, tehlikeleriyle şimdide oluş için ileriye atılır irade. Yaklaşan savaşın meydanındaki gibidir, geçmişte kalan bir maceranın hatırasındaki gibidir -belirsizlik yasa, yaşantı zorunluluktur. Şair yaşamak zorundadır ama yüzyıl başında yaşantıya baktığında, kafasında yaşamadığı, yaşantıyı yaşamayarak geçirdiği bir ikinci dünya açılır. Bu dünya korkutucudur, şairin içine kafasını masaya dayayarak mutsuzluğunu unutmaya çalışan yaşlı adamın görüntüsünü yerleştirir. Yaşamazsa olacakları görüyor gibidir yaşamaya hazırlanırken. Biz de onunla birlikte, masanın üzerinde bir kedi gibi uzanan beyaz kitabın sayfasında gözlerimiz gezerken, arkadaki kente, yaşantıya bakar ve İthaka’ya dönerken türlü maceralardan geçen kurnaz Ulis gibi ve adımları Liverpool’da, İstanbul’da dolaşmış şair Konstantinos Kavafis gibi, onu seçmediğimiz zaman dahi yaşantıyı seçmiş oluruz.

Kitabın Künyesi
Kavafis’ten Yüz Şiir – Bir Başka Deniz Bulamazsın
Konstantinos Kavafis
Çeviten: Cevat Çapan
Helikopter Yayınları
2010
131 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

ülkemizde olduğu kadar ülke dışında da yankılar yarattı, yayınlandığı Almanya, İngiltere ve Hollanda’da da büyük beğeni topladı.

Kitabın Künyesi
Genç Kız ve Ölüm
Aysel Özakın
Yordam Kitap
1. Baskı, Ekim 2007, İstanbul
206

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 ederek, eski Güney Afrika ırkçılık mağduru iken, yeni Güney Afrika’nın gerek toplumsal gerekse ekolojik açıdan geçmişini yok sayarak, yanlış bir ilericilik anlayışının mağduru oluşunu ele alıyor.
Yaşamaya Bak, bireylerin ya da toplumların sonsuza dek sahip olacaklarını sandıkları şeylerden vazgeçmek zorunda kaldıklarında yaşadıkları endişe ve huzursuzluğu anlatırken, dünyanın ve insanların her şeye rağmen kurtarılmaya değer olduklarına dair küçük ama değerli bir umut mesajı veriyor.
Gordimer, geçmişe hâkim, bugünün farkında ve geleceğe uzanan zamansız bir yazar.
(Tanıtım Yazısı)

Vuvuzelaların Akortsuz Sesleri – Asuman Kafaoğlu
16/07/2010 tarihli Radikal Kitap Eki
Susan Sontag Metafor Olarak Hastalık kitabında hastalığa ilginç bir bakış getirir: “Hastalık, hayatın gece karanlığıdır, fakat bir metafor değildir, doğal bir fenomendir; o yüzden hastalığa bakmanın en doğru yolu, onu metaforik düşünme biçiminden arıtarak ele almaktır.” Gerçekten de en etkileyici hastalık ve ölüm hikâyeleri, acıyı katlanılmaz kılan metaforlarla süslenmiştir; oysa insan, ölümlü varlığının bilincinde yaşamayı dehşet verici bulmaz. Dehşet verici olan, hastalığın mitlerle bezenmiş halidir. Elbette Sontag, edebiyat tarihinin bakışından söz etmiyor kitabında, onun ele aldığı konu, günlük yaşamda hastalığa sağlıklı bakabilmek. Oysa edebiyat tarihi boyunca ortaçağlarda veba, on dokuzuncu yüzyılda verem, yirminci yüzyılın ikinci yarısında Aids, basit anlamları dışında metaforlarla zenginleştirilmiş olarak girdiler hayatımıza. Günümüzün önemli yazarlarından, Nobel Edebiyat ödülü sahibi Nadine Gordimer, Yaşamaya Bak adlı on dördüncü romanında, mitlerle ördüğü bir hastalık süreci anlatıyor. Belki hastalıklara metaforlarla süslü bakışımıza yeni bir halka ekliyor.
Yaşamaya Bak, Paul adında beyaz, orta sınıf bir Güney Afrikalının etrafında gelişiyor. Paul, otuz beş yaşında politik duyarlılığa sahip bir aileden gelen, bir çevrebilimcidir. En son katıldığı eylem, bir nükleer enerji santraline karşı protestodur. Genç karısı ve küçük oğluyla mutlu bir aile tablosu çizen Paul, tiroid bezi kanserine yakalanınca tüm yaşam dengeleri altüst olur. Tiroid bezi ameliyatla alındıktan sonra kanserli hücreler bedenin başka bölgelerine sıçramasın diye radyoaktif iyot tedavisine başlanır. Bu durumda Paul genç ailesini, vücudundaki radyoaktif sızıntıdan korumak için birkaç haftalık karantinaya girmek zorunda kalır ve anne-babasının evine taşınır. Evde çalışan zenci yaşlı ‘günümüzde yardımcı denen hizmetçi’ ve ellilerindeki anne ve babası onun gereken bakımını üstlenmeye hazırlardır. Çocukluğunun geçtiği ev ve bahçededir yeniden.
Nadine Gordimer’in elinde hastalık, farklı birçok metafordan beslenir ve bir dolu ikilemle çıkar karşımıza. En başta, çevrebilimci Paul, ekolojik dengenin bozulmaması için onca çaba veren kişi, şimdi kendisi radyasyon yayarak çevresine tehdit oluşturuyordur. Bu ironik durum karşısında hem Paul hem de anne ve babası politik duruşlarını sorgulama gereği duyarlar. Bir odada her şeyden yalıtılmış sürdürdüğü yaşam, yeni başlangıçların habercisi gibidir. Çocukluğunun geçtiği bahçe, Paul’ün Eden bahçesi olur. Zamanının bir kısmını insanların değişen tavırlarını izleyerek geçirir. Çağdaş zamanların cüzamlısıdır artık o. Bu yeni durum karşısında yakın çevresi, dostları, ailesi ve iş arkadaşları farklı şekillerde tepki verirler. En hoşuna giden ve onu rahatlatanlar, acıma duygusuna yenik düşmeden içten davrananlar olur.
Hastalık davranışına geniş yer veriyor Gordimer romanın ilk bölümünde fakat bunun kadar önemli bir de politik duruşlar mercek altına giriyor. Gordimer’in bütün romanlarındaki gibi burada da Güney Afrika’nın ırkçı geçmişi insanların hayatlarında etkisini sürdürmeye devam ediyor. Vakti zamanında ırkçı yönetime karşı savaşmış olan Paul’ün anne ve babası, apartheid sonrası memleketlerinde hâlâ politik duyarlılığa sahip insanlardır. Radyoaktif ışın sızdıran oğullarını evlerine hiç düşünmeden alırlar ve kendi sağlıklarını tehlikeye atmaktan çekinmezler. Fakat Gordimer çok olumlu portreler olarak sunduğu bu insanların bile nasıl ikilemlere düştüğünü göstermekten geri durmaz. Evlerinde bir de emektar hizmetçileri vardır bu insanların. Kendilerini oğullarının sağlığı için hiç düşünmeden tehlikeye atsalar da, okuma yazma bilmeyen, dolayısıyla gözle görülmeyen radyoaktif ışınların yaratacağı tehlikeyi anlamayan bu kadını korumamaları garip bir durum yaratır. Aslında kendisine sorarlar bu işi yapmak isteyip istemediğini, kararı konusunda tamamen özgür bırakırlar, fakat böyle bir konuda doğru karar veremeyeceği kesin olan birini radyasyona maruz kalmasına izin vermeleri garip bir ikiyüzlülük olarak görünür bize.
Gordimer önceki romanlarında da toplumsal ve bireysel ikiyüzlülüğü sıklıkla ele alan bir yazar olmuştur. Paul’un hastalığı ve içine düştüğü ikilemler, toplumdan soyutlanmış karantinasında, düşüncelerinde yer almaya başlar. Onu daha önceleri rahatsız etmeyen bazı şeyler aklına takılır. İlk başta evliliğini sorgular. Reklamcılık işinde çalışan, kocasından fazla gelire sahip karısı, onun savaştığı bazı şirketlerle iş yapıyordur. Fabrikalarını kurdukları yerlerde, nehir yataklarını değiştirip çevre faciasına neden olan dev şirketlerdir bunlar; Paul bunlarla savaşırken karısı diğer yanda bu şirketlerin reklam işlerinden dolgun para kazanır. Paul belki de ilk kez karısının işine karşı ilgisizliğini fark eder. Ekoloji onun hayatının anlamı iken, karısı için sadece bir iştir. Bunu anlaması için yalıtılmış bir yalnızlık gerekmiştir.
Bir başka ikiyüzlülük yaşlı ve zencilerin hayatlarının bedeli konusunda hissedilir. Genç beyazların korunmaları ön plana alınır, insanlar arasında basit bir eşitsizliktir söz konusu olan. Benzer bir ikiyüzlülük hayvanlara karşı tavrımızda da vardır: nesli tükenen hayvanlar için eylemler düzenleyen bir çevrebilimci, çocukluğunda sapanıyla küçük hayvanları düşüncesizce öldürüyor olabilir. Bunlar Nadine Gordimer için insanlığın farklı yüzleridir. Her insan için geçerli olan, her insanın içine düşebileceği ikilemlerdir. Alt varlık/üst varlık ayırımları yapılması Gordimer’in özellikle ayrımcılık ve ırkçılık konularıyla bağlantılı olarak ilgisini çeker. Romanlarında da bu konu kendi geçmişi, ülkesinin bilinci olarak ortaya çıkar.

