insanokur.org

Bu yazının devamını okuyun >> or >

türkü söylüyorlar.

“Şölen başladı. Kısa entarili Gabanlı sazendeler sazlarına vurdular. Tef çalanlar onlara eşlik etti. Şarkı söyleyenler seslerini koyverdi. Ermenice mi dersin, Türkçe mi dersin, Kürtçe mi dersin? Urfa ezgileri, Harput ezgileri, Eğin ezgileri mi dersin? Karabudak çayı Karabudak çayı oldu olalı, Fırat Fırat olalı, Anzığga bağları bağ olalı beri, Armıdanlılar, Gasmalı, Zimarlı, Pegli; Ilıçlı, Hasanavalı, Teğutlu, Abuşdalı bu boya geldi geleli, insanı böylesine kendinden geçirtip birden ayağa fırlatan, kolları birden yukarı kaldırtan, parmakları birden şakırdatan, insanı şiir, ölçü, uyak yapan makamlar, şarkılar duymamış, o, tefleri havalara atıp atıp tutarak çalmaları görmemişlerdi.” Kitaptan bir bölüm

Kitabın Künyesi
Armıdan Fırat’ın Öte Yanı
Hagop Mintzuri
Aras Yayınları
Çeviren: Silva Kuyumcuyan
139 sayfa, Baskı Tarihi: 1998
Özgün Dili: Arapça

Hagop Mıntzuri Demirciyan ‘ın Hayatı
Mintzuri, asıl adı Hagop Demirciyan’dır. 16 Ekim 1886’da Erzincan’ın Küçük Armıdan Köyü’nde doğdu. Öğrenimine köyünün ilkokulunda başladı.1897’de İstanbul’a geldi ve aile büyüklerinin işlettiği fırında çıraklık yaptı. Öğrenimine Ortaköy’deki özel Fransız okulunda devam etti. Orada bir yıl öğrenim gördükten sonra Galata’daki Getronagan Ermeni Okulu’nda iki yıl okuyup mezun oldu. Ortaöğrenimini Robert Kolej’de sürdürdü.
Dönemin gazeteci ve yazarlarından Keğam Parsehyan, Zabel Esayan, Savarş Misakyan, Ardaşeş Harutyunyan ve Rupen Zartanyan’la görüşmüş, bunlardan etkilenmiştir. Hagop Mıntzuri, eğitim gördüğü kolejdeki havayı şöyle anlatıyor; “Kolejde üç ortam vardı. Ermeni, Rum, Bulgar. Büyük çoğunluk Ermenilerdik. Sonra Rumlar ve Bulgarlar gelirlerdi. Türkler iki-üç kişiydiler. Biz en coşkulu gruptuk ve örgütlenmiştik. Oturumlar, toplantılar olur, münazara, konferanslar düzenlenirdi. Kütüphanelerimiz vardı. Doğu ve Batı Ermeni yazarlarının kitapları çoktu, yayınları da izlerdik. Amerikalılar müdahale etmezlerdi. Daha doğrusu haberdar değillerdi. Benim edebiyat sevgim, Galata’da, Getronagan İlkokulu’nun dördüncü sınıfında başlamıştı. Kitap edinip okumayı çok severdim. Bu duygu bende nasıl doğdu bilmiyorum. Doğu Ermeni yazarlarını orada tanıdım. Raffi’yi, Leo’yu, Krıkor Arzruni’yi, Arzruni’nin Ermeni gazeteciliğinin en büyük ustası olduğunu ve gazetesi Mışak’ı nereden bilebilirdim? Veya Şirvanzade’nin ‘Arsen Tımakısyan’ romanını bana kim verecekti? Her milletten sevdiğim yazarlar beni kendinden geçirdiler ve büyülediler. Ben de bir yazar olma arzusundaydım.”