Mandela’nın rüyası
Kulaklarımızda vuvuzelaların sesi, gözlerimiz Güney Afrika’daki Dünya Kupasındayken, bu ülkenin çok yakın tarihini düşünmeden edemiyor insan. Siyahlarla beyazların ayrı okullara gittiği, otobüslerde yanyana oturamadıkları, postanede ayrı kuyruklarda beklediği bir ülkeydi Güney Afrika. Yıllarca süren protestolar, eylemler sonunda ancak 1990 yılında ilk kez Klerk ve Mandela el sıkışabildiler. İlk demokratik seçimlerini de 1994’den önce yapamadılar. Güney Afrika bu yüzden, uygarlık ve eşitliğin dünya üzerinde en son ulaştığı yer olarak bilindi nesillerdir. Böylesi bir ülkenin seksen yedi yaşındaki yazarı olarak Gordimer, ırkçılığa karşı savaşarak geçirdi tüm ömrünü. Bütün romanları, konferansları, denemeleri ülkesindeki antidemokratik yönetim karşıtıydı. Roman kahramanları da, Paul gibi, Paul’ün annesi Lynsday gibi, Gordimer’in fikirlerini hayata geçiren karakterler oldular her zaman. Bugün Nelson Mandela’nın uzun yıllar öncesinden bir rüyası gerçekleştiyse, bunda Gordimer’in rolünün önemini anlamak gerek.
Politik önemini bir kenara bırakıp biraz da edebi değerlerinden söz etmek gerekir. Gordimer’in romanlarında karakterlerin düşünceleri anlatıcının sesiyle karışır. Olaylar nesnel olarak anlatılırken aniden bir karakterin düşünceleri olur. İkisi arasında ayırım yapmaması, bazen okumayı zorlaştırır fakat ayrı bir dinamizm de katar. Bu romanda çok karışık ifadeler kullanıyor yazar. Dilsel açıdan da okur zorlanıyor. Fiili olmayan tümceler en akıl karıştıranlar oluyor ve dilin doğal akıcılığını baltalıyor. İlk sayfalarda bunun çeviri hatalarından kaynaklandığı izlenimi edinsek de aslında yazarın dilindeki uyumsuzluklar buna neden oluyor. Romanın ayrıca üçüncü ve dördüncü bölümlerde konuyu tamamen saptırıp başka karakterlere geçmesi, kurgu bağlantılarının yapılmamış olması ve hepsinden önemlisi, bütünlükten yoksun olması sorun yaratıyor. Tabii bazen bir tek cümlesi bile kitabı okuduğuna değdiği hissi verebilecek büyüklükte bir yazar Nadine Gordimer, fakat bu onun iyi romanlarından biri değil, bu kesin.

Kitabın Künyesi
Yaşamaya Bak
Nadine Gordimer
Çeviren: Kerem Işık
Can Yayınları
2010
195 sayfa

Nadine Gordimer ‘in Hayatı
Nadine Gordimer, 20 Kasım 1923′te Güney Afrika’da, Johannesburg yakınlarında küçük bir madenci kasabasında dünyaya geldi. Anne ve babası Yahudi’ydi; kuyumculuk yapan babası Rusya’dan, annesi İngiltere’den göç etmişti. Aldığı manastır eğitiminden sonra Johannesburg’da Witwatersrand Üniversitesi’ni bitirdi. Nadine Gordimer, yazmaya dokuz yaşında başladı ve on beş yaşındayken yazdığı ilk kısa öyküsü Güney Afrika’da bir dergide basıldı. On yıl sonra 1949′da ilk öykü kitabı, Face to Face yayınlandı. İlk romanı The Lying Days, 1953 yılında çıktı. Afrika, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın birçok yerini gezdi, ancak Johannesburg’da yaşamayı sürdürdü. Nadine Gordimer, bugüne kadar yazdığı on roman ve yedi öykü kitabının yanında edebiyat eleştirileri ve değişik konularda pek çok makale yazdı, konferanslar verdi. 1974 yılında The Conservationist adlı kitabıyla Booker Ödülü’nü, 1991 yılında da Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı.

Eserleri
Roman
Çırılçıplak(1972)
A World of Strangers (1958)
Occasion for Loving (1963)
The Late Bourgeois World (1966)
A Guest of Honour (1970)
The Conservationist (1974)
Burger’s Daughter (1979)
July’s People (1982)
A Sport of Nature (1987)
My Son’s Story (1990)
None to Accompany Me (1994)
The House Gun (1998)
Yaşama Durmak (2001)
Get a Life (2005)

Kısa hikâye
300 Spartalı(1949)
Town and Country Lovers
The Soft Voice of the Serpent (1952)
yemiş ido (1956)
Not for Publication (1965)
Livingstone’s Companions (1970)
Selected Stories (1975)
No Place Like: Selected Stories (1978)
A Soldier’s Embrace (1980)
Something Out There (1984)
Correspondence Course and other Stories (1984)
The Moment Before the Gun Went Off (1988)
Jump: And Other Stories (1991)
Why Haven’t You Written: Selected Stories 1950-1972 (1992)
Something for the Time Being 1950-1972 (1992)
Loot: And Other Stories (2003)

Deneme
Asi Kral Botan Mayda (1973)
Writing and Being (1995)

Diğer
On the Mines (1973)
Lifetimes Under Apartheid (1986)

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Gümüşkaplan / 10
Ferhan Şaylıman
Yazıevi, Kirlenen Sözcükler, Kurgulanmış Hayatlar ve Roman / 16
Kemal Gündüzalp
Ayşe Sarısayın’ın Yazı Yolculuğu (Söyleşi) / 21
Jale Sancak
Yağmur Bir Türlü Yağmıyor Gülperi (öykü) / 46
Ferda İzbudak Akıncı
Önce Şafak Pembeleşecek (öykü) / 51

DOSYA: EROTİKYAZ SANAT VE EDEBİYATTA EROTİZM
Fagus (Georges Faillet)
Sommeil/Uyku (şiir, Fransızcadan çeviren: Erman Bazo) / 56
Paul Eluard
Coucher avec elle/ Onunla Yatmak (şiir, Fransızcadan çeviren: Erman Bazo) / 57
Anne Sexton
Her Kind/Onun Soyu (şiir, İngilizceden çeviren: Eda Keskin) / 58
Halim Şafak
Alaatin Topçu: Bir Söyleşiden “Erotizme Dair” İzdüşümler / 60
Yusuf Alper
Psikodinamik Açıdan Aşk ve Erotizm / 65
Yıldırım B. Doğan
Bakınız s. 63 / 77
Fadime Uslu
Pornografinin Aralı Kapısı / 83
Şen Çakır
bekâr/et (şiir) / 85
Zeliha Demirel
Uslanmaz Bir Art-Terörist: Marchel Duchamp
“Bekârları Tarafından Çırılçıplak Soyulan Gelin” / 86
Hasan Efe
Karikatür ve Kösnüllük / 90
Nilüfer Altunkaya
Sanatın ve Erotizmin Muhteşem Dansı / 93
Fadıl Oktay
Şiir ve Erotika / 101
Murat Demirkol
Şiirde Erotizm – Porno Kıskacı / 107
Melek Özlem Sezer
Masallarda İlk Öpüşme ve Erginlenme Törenleri / 109
Yelda Karataş
Diril Ten / Divan-ı Ten (şiir) / 115
Aslı Aydın
Ürperten Çığlık (şiir) / 116
Betül Aykara
Simerenya (şiir) / 117
Ezgi Yurdagül
Üçleme / 118
Erendiz Atasü
Kızıl Saray (öykü) / 119
Hikmet Temel Akarsu
Madelaine (Erotik Bir Gnostik Çağ Öyküsü) / 124
Raşel Rakella Asal
İhanet (öykü) / 129
***
Ali Rıza Kars
Düşlediğim Aşksın (şiir) / 132
Veysel Çolak
Aşk Politiktir, Aşk Şiirleri de!… / 133
Şaban Öztürk
Kısayoğun Öyküler ve Diğerleri / 136
Atalay Saraç
“Yapraksız Ağaçta Masal Kuşu”
Cevat Çapan Şiiri ve Bana Düşlerini Anlat / 143
Hakkı Çınar
Yarım Gece – Halim Şafak /146
Pınar Kocabay
Buysa (şiir) / 151
Cevahir Bedel
Uzak Suların Çağrısı (şiir) /153
Zeliha Demirel
Üç Maymun Üzerine
Nuri Bilge Ceylan’la Söyleşi / 154
Elif Destan
“İlk Taşı Ondan Günahsız Olanınız Atsın” / 159

Kurgu Düşün Sanat Edebiyat
Sahibi ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
Alaaddin Topcu

Konur Sokak 13/5 Kızılay-Ankara
Tel: 0312 419 54 85
e-posta: kurgudusunsanatedebiyat@gmail.com
www.kurgukulturmerkezi.com

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 sığındığı mağara duvarlarını beyninin en ücra dokularına işleyerek düşünselini prangalamıştır.

Bilinç, insan türünü diğer türlerden ayıran düşünsel bir olgudur. O, doğanın zor koşullarına uyum sağlamayı değil doğayı kendisine uyarlamayı hedefleyen bir birikimdir. Taşı yontarak kesici alet yaptığında bunun sırrını sonraki kuşağa aktarırken kıskanç davranmış ve gözlem/deneylerinin sonucunu başkalarından gizlemiştir. Derken bakırın eridiğini, kalay ile karıştığında daha yetkin olan tunç alaşımını keşfettiğinde ateşin gizemiyle yarattığı imgeleri bir sığınak ve tanrısal bir güce dönüştürmüştür.

Bilinç, insan türünün tüm yaratılarını ve içindeki kendisini yeniden yorumlayarak yaşamına bir anlam yüklemesinin, bir dayanak aramasının bilge-sevgisi dediği felsefesinin yoğrulduğu ortak çamurdur. Bu çamur bilinen hiçbir çamura, toprağı hiçbir toprağa benzemez; çünkü bu, doğada saf olarak bulunmayan bir çamur şeklidir ki, insan yaratısıdır.

İnsan, doğa karşısında kazanmış olduğu bu başarıdan dolayı öykünmekte haklı ve gururludur. Bu kazanımı hoyratça kullanmak eğilimini taşırken her şeyi kendi etrafında döndürme eğilimi taşır. Tüm canlı türlerinin hiyerarşik sıralamasında en üste kendisini koyar. Canlıları insanlar, hayvanlar ve bitkiler diye kategorize eder.

İkiyüzelli milyon yıl öncesine geri döndüğümüzde bilinç denilen olgu yoktu. Doğal türler var olma savaşımlarını kendince vermekteydiler. İnsan türü de diğerlerinden pek farklı değildi. Sayısal olarak insan çok az ve sınırlıydı. Türün sürdürülmesi için gerekli doğurganlık oranı, büyüme zamanı yönlerinden diğer türlerden daha az yaşama şansına sahip görünmekteydi. Ormanda, besin zincirinin bol olduğu dönemlerde bir sıkıntısı olmayan bu tür, çölleşmeye başlayınca/kuraklık dönemi ile birlikte orman dışına sürüklendi. Çırıl-çıplaktı. Yıldırımın yaktığı ağacın gizemli ateşini mağarasına taşıdı, sonra onu denetimi altına aldı. Sürekli avlanarak günü-birlik yaşamak yerine avladığı hayvanları bir çit ile çevreledi ve istediğinde avlayacağı bir denetimli yapı oluşturdu. Bazı türlerin evcilleştiklerini gördü. Toprağın yapısını değiştirdi, taneli bitkileri işledi, çoğalttı, bir kış mevsimini geçirebileceği birikimi yarattı. Çanak, çömlek ile ateşin,toprağın renkli dansını ve şekil değiştirmesini gözlemledi, madenlerin şekillendirilmesi ile yeni aletler geliştirdi; tüm bunları aktaracağı ortak bir dil yaratmak zorundaydı ve bunu önce çivi ile tabletlere işledi; imgeler önce temsil ettikleri nesnelerin şeklinde iken giderek soyut biçimlere dönüştüler; dil doğumunu muştulamaktaydı. İnsan dil ile doğdu. Bilinç insan türünün ortak dilidir.