1905’te Kolej’in freshmen sınıfından sonra okuldan ayrıldı. 1906’da ilk kez bir öyküsü Hars u Gesur (Gelin ve Kaynana) Ermenice Masis dergisinde yayımlandı.
1907’de köyüne döndü. Öğretmenlik yapmaya başladı. Aynı yıl evlendi ve dört çocuğu oldu.
1914’te bademcik ameliyatı olmak için İstanbul’a geldi. Birinci Dünya Savaşı başladığı için köyüne geri dönemedi.1915’te Armıdan’dan tehcir edilen dedesi, annesi, karısı ve dört çocuğundan bir daha hiç haber alamadı. Üsküdar’da fırıncılık yaparken savaş nedeniyle ekmekçi asker olarak askere alındı. Ömür boyu İstanbul’da kaldı. Tekrar evlendi iki kızı, bir oğlu oldu. Yemcilik, kömürcülük, fırıncılık, kâtiplik gibi çeşitli işler yaptı. Edebiyatla ilgisini hiç kesmedi, ne bulduysa okudu ve sürekli yazdı. Ermenice dergi ve gazetelerde öyküleri yayımlandı.
1978’de İstanbul’da hayatını kaybetti ve Şişli Ermeni Mezarlığı’na gömüldü.
Silva Kuyumcuyan, İstanbul Anıları adlı kitaba yazdığı sunuşta Hagop Mıntzuri’yi şöyle anlatıyor; “İstanbul Anıları, ne otobiyografi, ne bir roman veya öykü, ne defterlere rastgele doldurulmuş anılardır. Mıntzuri, kendi yaşam felsefesine uygun tarzda çocukluğunu ve gençliğini, olgunluk çağında belleğinde yeşertmiş; kültürümüz ve sosyal yapımız için gerekli gördüklerini seçerek belgesel kesitler kaleme almıştır. Bunu yaparken de kentli aydın havasına kapılmadan, köye ve köylüye özgü sadeliği ve samimiyeti korumuştur. Mıntzuri’nin dili konuşma dilidir. Onun anlatımındaki tadı yakalayamayan için, dil kurallarını bilmediğini sanmak olasıdır. Oysa Mıntzuri, Ermenice’nin, Türkçe’nin, Fransızca ve İngilizce’nin anlatım kurallarını, bu dillerin edebiyatlarını bilen bir ‘fomen’dir. O bir ‘köy yazarı’ olmayı yeğlediğinden de bu üslubu seçmiştir.

Başlıca eserleri
Yergrort Amusnutyun [İkinci Evlilik] (1931)
Gabuyd Luys [Mavi Işık] (1958)
Armıdan [Armudan] (1966)
Grung Usdi Gu Kas [Turna Nereden Gelirsin?] (1974)
Değer Ur Yes Yeğer Yem [Yaşamış Olduğum Yerler] (1984)
İstanbul Anıları (Tarih Vakfı Yurt Yayınları) (1993) [Değer Ur Yes Yeğer Yem’in Türkçe çevirisi]

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

masalcıları (Eflatun Cem Güney’in deyimiyle ‘masal anaları’nı) ararsak buluruz. Bu bakıma, birçok Batı memleketleri folklorcularından daha bahtlı sayılırız. (….) Halk masalının, sözlü gelenekte eriştiği bir üslup, dil ve ifade olgunluğu vardır. Onun için, usta masalcıdan yazılan bir masalı, ona hiç dokunmadan yayımlamak en iyi yoldur. (…) Ben kitabımdaki masal metinlerinin hazırlanmasında bu yolu tuttum. (…) 21 tekerleme metninde (hiç olmazsa bir kısmında) tuttuğum yol biraz farklıdır. (…) Her tekerlemede – kendimden bir şey katmaksızın -birkaç metinden seçilen unsurları bir araya getirmek suretiyle en tam, en iyi metni biçimlemeyi denedim. (…) Bu küçük kitabın memleketimde masal çalışmalarını yeniden uyandırmasını diliyorum.” – Pertev Naili Boratav (1957)