Bilgi, en kutsal hazine olarak kuşaklar-arası aktarılırken tarihsel bir doku örülmekteydi; tarihsel bellek. Tarihsel bellek, tüm insan türünün dünya gezegenindeki tüm kazanımlarının, birikimsel ve imgesel bilgilerinin kuşaklar-arasında aktarımı ile varlığını sürdürmesidir. Kendi olgusunun farkına varmak ancak bilinçsel bir sürecin yaşanması ile olanaklıdır. Bu bilinç, kadının yerine kara-sabana koşulan öküzün neolitik dönemden çıkılması ile kurulan rahip-devletlerinden günümüze kadar sofralardaki yerini değiştirmeye yetmemiştir. Bilinç bu yönüyle bir köleliktir.

Bilinç, yıkılması gereken bir köleliktir. Neden mi? Kabullenmek sadece bilinçli sayılan insan türünde vardır; diğer türlerde kabullenmek yoktur ve daha özgür davranışları yaratırlar. Bilinç bilgisel bir birikim olduğu kadar farkında olmayı ve değiştirmeyi gerektirirken, kendi köleliğinin farkında olmayarak insan türünün yıkması gereken bir duvar/ayak-bağı olduğunu da algılamak durumundadır.

Varlığın farkına varmak için bilinçli/bilgi donanımlı olmak gerekli değildir. Tüm canlılar varlığı fark edip etki/tepkilerini geliştirirler. Kimileri bunu refleks olarak kimileri de iç-güdüsel yapar. Ancak, olgular hiç de öyle değildir. Olguları yaratan ve var eden/algılayan/fark eden bilinçtir. Bilinç bu yönü ile kolektif bir emeğin ürünü olarak tarihsel/sosyolojik/kültürel bir aktarımdır ki, insan türüne gökten zembille bahşedilmiş bir algılama değildir. Kolektif bilinci, insanlaşma sürecindeki kültürel evrimini sürdüren ve on-binlerce yıl çabalayarak yaratan insanın kendisidir. Her bir bireydeki doğru algılama/değerlendirme/sonuç çıkarma ve karar vermeyi sağlayan bireysel bilgi donanımı/bilinç bu kolektif bilincin bir sonucu ve ona dönerek bu bilince kişisel çabalar ile bir eklemlenme ile ortaya çıkar. Bilinç, insanın kendisi için yarattığı bir donanım olmakla karşısında duran bilinç/siz/lik de diğer türler için olmasa gerek. Bilinç/siz/lik tamamen insan türü için kullanılan bir olgudur. Bilinci ve bilinçsizliği yaratan yine sosyal/tarihsel/ekonomik/kültürel/politik çevredir; tarihsel bellek bu toprakta/çevrede yaşam alanı bulur; toprağın/çevrenin tüm koşulları onu etkiler; ancak o da boş durmaz, döner o da onları etkiler. Tüm bireyler tarihsel bellek ile dünyaya gelir ve o yetişmekte olan bir çiçek gibidir; onu besleyip büyütecek ortam ise içerisinde yaşadığı toplumsal dokudur. Onun kendisini gerçekleştirmesi için toplumsal dokunun ona yer açmak dışında başka bir işlevi olamaz. Ne ki, durum böyle değil ne yazık ki! Toplumsal doku tutucudur. Bu durum tersine çevrilmesi gereken bir ata-sözünden anlaşılabilir; “ağaç yaş iken eğilir”. Bu söz karşısında biraz durmak gerekir. Tersine çeviriliğinde şu sonuç ortaya çıkar: “ağaç yaş iken eğilmez, düzeltilir.” İlkinde özgürlükten yoksunluk, ikincisinde yücelme vardır. Doğrusu eğitim/öğretimin ağaca bakış açısı, toplumun bileşik-kaplar prensibinden bağsız olmamakla birlikte, bağsızlaşmasına engel bir durum da yoktur. Her şeyi insan yaratır!

Tarihsel bellek kavramı içerik olarak her doğan insan türüne ilişkin kişinin “tabula rasa”/boş levha olarak dünyaya gelmediğine dairdir. Bu günkü belleğimiz kalıtımsal olarak bilgi yüklüdür. Bu nedenle ilkel türlerden daha gelişkin bir düşünsel kapasitemiz vardır. İlkel insan ile bugünün insanını aynı kefeye koymak haksızlık olacaktır. Beynin hacimsel olarak da farklı olduğu antropolojik çalışmalar ve fosiller ile ölçümlenmiş bulunmaktadır. Tüm bu nedenlerden dolayıdır ki, güdülerimizi denetlemek konusunda çok gelişkin bir yapıdayız. Fiziğin zorlanması insan düşüncesi ile olasıdır. Düşüncenin nesneden, ruhun bedenden ayrıştırılıp birine öncelik tanıyarak olguları açıklamak aynı sonuca ulaşacaktır. Teokratik ve pozitivist yaklaşımlar determinist kavşakta buluşmak durumundadırlar. Açılım ayrıştırmada değil birleştirmede olmalıdır.

Öğrenme, algılama, ezber ve yorumlama olgularını ayrıştırmak gerekir. Doğuştan tarihsel belleğe sahip bireyin algılarını yetileri ile geliştirme süreci, deneysel bir öğrenme sürecidir. Emekleyen bebeğin yürümeye başlaması gibi. Bu bize öğrenmenin yaşı ve sınırı olmadığını da gösterir. Algılama biçimi kişinin içerisinde bulunduğu doğal/toplumsal/kültürel etkiler ile birlikte kişinin hazır bulduklarını sorgulama isteği/gereği/yönelimi ile şekillenir. Süreç anne karnında başlar ve biyolojik dönüşüme dek sürer. Dokümanter bilginin depolanması bir öğrenme değildir. Bunlar ancak öğrenme sürecinde kullanılacak bilgi topluluğu işlevi görebilirler. Yorumlama ise kişinin sürece bağlı gözlem ve deneysel bilgisi ile tarihsel belleğine yeni ve farklı düşünceleri katması sürecidir.

Anlam gelecek ile değil an ile ilişkilidir. Olası gelecekten söz edebiliriz ancak kesin gelecekten söz edemeyiz. Olasılıklar arasında seçim yaparak tercih edileni kurgulamak ise tarihsel belleğimiz ve yönelimlerimizle ilgilidir. Evrenin açık ya da kapalı olmasına göre değişik şekillere de olsa canlı türlerinin bir başka biçime dönüşeceğini bilmek “an” olanı anlamsız kılmamalıdır. Çünkü şu an için anlamlı olan o an için yoktur. Bu iki olgu asla karşılaşmazlar. Evrenin sonsuzluğuna bakarak bilinen/henüz bilinmeyenin sonsuz olduğunu söylemek mümkündür; ancak, bilinç bir bilgi birikimi olduğuna göre önü açık sınırlı bir alanı/zemini ifade eder.

İnsan türü, atom-altı parçacıkların ısı/nem/basınç/enerji/kuvvetlerin etkisinden bağımsız olarak tarihsel belleği ile bilinçli tercihler yapabilme yetisini kazanmıştır. Doğrusu bu yetinin sonlandığını söylemek yanıltıcı olacaktır. Çünkü son yoktur ve olmayacaktır da. Ancak, gelinen aşamada doğal ve toplumsal yabancılaşma olarak tanımlanan insanın hem kendi üretimine hem kendisine hem de toplumsal yapıya yabancılaşması kaçınılmaz olarak var-olma/yaşama değerini olumsuz yönde etkilemeyi sürdürmektedir. Bu şu demektir; önemsendiği sanılan yaşam –ki, en kutsal/vaz-geçilmez değerlerden sayılıyor- köleleştirilmiş bedenler içerisinde kaldığı sürece bir değer taşımamaktadır. Başka bir deyişle; yaşamak canlı türleri için bir var-olma biçimi ise tüm canlı türleri yaşam hakkına eş-değerde sahiptirler. Canlı türleri arasında yapılacak bir hiyerarşik üstünlük aslında ve bir yönü ile canlı doğadan kopma ve yabancılaşarak tükenmekten başka bir şey değildir.

İnsan türünün el-dil-beyin diyalektiğine bağlı olarak yaşama savaşımında diğer türlerden daha ileri bir düzeyde düşünsel birikim sağlamış olması onun tüm türlere ve canlı-doğaya yabancılaşarak onu ve onunla birlikte kendisini yok etme sefaletine dönüşmemelidir. Doğaya dönüş bir yönüyle insanın doğa ile barışması, kaynaşması ve örtüşmesi demektir.
Sosyolojik olarak insan gelişkin bir türdür. Antropoloji bize insan türünün son kuşak türlerinden olduğunu ve diğer türlerden farklı olarak içinde bulunduğu yer/zaman dilimine gösterdiği tepkiye göre kültürel bir doku oluşturduğunu ve buna bağlı olarak da türünü sürdürebildiğini göstermektedir. Ayrıca, insanımsıların tür olarak evrimselleşme süreçleri Homo Sapiens olarak tanımlanan insan türüne devşirildiğinde, insanın yaşadığı çevreye kendini uyarlamak yerine yaşadığı çevreyi kendine uyarlayarak varlığını sürdürebildiğini göstermektedir. Bunun gerçekleşebilmesi için öncelikle insanlaşma sürecinin doğal çevreye egemen olmakla başladığı önermesi aşırı bir tesbit olmasa gerek. Ateşi denetim altına alabilmek, besin maddelerini türün günlük gereksinimlerinin ötesinde elde edip depolayabilmek, yabanıl hayvanları denetleyerek evcilleştirmek ve tüm doğal engellere biçimsel/aletsel dönüşümler sağlayarak ayak-direyebilmek için yaşanılan tüm çevrenin kolektif olarak denetim altına alınması gerek ve kaçınılmazdır. İnsanlaşma sürecindeki homonidler homo-sapienslere devşirilirken egemenlik kolektif olarak doğal güçlere karşı ve bunlar üzerinde kurulmuşlardır. Kolektif yaratının sembolik düşünce ile soyutlanması ve dil diyalektiği ile bu egemenliğin kolektif yapıdan soyutlanması iktidar olgusunu kitle dışında bir fenomene dönüştürmüştür. İnsanlaşma sürecindeki soyutlama süreci o kadar uzun bir zaman dilimi içerisinde evrimleşmiştir ki, sürecin tamamlanması aşamasında soyut düşünceler birer idea olarak kitleden ayrılmış ve çıkış kaynağı unutulmuştur. Yarı-tanrı krallar/yöneticiler/kitlede söz-sahibi olan yaşlılar/rahipler zinciri bu soyutlanmış iktidar düşlemesinin ilk somut görünenleri/etkiyenleridirler. İktidar olgusu insanın insanlaşmaya başladığı zaman dilimine kadar geriye giden bir fenomen olarak karşımızda var-ola gelmiştir
Bilinç/siz/lik, bilinçli insanın yok etmeye/tüketmeye yönelik sefaletidir.