“Zaman zaman içinde
Kalbur saman içinde
Develer top oynarken
Eski hamam içinde
Hamamcının tası yok
Hamamın kubbesi yok…”
“Masal her çeşit insanın ‘örnek edilmeye değeni’ ile ‘kaçınılması, şerrinden korunulması gerekeni’ni dinleyicinin karşısına çıkaracaktır. Boy ölçüşen iki zıt güçten olumlunun, sonunda üstünlüğü alması masalın kanunundandır; çünkü masal iyimserdir. Kusurları büyütmemek, cezalar üzerinde fazla durmamak, ürpertici ayrıntılardan kaçınmak, kötüleri korkunç olmaktan çok gülünç göstermek … gibi yollarla bizim masallarımızda bu iyimserlik ve hoşgörürlük daha da çok belirtilmiştir.”
Pertev Naili Boratav 1928’de başladığı masal derlemelerinin sayısını zamanla üç bine ulaştırmış; bu derlemeleri inceleyerek 378 tür altında sınıfladığı masal kataloğunu ise 1953’te yayımlamıştır. Bu incelemenin bilim dünyasında gördüğü ilgi üzerine 1955’te Fransızca olarak hazırladığı Türk masalları seçkisi; ardından da her türden bir masal yayımlama rüyasının gerçekleştirilmesinde ikinci bir adım olarak Zaman Zaman İçinde yayı›mlanmıştır.
Bu derleme, masalların bütün canlılığıyla yaşadığı bir dönemde Pertev Naili Boratav’ın “masal ataları”ndan derlediği, sözlü geleneğin en güzel örneklerinden yirmi bir tekerleme ve yirmi iki masala yer veren kapsamlı bir eserdir. Boratav’ın masal ve tekerlemelerin özelliklerini ayrıntılı olarak incelediği bir önsözün yanı sıra sözlü kaynakların listelerine de yer verdiği Zaman Zaman İçinde, akademik çalışmalar için zengin bir başvuru kaynağı olma özelliği de taşımaktadır.” Tanıtım Yazısı