Bilinç her koşulda dönüp kendine bakmak zorundadır/bakar da. “Ben” olgusu bilincin merkeze koyduğu en ağır taştır ve tüm diğer taşlar onun etrafında dönerler. “Ben”i belirleyen ise “sen”, “o” ve “öteki” denilen olgulardır. Onları gören de bilinçtir ve onlardan kendine bakan da… Dil-döngüsünü keşfeden insan türü o gün bu gündür hep konuşur; bıkmadan usanmadan imgelerin peşine takılır. Gün gelir öyle bir hal alır ki bu imgeler içinden çıkılan ve yaratılan ögelere dönüşürler. İnsan insanın aynası olur ve aynadan yansıyan görüntü demeti değil ses demeti olur…

Görüntünün dili farklı sesin dili farklıdır. Karşıdan yansıyan “ben” bendeki “ben” ile tam örtüşmemektedir. Bendeki “ben” in ondaki “ben” ile çelişkisini “ben” yaşar. Bu çelişki beden-döngüsünü yaratır/zorlar/doğurur. Aslında beden-döngüsü dil döngüsünden önce vardır zaten. Beden-döngüsü bu iki “ben” arasındaki farkı giderip sentezleyemez ise dil-döngüsünün düşünce-döngüsü ile yabancılaştığı/örtüşmediği ortaya çıkar. Ayna gerçeği görme eğilimindedir ve bu yönelim düşünce, dil ve beden döngülerinde bir uyumluluk gerektirir. Aynanın “saf”lık derecesi geri yansıyan “ben”in görüntüsündeki “saf”lığı belirler. Bu aşamada ise bendeki “o”nun yansıması ona geri gider. Karşılıklı aynaların “saf”lık dereceleri eşit ya da çok yakın ise “ben”ler ve “o”larda kırılma olmaz; değilse “ben” ya da “o”dan biri mutlaka kırılacaktır.

Bakışların “ben” üzerindeki etkileri yağmur damlasının “ten” üzerindeki etkisi gibidir. Her ikisinden de asla kaçınılamaz. Yağmurun hızına, miktarına göre adım-sayılarımızın artması ya da değişmemesi “ben”in tercihidir. “Ben” her koşulda bu tercihi yapabilecek güçtedir. Bakışların yoğunluğuna “ben”, “sen” ve “o” nun vereceği tepki de aynen böyledir. Adımların hızlanması yağmurun etkisini, değişmemesi ise “ben”in etkisini gösterir. Hastalanmak ve görünme korkuları aşıldığında yağmur ıslatacak ve gözler değecektir; ancak, yürüyüşün şekli asla değişmeyecektir. Bakışların korku yaratmaları çoğunlukla “ben” ile ilgilidir. Korkular “ben”i hapseden kalın duvarlara benzer.

“Ben” sendeki “o”dur ve ondaki “sen”dir. Bendeki “sen” “o” dur ve bendeki o “sen”dir. Ben, sen ve ondaki sen, ben ve o bir sonuçtur ve hepsi “ben”dir.

“Ben” kendi yansımasını ve gizlediği baskılarını öz-benliğine bir değer olarak aktardığında kendisini/değerini belirlemiş ve buna göre de “diğer/o” kişi tarafından görülerek yansıtılmış olur. Bir yönü ile “ben” yansıdığı olgudaki “netlik” derecesini de belirleme gücüne sahiptir. Tarihsel biriken kavga/çatışma/didişme ve buna bağlı olarak toplumun ve bireylerin kolektif ve bireysel çıkarları üzerinde cereyan eden bireysel ve kolektif korku ve endişeleri “ben” doğduğunda hazır bulur. Hatta daha ileriye giderek şunu da söylemek mümkündür ki, kalıtım ile “ben” üzerine yüklenen sadece fizyo/biyolojik özellikler değildir. Kalıtım tarihsel belleği “ben”e dölüt oluşmaya başladığı andan itibaren aktarmaya başlar. Her “ben” bu bellek ile dünyaya gelir. Bu nedenledir ki tarihsel baskılar çoğu kez kişinin/“ben”in kendisine ilişkin sanılır. “Ben” “neden” sorusu ile bunun farkına varabilir. Buna farkında olmak denebilir. Ben iç dünyasındaki o savaşımı barışık olarak çözümleyemez ise gerçek barışı yakalayıp, yaratacak özne konumuna asla gelemez.

Bilinç vardı, bilinçsizlik de vardı, öyle ise bunun bir de altı, üstü olmalıydı. Bazı olgular bilinç-altı denilen karanlık denizde baskılanmalı ve gün-yüzüne çıkacak zaman dilimlerini kovalaması beklenmeli/izlenmeliydi. Öyle de oldu; çember tamamlanmış halka oluşmuştu artık.
Tanrılar vardı hem gök-yüzünde hem de yer-yüzünde ve dahası yer-altında…Sayıları da çoktu ilk zamanlarda; iyilik tanrıları, kötülük tanrıları, aşk tanrıları, savaş tanrıları. Teolojik düşüncesinde insan hep iyilik tanrıları ile kötülük tanrılarını savaştırmıştır; bunu yaparken kendi var-olması ile ilgili bir arayışı sürüklemiştir. İnsan denen canlı nedir? Kimdir? Kimin hizmetindedir? Kötü olarak belirlediğini nasıl yok edebilir? Bir yandan tanrılar savaşırken diğer yandan insanlar savaşımlarını sürdürmekteydiler; öyle bir zaman dilimi geçmişti ki, artık insanlar tüm savaşımlarının tanrısal bir buyruktan kaynaklandığına inanmaya başlamışlardı… Ortasında-kalmıştı-çağın… Zemberek tersinden dönüyordu. Zeus’un yokluğunu kanıtlamaya çalışmak onun varlığını kanıtlamayla eşleşmeye başladı. Aydınlandığı söylendi yer-diliminin; güneş bir yerlerden doğmuş ve dünya da efendice etrafında dönmeye başlamıştı bir kere…
Aydınlanmacılar demişlerdi ki “her doğan insan, salt bu nedenle haklara sahiptir”… Gözler bir kere kamaşmaya görsün. Yalanı bile gerçek görürler o zamanlar… Giyotinler aydınlanmacıların enselerinde çarpacaktı zamanı… Söz ve eylem örtüşmeyecek ve salt insan doğmakla hak sahibi olmak ayrışacaktı. Tanrılar gökten indirilmişti. Merkeze konulan insan olmuştu. Bir haymatlos ile tabiyetli kişi arasında haklar açısından fark ortaya çıktığında yer-yüzü-cennetinde yeni din ortaya çıkmış sayılırdı. İnsan hala teolojiden kurtulamamış ve farklı bir yönde onun esareti altına girmişti. Teolojinin üstünlüğüne diyecek yoktu.
Bilinç maddi olguya dayanmakla kendisini teolijik düşünceden uzaklaştırmak eğilimindeydi. Bu materyalist yaklaşımın teolojiye devşirilmesi elbette kolay değildi ve bir zekayı gerektiriyordu. Freud hayranlık verecek bir zeka ile maddi bilinci bilinç-altı-na çekerek bir yandan maddeci dünya görüşünü korurken diğer yandan tersi kanıtlanamayacak bir teolojik veriyi sundu. Görüntü “insan hakları” gibi göz kamaştırıcıydı. Yeni bir din ve onu dile getiren temsilcisi bulunmuştu. İnsanlar rahatlayabilir ve evlerine huzurla gidebilirlerdi. Bilinç-altlarında gizli olanı ne o ne diğeri ne de Freud bilmese de?!…
Bilinç-altı yeni bir dinsel doktirin olarak ortaya çıktı. Zeus ile yaratılışı açıklamak ile bilinç altına sıkıştırılan libido ile tüm üretim ilişkilerini açıklamak arasında özünde bir fark yoktur. İnsan türü göz kamaştıran olgulara oldum olası hayranlık duymuştur. Aynayı keşfetmeden önce sudaki resmine hayranlıkla bakan insan türü bundan o kadar etkilenmiştir ki, tersini gösterse de aynalara hayran kalmış ve onun çarpıklığına teslim olmuştur. Tüm insanlar saçlarını ayna karşısında düzeltirler!?
Bilinç-altı, olmayan bir alandır/yoktur. Bilinç ve tarihsel belleğin kendisi tüm edimleri/davranışları/duyguları açıklamaya yeterlidir ve buna gücü yeter. Açıklayamadıklarını da karanlık ve bilinmeyen bir noktaya odaklamadan sabırla açıklamak için araştırmalarını sürdürür.
Bilinenler bilinmeyenlerin yanında bir hiç-tir…
İnsan türü, olan-ı açıklamak isterken tarihsel belleğini kullanır ve bu da bilinçsel bir süreçtir. Bilincin oluşmasındaki maddi doku onun olguyu açıklamasına engel değildir.
Psikanaliz yaklaşımda bilinç-altı bastırılan duyguların sapma şeklinde ortaya çıkışlarından söz eder. Ölüm korkusunun içselleştirilip bir kıyıda saklanmasında bastırılan bir duygu yoktur. Dürtülerin bastırılması ile korkuların gizlenmeleri aynı olgular olmasa gerek. Bilinç-altı denilen olguya, psikyatrislerin kişiyi uyutarak/hipnoz ederek çocukluğuna inmeleri suretiyle ulaşılabileceği ve bu duygulardan bastırılanların açığa çıkartılması ile tedavinin yapılacağı temel mantığına dayanmaktadır. Hasta hiç bir zaman kendi bilinç-altı denilen olgusunu göremez; bir aktarıcıya gereksinim duyar. Onun söylediklerine inanmaktan başka şansı yoktur. Üstelik, bireysel tüm sapmaların neredeyse cinsel bastırılmaların bilinç-altı denilen alanda sıkıştırılmış olmasından kaynaklandığı tezine yer verilmektedir ki, üretim ilişkilerinin hiç kıymeti harbiyesi kalmamaktadır. Duygu ve düşüncelerin bastırılması olasıdır ki bilinçle ulaşılabilir ve nedenleri bilinebilir olgulardır; bunları anlamak ve çözümlemek için tanımı yapılamayan karanlık bir noktadan/bilinç-altından söz etmek bilimsel olmaktan uzaktır.