ÖNSÖZ
Bu kitaptaki metinleri seçerken, masal derlemelerine başladığım günlerden bu yana otuz yıla yakın bir zamanın geçmiş olduğunu gördüm: Elimdeki masallardan ilk derlenenlerin tarihi 1928 başlarına, Türk folklorunun çeşitli
konularına yeni bir ilgi ile bakmaya hazırlanan bir üniversite öğrencisi olduğum çağa çıkıyor.
Bu tarihten önce Türk folklorunun konuları arasında masallara aydınlarımızın dikkatini çekecek çalışmalar yapılmıştı:
başta Macar bilgini Ignaz Kunos olmak üzere, Batılı -daha çok Alman- müsteşrikler Türk filoloji araştırmalarında masal metinlerinin derlenmesine de yer vermişler;
Türkiye’de Ziya Gökalp “milli harsın tehzibi”nde folklorun, bu arada masalların önemi üzerinde durmuş, 1922 yıllarında Diyarbekir’de çıkardıSı Küçük Mecmua’da masallar yayımlamıştı. Daha sonra, Cumhuriyetin ilk yıllarında (1927’de) kurulan Halk Bilgisi Derneği, yurdun dört köşesindeki aydınları Türk folklor malzemesinin hasadına çağırırken onlardan masal derlemeleri de bekliyordu. Bu derneğin yayınları arasında, kitap halinde ve sonradan Eminönü Halkevi’ne devredilen Halk Bilgisi Haberleri ’nin sayfaları içinde birçok masal metinleri de yayımlandı.
1932’den başlayarak, yurdun orasında burasında; Halkevleri çalışmalarının çerçevesi içinde ya da kendi başlarına derlemeler yapanlar da oldu. Ama, karşılaştırmalı folklor incelemelerinde Türk masalının önemini düşünecek olursak, bütün bu yurt-dışı ve yurt-içi çalışmaların folklor bilimine getirdiği ham madde pek büyük bir yekün sayılmaz.
(1946’da Türk masallarının kataloğunu yaparken elden geçirebildiSimiz basılmış masalların sayısı 500’ü geçmiyordu.)
1938’de Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde Türk halk edebiyatı derslerini okutmaya başlayınca, öğrencilerimi sistemli bir şekilde Türk masalları derlemeye teşvik ettim. O sıralarda aynı fakültede vazife gören Profesör Wolfram Eberhard’ın teklif ve teşviki ve onunla işbirliği ile Türk masallarının bir kataloSunu meydana getirmeye niyetlenince, bu derleme işini hızlandırdık. Öğrencilerimize dışarıdan da çoğu öğretmen yardımcılar katıldı.
Böylece 1946’da hazırladığımız katalog için 500 kadar basılmış metne karşılık 2000’i geçen basılmamış masal malzemesinden faydalanabildik.
Bu kitabımız 1953’te basılabildi. Baskıya hazır hale geldikten sonra 500 kadar daha masal derlendi, ki onlar kataloğa girmemiştir. Böylece bugün elimizde sayısı üç bini geçen -2500 kadarı basılmamış- Türk masal metni vardır.
Türk masallarını 378 tip halinde sınıflandıran ve inceleyen bu katalog Batı folklorcularının büyük ilgisiyle karşılandı.
Onlardan birçoğu metinlerin de yayımlanması dileğini açıkladılar. Bu iyi dileklere bir karşılık olmak üzere 1955’te Fransızcaya çevrilmiş 22 masal yayımladım. Batı folklorcularından Türkçe bilenler azdır. Onun için masallarımızı Batı dillerine çevirip yayımlamak, folklor bilimi için, verimli olur. Ama, Türk masalının kendi tadını tam olarak ancak kendi dili verebilir. Hem de, bilim adamları kadar, geniş bir Türk okuyucu çevresine de, halk sanatının en güzel yaratmalarından biri olan masalı daha yakından tanıtmak, folkloru yurttaki fikir hareketlerinin hizmetinde bilen bir insan için bir vazife idi. Bu kitap bu düşüncelerle meydana geldi.
Bu küçük eserde 22 masal ile 21 tekerleme yayımlıyorum.
Bu halk sanatı üzerinde 30 yıl emek vermiş bir insanın en büyük mükâfatı, katalogda sınıflandırılan 378 tipin her biri için, hiç olmazsa bir metin yayımlayabilmek olacaktı.
Türlü engeller bu dileği hemen gerçekleştirmeye imkân vermiyor. Ama, ortada bekleyen bir iş var; daha da gecikmeden bu işe başlamak gerekiyor.
Bir masalın birçok anlatmaları arasından bir tanesini seçmek isteyince, çok defa, her bakımdan tatmin edici bir metin bulunamıyor. Türk masalını, aslındaki güzelliklerden bir şey yitirtmeden okuyucuya sunulacak bir demet