Her ne kadar düşünce/idea maddenin zorlamasına dayanır ve bu yönüyle fizik-ötesi ise de maddeden bağsız değildir. Mikro/makro evrendeki kozmosun devinim yasaları ve devingen kuarklar düşünce/idea-dan önce vardırlar ve hala o düşünceyi doğuran beyin dokusunda milyarlarca parçacık olarak devindikleri için düşünce var-olabilmektedir. Bu nedenle rahatlıkla söylenebilir ki fiziği zorlayan düşünce fizik ötesini yaratamaz. Düşüncenin bir ütopya/hipotez olarak maddi gerçekliği etkilemesinin fizik-ötesi ile yakından ilgisi yoktur.

İmgesel algılama/düşünme/aktarma alışkanlığını içerisinde bulunan koşullarda insanımsılar türün sürdürülmesi için yaratabildikleri için insan türü varlığını koruyup geliştirebilmiştir. Bu şu anlamı içerir. İnsan düşünceyi/sözü/imgeyi yarattığı için bu yönde doğayı etkiyip değiştirdiği için insan oldu yoksa bir tür olarak ya var olacak ya da yok olacaktı. Bunun farkına bile varmayacaktı.

Ne pozitivizmin, ne idealizmin ne de psikanalizmin tek yönlü pencerelerinden bakılarak insanlaşma süreci açıklanamaz. Bilinç-altı tam anlamıyla pozitivizmin örtülü, dokunulmaz totemidir. Bilinmeyenden hareketle bilineni açıklamaya kalkışmak ve tüm var-oluşu buna indirgemek diyalektiği görmezlikten gelmek ve bilimi teolojinin kucağına atmaktır. Dil/el/ayak/beyin diyalektiği hiç de söylendiği gibi libido-dan kaynaklanan bir süreç değildir.

İnsanoğlu öğretileri ezberlemeyi çok sever ve bu alışkanlık da ilkel dönemlerden kalma zanaatçıların zanaatlarının sırlarını çıraklarına öğretmeleri kadar eskiye dayanmaktadır. Ve yine bunları ezberlediği oranda kendisini gerçekleştirdiği sanısına kapılır. Bununla coşkulu bir akışa kapılır ki demeyin keyfine… ve öğretilere karşı gelenin vay haline?! Erich Fromm “sevme sanatı”nda bilinç-altına ciddi eleştiriler yöneltse de onu aşma eğilimi taşımamıştır. Öyle ya koskocaman Freud bir kere demiş ya bilinç-altı, tamamdı öğreti ve tüm düşünceler bunun etrafında dönmek zorunda bırakılmışlardır. Tersini söyleyene, hemen birileri kalkıp senin çocukluğuna gidelim ve geçmişini irdeleyelim, bastırılan duygularını çözelim diye müdahale etme gereğini duyumsayacaktı. Birileri kalkıp da bir diğerini hipnoza tabi tutarak bilinç-altını irdelediğinde bilinç-altı irdelenenin bilinç-altındakilerini asla görme/bilme şansı yoktu ve tamamen hipnozcusunun anlattıklarına inanmak zorundaydı; ve buna da koskocaman bilim etiketi takılmıştı. Çok eski çağlarda -ki, bar-bar-toplumları denildiği de oluyor- bu görevi yürüten büyücüler vardı ve ruhlarla ilişki kuruyorlar ve kötücül ruhları kovalayarak insanı iyileştiriyorlardı, sonradan onların yerlerini başka adlarla başkaları aldı ve güne gelindi.

Bilinç, bilinçsizlikten doğdu ve bilinçsizleşerek yok olma eğilimi taşımaktadır; bunu durduracak olan da bilinçtir.

Yazan: Nejdet Evren
14 Aralık 2009, Batı

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Reşat Enis’in son romanının yayın öyküsü bu ilgisizliğin acı bir göstergesidir. Reşat Enis’in, vasiyetinde “yayınlanması için çalışılsın” dediği Kırmızı Karanfil, aradan geçen uzun yıllar boyunca gün yüzüne çıkamamıştır. Bu bakımdan Kırmızı Karanfil’in yayınıyla, yazarın vasiyeti 22 yıllık bir gecikmeyle gerçekleşmiş olmaktadır.

Gerçeğe Neresinden Bakarsınız? – Aysel Sağır
(08.12.2006, Radikal Kitap)
Sokağı tanımlamak kolay değildir. Esnafı, simitçisi, sokak çocukları, meczubu, dilencisi, fahişeleri, seyyar satıcılarıyla sahiplenilen sokaklar, bir ülkenin sosyal tarihiyle ilgili önemli ipuçları verir. Zira, kimse daha doğar doğmaz bunlardan biri olarak kendini sokakta bulmamıştır. Birtakım kişisel hayat hikayeleri onca önemsizliğine ve sıradanlığına rağmen, gün gelir büyük siyasal ve ekonomik uygulamalarla kesişir. Sokaktaki ayrıntılar daha bir fazlalaşmıştır artık. Belki de, o ayrıntının içine çoktan girmişsiniz de, farkında değilsinizdir, henüz tanımlanmamış yeni yeni sosyal durumlar oluşmuştur kim bilir. Reşat Enis, Kırmızı Karanfil’de, Türkiye görüntüsünü sokaklar eşliğinde, Birinci Dünya Savaş’ından günümüze kadar takip ederken, bireyle toplumun kaderi arasındaki bağlantıyı da açığa çıkıyor.

John Berger, Görme Biçimleri’nde “algıda seçicilik”ten bahseder. Bu durumda, gerçeklik, insanların algı biçimlerine göre, görmek istediklerinin önemine göre değişecektir. Enis’in bakışında ise, tıpkı Berger’in tarif ettiği gibi, görünenin sınırlarını zorlayan ve gerçekliğin bütününe ulaşan şeyler görürüz. On altı yaşındaki bir genç kızın, “kulaklarında küpeler, bacaklarında pırıl pırıl rugan çizme, sırtında kadife bir ceket, şık mı şık” oluşu”nu, “bir bacağı kısa, yürürken adamakıllı yalpalıyor” oluşu bozmuştur. Bir belediye polisinin, “yoksul simitçinin tablasına çengeli takması”nın ardında, adaletsizlik vardır. “Avurtları çökmüş delikanlı simitçi. Buranın yasak olduğunu bilmiyordum. Ekmek kör etsin bilmiyordum” deyişinin ardında yatan gerçekliği “içi acıyarak” izleyen biridir Reşat Enis. Bu yüzden, “topluma karışmaktan korkardım” diyerek, parklarda, kırsal yerlerde dolaşır ama asıl soluk aldığı yerler yine sokaklardır. İki yaşlı insan sohbet eder, “yaşlı adam belini tutarak, oflaya puflaya” uzaklaşırken, onu tanıyanlar ardından, “böyledir dünya, yaşlanınca, yardımlarını gereksinince, oğlu ile gelini vurdular tekmeyi belinin ortasına” diye konuşurlar.

Birinci Dünya Savaşı dönemlerinden İstanbul’la ilgili anıları da vardır Enis’in, bir İngiliz askerinin tramvaya atlayarak subay olan babasını nasıl tartakladığını anlatır. Başka bir karede, çocukluğuna gider yine, kumbaralardan bahsederken ardından, bankaların yaptığı kumbaralara geçer. Evde yapılan kumbara imgesini bankalar çalmıştır. Bir çocuğun gözleriyle banka finansmanı dünyasının hayata hâkim alanlardan biri haline gelişine şahit oluruz. Kentleşmeye bir türlü ayak uyduramayan, bu yüzden de eksik kentleşmeye katkıda bulunan genel tuvaletleri de önemseyecektir Enis, “duvar dipleri bir yana, ‘genel ayakyolu’ öylesine az ki İstanbul’da.” Türkiye’nin dört bir yanında, gezintiye çıkar yazar, grizu patlamasından ölen maden işçilerinden biraz da kendini sorumlu tutar, “sen…evet sen, O ırgadın kömür tozu karışmış teri ile besleniyorsun. Ölüsünü bile göremez insancığın çoluğu çocuğu. Elindeki kazma, bir anda göçüğe neden olabilir. Kendi mezarını kendi kazan bir insancık. Tuh sana!”

Tamamlanan dekor
Emekli şoförlerin konuşmalarını dinler. Boş günlerinin birkaç saatini otobüs ve troleybüslerde geçirdiğini anlatır bir emekli şoför, “şoförler ve biletçiler beni, ben onları tanıyorum. Çalıştıkları için, yapacak bir ‘iş’leri olduğu için onlara imreniyorum. Açıkçası kıskanıyorum onları. Bana kontak dediklerini, belki acıdıklarını sanırım.” Duygu, düşünce sarmalında gözlem ve anılarını biriktiren yazar, sanki daha sonra olacakları önceler gibidir. Bu yüzden olsa gerek, şimdinin yirmi-yirmi beş yıl öncesiyle ilgili son anlattıklarıyla da ülke sahnesinin dekoru tamamlanır. Kırmızı Karanfil’de geniş bir yer tutan 12 Eylül dönemi ve sonrasıyla ilgili yaşanılanlar ise, hem çok yakın tarih oluşu açısından hem de bir yüzyıl denecek uzunlukta bir ülke tarihinin içinde olan Reşat Enis’in tanıklığı açısından oldukça çarpıcıdır; “günler birbirini kovalıyor. Ne olup bittiğini bilen yok. Tabur tabur yakalanıyormuş ‘teröristler.’ Sağcısı da, solcusu da… Çarpışmalar sürüp gidiyor. Ve, üçer beşer ölü olarak ele geçiriliyor delikanlılar… Televizyon yüzlerce sol teröristin tutuklandığını duyuruyordu. Uyuyamadım o gece.”

Uzun bir süre gazetecilik yapan ve bu meslekten emekli olan Enis, gazete patronlarıyla mücadelesini, meslekle ilgili birkaç sorun ve acı-tatlı olaylar dışında, gazetecilik hayatıyla ilgili yaşamını fazla öne çıkarmaz Kırmızı Karanfil’de. Yaşadığı, tanık olduğu olaylar ve gözlemleri bütün bir yaşamını kapsadığından, kendisiyle birlikte okuyucuyu bir toplum çıkmazında gezintiye çıkaran Reşat Enis, izlediği ve gözlemlediği olaylar karşısında sadece bir yazar olarak değil, aynı zamanda yaşadıklarından etkilenen biri olarak da çıkar okuyucu karşısına ama bu yüzeysel bir etkilenme olmayacaktır. Çünkü, yaşadığı ve gözlemlediği olayları kaleme almaktan çok, canlı bir insan vardır karşımızda ve biz süreçle birlikte, bir yazarın değişimini de izleriz Kırmızı Karanfil’de.

Türkiye’nin yaklaşık yetmiş yıllık sürecini, fotoğraf kareleri netliğinde gözler önüne seren Kırmızı Karanfil, yakın tarihte yaşananları toplumcu bir estetikle ele alan ve unutmamak gerektiğini vurgulayan, okunması gereken bir kitap.

Vasiyeti Gerçek Oldu – Sadık Güleç
28.10.2006, Sabah, Aktüel Pazar
Yazar Reşat Enis Aygen’in, ölmeden hemen önce tamamladığı Kırmızı Karanfil adlı kitabı 25 yıl sonra, vasiyeti üzerine basıldı.
Bir dönem Türk Edebiyatının en tanınan isimlerinden biri olan Reşat Enis Aygen’in vasiyeti sonunda gerçek oldu. 1950′li yıllarda, döneminin en önemli yazarları arasında sayılan Reşat Enis’in ölmeden hemen önce tamamladığı Kırmızı Karanfil isimli kitabı basılamamıştı. Vasiyetnamesinde, oğlundan kitabını yayınlamasını arzu eden Aygen’in isteği sonunda gerçek oldu.

KİTAPLARI YASAKLANMIŞTI
1909 doğumlu eski bir gazeteci olan Reşat Enis kitaplarını yazmadan önce uzun yıllar gazetecilik yaptı. İlk kitabı Kanun Namına romanında, köylülerin yaşamını ve toprak reformu konusunu işledi. Ancak bu kitabı, Bakanlar Kurulu kararı ile yasaklandı. Çünkü kitapta toprak reformu savunulmaktaydı. Dönemin bakanı Rüştü Saraçoğlu sayesinde yasak kaldırıldı. Fakat sonraları da çeşitli kitapları için Reşat Enis’e davalar açıldı.

1968′DE YAZMAYA SON VERDİ
1968 yılına kadar roman yazan Reşat Enis, bu tarihten sonra anlaşılmaz bir şekilde yazmayı bıraktı. Bunun sebebi olarak, oğlu Gökçe Enis, “Neden bıraktı bilmiyorum. Emekli olup yürüyüşler yapmaya başladı. Fakat yazmadı. Sanırım küstü” diyor. Öldüğü 1983 yılına kadar da yazarın yeni bir kitabı yayınlanmadı. Diğer yazarların kitapları, raflarındaki yerini alırken, Reşat Enis tamamen unutuldu.

DİLEĞİ KİTABIN BASILMASIYDI
Reşat Enis’in, ölümünden az önce hazırladığı vasiyetnamesinde oğlundan üç isteği oldu: Kendisinden önce ölen karısı Ayşe’nin yanına gömülmek, cenazeye bir tek oğlunun katılması ve son kitabı Kırmızı Karanfil adlı romanının yayımlanması. Yazarın son isteği de artık gerçek oldu ve kitabı Yordam Kitap tarafından basıldı.

Kitabın Künyesi
Kırmızı Karanfil
Reşat Enis (Aygen)
Yordam Kitap
1. Baskı, Eylül 2006, İstanbul
256 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

edebiyatçıların kurtaracağını biri söylese hayra yormazdım. Bu bana olanaksız, inanılmaz ve absürd gözükürdü. Çünkü, çekişme, didişme, kapışma, polemik ve organizasyon beceriksizliği dendi mi biz edebiyatçılar birinci geliriz. Bu “nakıs meziyetler”(!), bizim en önde olduğumuz alanlardır.

Bu konuda kimse bizle yarış edemez, hatta elimize su bile dökemez.

Gel gör ki; bin yıl geçse bile gerçekleşmeyecek bir mucize hasıl oldu ve edebiyatçılar, 2010 İstanbul Kültür Başkenti serüveninde ülkenin yüz akı oldular. Organizasyonun haysiyetini kurtarıp memleketin yüzünü ağarttılar. Elbirliği, imece ve empati ile olağanüstü değerli bir yaratının ve hazinenin oluşmasına katkı sağladılar. Dünya durdukça daha da değerlenecek olan bir kentsel kültür hazinesi oluşturmayı başardılar.

Bu nasıl oldu? Açalım.

Benzersiz Külliyat

2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı’nın desteğini alan Heyamola Yayınları, kırk İstanbullu yazara kırk semtin kitabını sipariş etti. Kitaplar ortaya çıkmaya başladığında da yapılan işin ne kadar önemli bir şey olduğu yavaş yavaş anlaşılmaya başlandı. Çünkü yayınevi projeyi ortaya koyarken akıllıca bazı tercihlerde bulunmuştu. Belli bir yaşı geçmiş, belli bir yazarlık kariyerine ulaşmış, derin yaşamışlık ve tecrübeler taşıyan, yetkin ve saygın yazarlara sipariş edilmişti kitaplar. Söz konusu meziyetlere sahip yazarların kaleme aldığı kitaplar bir bir yayınlanmaya başladığında görüldü ki; İstanbul için eşi benzeri bulunmayan bir külliyat ortaya çıkmış.

Kitaplar ilk başta kırk adet düşünülmüş. Fakat ortaya çıkan külliyatın göz kamaştırıcı değeri karşısında ikinci bir kırk kitap daha hazırlanmasına karar verilmiş ve kırk yazara daha kırk semtin kitabı sipariş edilmiş. İkinci kırk parti kitabın da Kitap Fuarı’na yetiştirilmesi hedefleniyor.

“İstanbulum” adı verilen projenin ilk 40 kitaplık bölümünde Heyamola Yayınları ve Proje Yayın Yönetmeni olarak Ömer Asan’ın adı geçiyor. İstanbul 2010 Edebiyat Yönetmeni olarak Ahmet Kot, yayın danışmanı olarak Eray Canberk, editörler olarak da İbrahim Dizman, Celal Özcan, Faruk Göncüoğlu, Mehmet İlhan’ın adları geçiyor. İkinci parti kitaplar ise tecrübeli editör Rozerin Doğan yönetiminde yayına hazırlanıyor.

Nostaljik Duygular

Söz konusu proje kapsamında yayımlanan kitaplardan şimdilik sekiz tanesini okuyabildim. Bunlar, Doğan Hızlan’ın yazdığı Hayatın ve Mesleğin Birleştiği Yer Cağaloğlu, Haydar Ergülen’in yazdığı Azıcık Cihangir, Gülsüm Cengiz’in yazdığı Boğazdaki Mutlu Çocuk Kuzguncuk, Cüneyt Altunç’un yazdığı Suadiye Suadiye, Hıfzı Topuz’un yazdığı Nişantaşı Anıları, Hasan Öztoprak’ın yazdığı Draman Hatırası, Mine Söğüt’ün yazdığı Kürt Kediler Çingene Kelebekler: Dolapdere, Ari Çokona’nın yazdığı Benim Prens Adalarım…

Kitapları çok beğendim. Mütevazi, dingin ve amacına uygun buldum.

Bu seriden yayınlanmış diğer kitapları da okumak, en azından okuyamasam bile arşivde bulundurmak, ara sıra açıp açıp göz atmak isterim. Yayımlanmış kitaplar arasında ismi de yazarı da öylesine vaadkar olanları var ki: Örneğin; Melisa Gürpınar’dan Çamlıca’dan Yel değirmeni’ne Rüzgarın Peşinde, Talin Büyükkürkçiyan’dan Feriköy Anılarda, Süleyman Faruk Göncüoğlu’ndan Kısa Metrajlı Film Tadında Eyüp, Sennur Sezer’den Kasımpaşa, Sema Kancan’dan Unutulmuş Bir Boğaziçi Yerleşimi Beykoz, Selçuk Erez’den, Ayamama’dan Zuhuratbaba’ya Bakırköy, Saadet Arıkan Özkal’dan Saklı Bahçeler Bir Şişli Esintisi, Reyhan Çorak’tan Çengelköy, Refet Özkan’dan Maltepe, Öner Ciravoğlu’ndan Bir Suriçi Rüyası Fındıkzade, Ömer Erdem’den Üsküdar, Orhan Okay’dan Balat, Oğuz Karakartal’dan Ağabey Hisar Anadoluhisarı, Nusret Karaca’dan Ben Haliç, Nail Güreli’den Dünden Bugüne Babıali vesaire, vesaire, vesaire…

Gerek yazarların isimleri gerekse de ele aldıkları semtlerin çağrışımları ve imgeleri göz önüne alındığında gerçekten de bu kitapları okumak için istek duyuyor insan. Okuyanlarsa çok daha farklı duygularla karşı karşıya kalıyorlar. Bir kere yayınevinin kuru birer monografi ya da ciddi birer inceleme-araştırma kitabı değil de; usta edebiyatçıların kaleminden çıkma edebi metinler talep etmiş olması işi uçurmuş. Hepsi de yetkin yazarlar olan söz konusu şahsiyetler kişisel tarihlerinde büyük yer tuttuğu anlaşılan bu semtlere ait nostaljik duygularını, hatıralarını, derin bilgi ve tanıklıklarını ortaya dökmeye başladıklarında tadına doyulmaz metinler çıkmış ortaya. İçten ve tutkulu bir anı türü edebiyatın, naftalinli, hüzünlü, duygulu, harika türevleri çıkmış ortaya.

Hepimiz Ahmet Rasim’in, Reşat Ekrem Koçu’nun İstanbul hakkında etraflıca malumat veren külliyatlarına bayılır, özeniriz. İşte bu serinde çıkan kitaplar tek tek ele alındıklarında bu önemli yazarların külliyatına denk iş yapmış sayılmazlar belki; ama seri bir bütün olarak ele alındığında Ahmet Rasim’e de Reşat Ekrem’e de hoş bir selam çakan çok değerli bir başka asri hazinenin ortaya çıktığı ve edebiyatın kayıtlarına geçirildiği anlaşılmakta.

Sanıyorum ki; gelecekte insanlar, 20. Yüzyıl İstanbul’unda neler olup bittiğini, insanların nasıl yaşadığını, hangi duyguların peşinden koştuğunu, nelerin etkisinde kalıp, neyin özlemini duyduklarını anlayabilmek için bu değerli “derleme-araştırma-anı” türü edebiyat kitaplarına başvuracaklar. Ve aradıklarından çok daha fazlasını bulacaklar.

Edebiyatın Güçlü Kalemleri

İstanbulum serisi kitapları edebiyat muhitinde de ilgi gördü. Saygın kitapevlerinde hem set olarak hem de tek tek, prestijli bir şekilde sergileniyor. Okur ilgisi de hiç fena gözükmüyor. Her baskıdan 2000’er adet, 2010 Ajansı tarafından alınarak belli başlı kütüphanelere dağıtılıyormuş. Yani bu değerli külliyata erişmek isteyenler tüm kitapları satın almak zorunda kalmayacaklar. Ciddi kütüphanelerde hepsi bir arada bulunabilecek.

Projenin başarılı ilk devresinden sonra ikinci devre için de edebiyatın güçlü kalemleri ile anlaşmalar yapıldığını biliyoruz. Tunca Arslan’ın Süreyyapaşa’yı, Vecdi Çıracıoğlu’nun Rumelihisarı’nı, Mahir Öztaş’ın Taksim’i, Süreyyya Evren’in Divanyolu’nu, Piraye Şengel’in Acıbadem’i, Altay Öktem’in Bağlarbaşı’nı, Rahmi Öğdül’ün Kocamustafapaşa’yı yazdığını bilmekteyiz. Yayınevi yöneticileri lütfedip bana da öneri sundular. Bağdat Caddesi’ni üstlendim. Ülkemizdeki orta ve küçük burjuvazinin ironik tarihini yazmak üzere…

Gerek 2010 Ajansı’na gerek Heyamola Yayınları’na, Avrupa Kültür Başkenti İstanbul’a yaraşır böyle anlamlı bir projeyi gerçekleştirerek eşi zor bulunur bir kentsel kültür külliyatını ülkemize kazandırdıkları için teşekkür borçluyuz. Bir de otomobillerin saltanat ve dehşetinden yaşayacak alan bulamadığımız bu kanayan tarihi kentte, belediyelerin ve mimarların, görev ve sorumluluklarına bu kitaplar perspektifinden bir bakmasını çok isterim. O vakit bir zamanların İstanbul’una dair asude ve narin, incelikli ve duygulu yaşamın hatırasına belki bir şeyler yaparlar da sürüp giden bu vandal kentleşmeyi hafifletecek, insanileştirecek bir şeyler yaparlar…

Elimde olsa bu kitapları mimarlık fakültelerinde ders olarak okuturdum…

(Bu yazı, Birgün Kitap Eki’nin 24 Temmuz 2010 tarihli nüshasında yayınlandı.)

Yazan: Hikmet Temel Akarsu
İstanbul, 12 Temmuz 2010
htakarsu@gmail.com
www.myspace.com/hikmettemelakarsu

Kitabın Künyesi
İstanbulum Kırk Yazar Kırk Semt,
Heyamola Yayınları

Tanıtım Yazısı
Proje Yönetmeni : Ömer Asan
Proje Danışmanı : Eray Canberk
Editörler : Gülsüm Cengiz, Süleyman Faruk Göncüoğlu

Bir kentin tarihini, coğrafyasını, toplumsal hayatını, geçirdiği değişimleri, insan tiplerini, atmosferini, doğal güzelliklerini, unutulan değerlerini, yeme içme kültürünü, gecesini gündüzünü, yazını kışını, folklorunu, eğlence hayatını, daha bin türlü özelliğini, herkes kendince görür. Tarihçi başka, coğrafyacı başka, turizmci başka, asker başka, öğretmen bambaşka bir gözle görür ve kendi bakış açısıyla yazmak ister.

Ama bir yazar-edebiyatçı, kendince bir duyarlıkla yaklaşır kentine. Çevresine gönül gözüyle bakar. Kendisini değişik insanların yerine koyar, onların yüreğiyle de hissetmeye çalışır, öylece yazar… Yazar yazdığı zaman, birçok kimse o yazıda kendi duygularını, düşünüp de söyleyemediklerini bulur. Kendisinden önce yazılmış olanları da anımsamak ister…

İşte bu nedenle, İstanbul’un herkesten önce edebiyatçı yazarlara yazdırılması tasarlanmıştır.

İstanbul, yazar duyarlığının tülden örtüsüyle sarılıp sarmalansın istenmiştir.

Yazar kentini ve kentinin insanlarını, kültürünü, yaşam biçimini anlatırken, bir anlamda kendini anlatacaktır. Çünkü bir kent ya da İstanbul’da bir semt, aslında yazarlarıyla zengindir; yazarlarıyla değer kazanır…

İstanbul semtleri seçilirken, Kadim İstanbul’un tarihini yüklenmiş semtler olmasına özellikle dikkat edildi. Yazarlar seçilirken de, söz konusu semtlerle az çok bütünleşmiş kimseler olmasına önem verildi.

Semtlerin anlatıldığı koleksiyon tamamlandığında, bir bütünlük çerçevesinde, İstanbul’un yakın tarihini karşımızda bulacağız. Eserler bir bütünün parçaları olarak özel bir anlam taşıyacağı gibi, bütün olarak daha geniş bir değere sahip olacak.

Dizinin amacı, 2010 yılında Kültür Başkenti ilan edilen İstanbul’un bu bağlamdaki etkinliklerine edebiyat cephesinden katkı sağlamak.

Eski İstanbul’un semtlerinin sayısı kırktan fazlaydı, günümüz İstanbul’unun semtlerinin sayısı ise kırktan çok fazla. Oysa İstanbul’un semtlerini konu alan bir diziyi “kırk” sayısıyla sınırlanmayı uygun gördük. İnsanımızın “kırk” sayısıyla folklorumuzdan, inançlarımızdan, gündelik yaşamımızdan kaynaklanan bir aşinalığı olduğu düşüncesi bu seçimimizde etkili oldu.

Anlatılacak kırk İstanbul semtini saptarken de semtin tarihselliğini, ününü, tanınmışlığını göz önünde tuttuk. Özellikle eski İstanbul’un sur içi semtlerine öncelik tanımaya çalıştık, ancak sur dışını da göz ardı etmedik.

Semtler dizisinin amacı semtlerin edebiyatçıların kalemiyle anlatılmasıydı. Bu nedenle yazarlarımızı şair, hikâyeci, romancı, denemeci gibi edebiyatçı yazarlar arasından seçtik.

Saptadığımız yüz kadar semt arasında seçim yapmak, kırk semti ve kırk yazarı denkleştirmek kolay olmadı. Kimi zaman yazara göre semti, kimi zaman semte göre yazarı belirlemek durumunda kaldık. Bazı semtler için birkaç yazar adayımız oldu, bazı yazarlar için de birkaç semt.

Kırk yazarı saptamada bir zorluğumuz da yaşla ilgiliydi. Burada da “kırk” rakamını göz önünde tutarak kırk yaşını geçmiş yazarlarımıza öncelik tanıdık. “Kırk” rakamı üzerinde durmamız bir bakıma zorunluluktu. Seçilmiş her semtin, ne yazık ki hızla çehresi değişen İstanbul’un, en azından bu şehrin kırk yıl öncesini bilen, bu şehirde yaşamış olan birinin gözüyle anlatılması önem kazanıyordu. Bu yüzden kırk yaşını aşmış doğma büyüme İstanbullu yazarlarla başka yerlerde doğup uzun yıllardır İstanbul’da yaşayan yazarlara öncelik tanıdık.

Yazmaları için öneride bulunduğumuz yazarlarımızın çoğu önerimizi kabul etti. Emek veren yazarlarımıza teşekkür ederiz. Yazmasını önerdiğimiz yazarlardan bazıları da çeşitli nedenlerle bu dizide yer almak istemedi.

Yazarları seçerken tanınmış ya da tanınmamış olmalarını ölçüt almadık. Yaşadığı ya da kaleme alacağı semtle olan yakınlığına, o semti tanımışlığına önem verdik.

Dizi kitapçıkları bir bakıma birer anı kitabı olacağından yazarlara anlatma (yazma) biçimi konusunda bir kısıtlama getirmedik, bir kalıp önermedik. Kendi dünya görüşleri, bakış açıları içinde kendi biçimlerini, kendi anlatımlarını, kısacası kendi özelliklerini yansıtacak biçimde yazmaları konusunda serbest bıraktık.

Projenin Amaçları
1. İstanbullu edebiyatçıların İstanbul’unu yazılı hale getirmek
2. İstanbul’u ve semtlerini edebi gözle yazıya dökmek
3. İstanbul’un yetiştirdiği yaşayan edebiyatçıları 2010 organizasyonunda öne çıkarmak

Projenin Yararları
1. Proje bitirildiğinde İstanbul’un semtleriyle birlikte yazarlarının belleğindeki kentin son 40 yıllık hafızası yazılı kültürümüzde yerini almış olacaktır.
2. İstanbul semtleri seçilirken, Kadim İstanbul’un tarihini yüklenmiş semtler olmasına özellikle dikkat edildi. Yazarlar seçilirken de, söz konusu semtlerle az çok bütünleşmiş kimseler olmasına önem verildi.
Semtlerin anlatıldığı koleksiyon tamamlandığında, bir bütünlük çerçevesinde, İstanbul’un tarihinden bir kesiti karşımızda bulacağız. Eserler bir bütünün parçaları olarak özel bir anlam taşıyacağı gibi, bütün olarak daha geniş bir değere sahip olacak.

Yazar Adı - Kitap Adı
Abdullah Uçman - Fatih’te Geçen Kırk Yılın Hikâyesi
Adnan Özer Benim – Taşlıtarlam
Adnan Özyalçıner - Karagümrüklü Yıllar
Âlim Kahraman - Atikvalide
Ari Çokona - Fener
Ataol Behramoğlu - Benim Prens Adalarım
Ayşe Sarısayın - Beşiktaş “Yollar ya da Anılar Boyunca”
Beşir Ayvazoğlu - Dersaadet’in Kalbi Beyazıt
Celal Özcan - Gözbebeğim Göztepe
Cüneyt Altunç - Suadiye, Suadiye
Enver Aysever - Bir Semti Kendince Yazmak – Ataköy
Eray Canberk - Fener’e Giden Yol: Feneryolu
Gönül Kıvılcım - Yaşayan Tanıklarla Karaköy
Gülsüm Cengiz - Boğazdaki Mutlu Çocuk Kuzguncuk
Gündüz Vassaf - Leventnâme
Haluk Dursun - Boğaziçi’nde Kırk Yılım
Hasan Öztoprak - Draman Hatırası
Haydar Ergülen - Azıcık Cihangir
Hıfzı Topuz - Nişantaşı Anıları
Hilmi Alişanoğlu - Çarşamba – Cibali
Hulki Aktunç – Bir Kadıköy’oğlu
Hüseyin Alemdar - Kalpzaman Yeşilçam
İzel Rozental - Moda Sevgilim
Mine Söğüt - Dolapdere – Kürt Kediler Çingene Kelebekler
Nail Güreli - Dünden Bugüne Babıâli
Nusret Karaca - Ben Haliç
Oğuz Karakartal - Ağabey Hisar: Anadoluhisarı
Orhan Okay - Balat
Ömer Erdem – Üsküdar
Öner Ciravoğlu - Fındıkzade – Bir Sur İçi Rüyası
Refet Özkan – Maltepe
Reyhan Çorak - Çengelköy
Saadet Özkal - Saklı Bahçeler – Bir Şişli Esintisi
Selçuk Erez - Ayamama’dan Zuhuratbaba’ya Bakırköy
Sema Kancan - Unutulmuş Bir Boğaziçi Yerleşimi – Beykoz
Sennur Sezer - Kasımpaşa
Süleyman Faruk Göncüoğlu - Kısa Metrajlı Film Tadında Eyüp
Talin Büyükkürkciyan - Feriköy anılarda… Şimdi
Melisa Gürpınar - Çamlıca’dan Yeldeğirmeni’ne Rüzgârın Peşinde
Doğan Hızlan - Cağaloğlu – Hayatın ve Mesleğin Birleştiği Yer

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

aramıza hoş geldiniz diyoruz.

Bu sayıda 2008 Yunus Nadi Öykü ödülünü alan değerli yazarımız Alper Akçam ile sanat anlayışı, eserleri, Türkiye’nin siyasi tarihi, aydınlanma süreci üzerine uzun soluklu bir söyleşi gerçekleştirdik. Ülkemizin son yüzyılının serüvenine sanat cephesinden bakmaya çalıştık. Bilgi kirliliğinin yaşandığı bu dönemde, Sayın Akçam’ın değerlendirmelerinin ufkumuzu açacağını umuyoruz.

Mektup; unutulmaya yüz tutan bir yazın türü. Şimdilerde postacılar sadece fatura taşımakta. Bu bağlamda, yazarların edebiyat anlayışlarını dile getirdikleri, edebiyat ortamını tartıştıkları edebi mektuplarını konu edinen bir dosya hazırladık. Belki geçmişe bir yolculuk, belki yeni bir bakış açısı… Severek okuyacağınızı umuyoruz.

Dünya edebiyatından Romain Gary’i sayfalarımıza taşıdık. Yazdıkları ve farklı kişiliği ile ilginizi çekeceğini düşünüyoruz.
2 Temmuz!.. İçimizi yakan gün. Bir daha yaşanmasın!..
İyi okumalar.
Lacivert’ten
(Editorial)

İÇİNDEKİLER
SÖYLEŞİ / “Alper Akçam”
Alper Akçam / Alıntı / Yargılama
Sofya Kurban / Öykü / Bir Yolculuk Hikayesi
Muhsin Boz / Öykü / Kıyısından Bile
Gönül Çatalcalı / Öykü / Dışarıdakiler

DOSYA / “Edebiyat Tartışmalarının Ortamı Olarak Mektuplar” (Okumak için tıklayınız…)
Remzi İnanç / Ataol Behramoğlu / Hüseyin Atabaş / Ece Ayhan
Mustafa Şerif Onaran / Mehmet Oğuz Aslan / Ramazan Teknikel
Aynur Uluç / Güner Aslan / Nazım Hikmet / Cahit Sıtkı Tarancı
A. Alper Akçam / Şafak Horzum / Cansu Aksoy

ESKİ YAZILARDAN / “Nazım Hikmet” / Piraye’ye Mektup (Okumak için tıklayınız…)
Çiğdem Ülker / Tanıtı / Hülya Soyşekerci ile “Okuma Yolculukları”
Kemal Urgenç / Karikatür
Mürselin Kurt / Öykü / Küçük Aksilikler
Sevda Yüksel / Öykü / Polis Yok mu?
Ayşe Kaygusuz / Öykü / Dost
K. Erdem Tınas / Öykü / Açlık

DÜNYA EDEBİYATI / “Romain Gary” / Ahmet Doğan
Romain Gary / Alıntı / Koca Tembel
Suna Güler / İnceleme / Bir Yönlendirme ve Yapılandırma Ustası
Reşat Nuri Güntekin
Sevil Avşar / Deneme / Mânâda Güzel
Cihat Kemal / Tanıtı / Gökyüzünün Altına Yeni Şeyler Gerek
Hande Baba / Derleme / Paylaşmak İstediklerimiz

ŞİİR
Murat Uğurlu • Atilla Yaşrin • Taner Cindoruk • Büşra Kurtar
Gürsel Bektaş • Nilüfer Altunkaya • Ozan Eren
Azime Akbaş Yazıcı • Metin Avcı
Ön ve Arka Kapak / İmren Erşen’den detay
Kapak Sözü / Haydar Ergülen

Derginin Künyesi
Lacivert Öykü ve Şiir Dergisi
Yıl:6
Sayı:34
Temmuz- Ağustos 2010
www.lacivertdergisi.com

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 sınıfa ve Avrupa kültürüne sadık kalan Márai şöyle diyor: “Yazmama izin verildiği sürece, ahlakın içgüdülere galebe çalacağına, aklın gücünün cahil kalabalıkları durdurmaya yeteceğine inanılan bir dönemin yaşanmış olduğuna tanıklık edeceğim.”

Sınıfsal Hassasiyetler – Aysel Sağır
(09/07/2010 tarihli Radikal Kitap)
Fildişi kuleler kuramının o zaman da taraftarı değildim şimdi de değilim. Ama sanırım fildişi kulelerde de yazılabilir… Yazarı hiçbir şey incitemez, ne fildişi kuleler ne de gazetecilik… Kuşkuyla dolmuş, yaşamdan kaçan ve sızlanan estetikçilere güvenmiyorum; ama bir Çigan orkestra şefi gibi, ‘yüreğinin sesini’ dinleyerek yaşamı titizlikle betimleyen ‘natüralist yazara’ da antipati duyuyorum… Yazar işte bu iki uç arasında yaşayan ve acılar içinde yaratandır.” Bu sözler, Sandor Marai’nin yazarlığıyla ilgili bir hayli ipucu veriyor aslında. Sandor Marai, Bir Burjuvanın İtirafları’nda, sınıfların ruhsal sürecini takip etmiş adeta. Bu yüzden kitabın içeriğini göz önünde bulundururken, bir sınıfın kaba hatlarıyla şeklinin çizilerek ona uygun genel davranışlar uzantısında bir anlatım olduğu yanılgısına düşmemek gerekiyor.

Bir orta avrupa ülkesi
Birinci tekil şahıs anlatımıyla takip ettiğimiz Bir Burjuvanın İtirafları, anlatıcının kendisinin de içinde olduğu bir dünyadan seslendiğinden, bire bir okuyucuyu olaylara dahil eder gibi yapsa da, yine anlatıcının araya koyduğu mesafeyle okuyucuyu değerlendirme yapmada serbest bırakan bir anlatım tekniğine sahip. Her ne kadar sürekli olguları, olayları, ilişkileri bir anlatanın perspektifiyle takip etsek de, tüm gelişmelerin açığa çıkarılan dinamiklerle kendi seyrinde yol alışını görürüz. Yine, anlatılan bir Orta Avrupa ülkesi olsa da (20. yüzyılın ortaları), söz konusu dönemde biçimlenen dünyaya, aynı biçimlenmede iki savaş (Birinci ve İkinci Dünya Savaşı) arasındaki bir dünyadan Macaristan’a ve Orta Avrupa burjuvazisine bakarız.
Kitabında, bir toplum yapısını yükselmekte olan sınıfı baz alarak anlatan Marai, aynı sınıfın davranışlarını, etik değerlerini, sosyal yaşamını, psikolojisini önemli ayrıntılarıyla sergilerken, söz konusu sınıfı, içinde biçimlendiği toplumun değerlerinden, kültürel, sosyal geçmişinden soyutlamadan, aksine, tam da, onlarsız eksik kalacağının altını çizen bir anlayışla sergilemiş. Dolayısıyla da, sadece bir sınıfın özellikleri değil, bir toplum, bir ülke (Macaristan) çıkarmış karşımıza.
Son derece kapsayıcı ve yetkin bir edebiyat örneğiyle karşı karşıya olduğumuzu belirtmekte yarar var. Zira Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun çökmesi, yıkılması sonucu, kozmopolit Orta Avrupa kültürünün 20. yüzyıldaki en önemli temsilcilerinden biri olarak da Marai’nin dünya edebiyatındaki yerini belirtmemiz gerekiyor.

Biçimsiz, kirli bir kalabalık…
Başlangıçta bir çocuğun gözüyle bir aile ortamına girdiğimiz kitapta, gelişmeleri ve yaşananları bir anlatıcının eşliğinde izleriz. Anlatılan her bir motif ve karakterden, (hizmetçiler, papaz, sınıf arkadaşları, öğretmen, anne-baba, kardeş, vb.) ülkenin sosyal, ekonomik, siyasal, kültürel arka planına giden bir yol oluşur. “Bütün varlımla aileye aittim ve aile bütün içgüdüsüyle bir sınıfı aitti. Bunun dışında kalan, çıkar olarak da, insan olarak da hammaddeydi, biçimsiz, kirli bir kalabalık ve atık. Evet, kilise de yoksullardan kendilerine dikkat etmedikleri için hastalanan hastadan bahseder gibi bahsedilirdi.”
İlk başlarda tanıştığımız çocuk, ergenlik yaşına girecektir artık. Ama bu süreçte yine çocuğun gözüyle geniş bir panorama açılacaktır önümüzde; her bir davranış, her bir ritüel, her bir susuş, ya da dile geliş bir sınıfın ve kültüren özelliklerini açığa çıkaracaktır. Açığa çıkan özellikler ise, insanlığa bulaşan birer illet olarak belli birtakım zeminleri işaret edecektir. İkiyüzlülük, çıkarsal öncelikler, yükselen değerlerin bastırıcı, başka yaşamları ve varoluş biçimlerini küçümseyici yok sayıcı etkisi, tutumu daha bir açığa çıkacaktır.
Anlatılan tüm nesnelerin çocuğun büyümesi ve evden kaçmasıyla boyutlandığını söylemeye gerek yok. Kaotik bir dönemdir. Birinci Dünya Savaşı sonralarıdır. Hareket halinde ve biçimlenmekte olan bir dünyada takip ettğimiz özne, ülkesinin bir hayli uzağında ama başlangıçtaki izleğinden pek de farklı olmayacak bir şekilde bu kez de, ‘konuk’ olarak bulunduğu ülkelerden (Almanya) seslenecektir. ‘Yabancı’ yerlerde, bir yara gibi açığa çıkan ‘anadil’de yaşam eksikliği çarpıcıdır. Diğer bir yandan da, bir savaş sonrasının yıkımının ardından gelecek başka bir yıkımı (İkinci Dünya Savaşı) haber verecek, ama birçok şeyi (faşizm) haber verecektir.

Kitabın Künyesi
Bir Burjuvanın İtirafları
(Egy polgár vallomásai)
Sandor Marai
Çeviren: Sevgi Can Yağcı
Can Yayınları
2010
390 sayfa

<