haline getirmek için elimizde çok zengin -sayısı on binleri aşan- malzeme bulunmalıdır. Yurdumuzda masal henüz bütün canlılığıyla yaşıyor. Onu, sözlü geleneğinde, en güzel haliyle anlatan masalcıları (Eflatun Cem Güney’in deyimiyle “masal anaları”nı) ararsak buluruz. Bu bakıma birçok Batı memleketleri folklorcularından daha bahtlı sayılırız.
Bu kitabı biraz da, aydınlarımızda yeniden masal derleme gayreti uyandırmak ve masal derlemiş olup da bunları nasıl biçime sokup yayımlamak gerektiğini kestiremeyenlere doğru bildiğim bir yolu göstermek maksadıyla yayımlıyorum.
Masalı türlü yönlerinden incelemeyi denediğim “giriş”te de işaret ettiğim gibi, bence halk masalının sözlü gelenekte eriştiği bir üslup, dil ve ifade olgunluğu vardır. Onun için, usta masalcıdan yazılan bir masalı, ona hiç dokunmadan yayımlamak en iyi yoldur. Sözün gelişi “hiç dokunmadan” diyorum. Masalı bugüne kadar işleyenler, konusuna ilişmeseler bile, diline, üslubuna tam bir serbestlikle “tasarruf” etmekte mahzur görmemişler, onu “yeni baştan” yazmışlardır. Ben, masalın dilinde ve üslubunda da halk sanatçısının çeşnisini bırakmalı diyorum.
Bunu yaparken, sözlü anlatmanın yazıya geçerken gerektirdiği bazı ufak “dokunmalar” elbette olacaktır: Give farklarını, bölgelere göre çeşitlenen gramer tasarruflarını, yalnız sözlü anlatmada işe yarayan, kitaba geçen metinde ise, onun değerine zarar getiren pürüzleri gidermek gibi… Bu türlü dokunmalar masalın kendi geleneğindeki yapısına zarar vermez, belki onu bozmadan, kendi yapısı içinde değerlendirir. sşte ben kitabımdaki masal metinlerinin hazırlanmasında bu yolu tuttum. Masalların hepsi aynı değerde değilse bunun sebebi, onları anlatmış olan masalcıların aynı sanatçı ustalığını gösterememiş olmalarındadır.
21 tekerleme metninde (hiç olmazsa bir kısmında) tuttuğum yol biraz farklıdır. Okuyucuyu bu noktada aydınlatmam gerekir.
Elimdeki tekerlemeleri inceleyince şu sonuca vardım:
Masalcı zemin ve zamanın gerektirdiği ölçüde -hafızasının da gücüne göre- tekerlemeleri uzatıp kısaltıyor. Giriş, bitiş ve bazı ara tekerlemelerinde bu daha çok göze çarpıyor.
Yalanlama dediğim, birinci şahısla -bazı da üçüncü şahısla- anlatılan tekerleme hikâyelerden bazılarının yapısı bile bu uzanıp kısalmalara elverişlidir.
Böyle olunca, ve bu kitabı çocuk olsun, büyük olsun, masalı masal olarak okumak isteyen her türlü okuyucuyu düşünerek düzenlediğime göre, her tekerlemede -kendimden bir şey katmaksızın- birkaç metinden seçilen unsurları bir araya getirmek suretiyle en tam, en iyi metni biçim lemeyi denedim. Bu “düzenleme”, sanıyorum ki, tekerlemeleri asıllarından ayırmış, onları “yapma” metinler haline sokmuş değildir. Çünkü benim yaptığım iş, aşağı yukarı, her masalcının kendi tekerlemesini düzerken yaptığından farksızdır. Belki bir gün, usta masalcılardan, benim verdiğim şekillere yakın tamlıkta, düzenli olarak söylenen tekerlemeler de derlemek mümkün olacaktır.
Kitabımın sonunda -masallar için olduğu gibi- tekerlemelerin kaynaklarını bildirdiğim için folklorcular buradaki tekerleme metinlerinden de, Türk folklorunun bu söz sanatı üzerindeki incelemelerinde faydalanabileceklerdir.
Bununla beraber, folklorcunun, her masal anlatması gibi, her masalcının -eksik veya tam- kendi verdiği biçimle masalına eklediği tekerlemeleri incelemek imkânını bulması da gerekir. Bu düşünce ile bir gün tekerlemeleri derlendikleri şekilde -variante’larıyla- yayımlamak istiyorum.
Tekerlemeler üzerinde, bu kitapta girişemediğim daha etraflı bir incelemeyi de o esere bırakıyorum.
Kitabımın meydana gelmesinde benim sadece buradaki metinleri derleyenlerin emeğine eklenmiş bir emeğim var. Onların adlarını kitabımın sonunda ayrı ayrı bildirdim.
Kendilerine (aynı zamanda güzel masallarımızı derleyicilere anlatan halk sanatçılarına, “masal anaları”mıza, “masal ataları”mıza) ve gelecekteki Türk masalları arşivinin bir çekirdeği saydığım şu birkaç bin masallık küçük hazinemizin meydana gelmesinde emeği geçmiş bütün dostlara, meslektaşlara, eski öğrencilerime burada bir kere daha şükranlarımı tekrar ederken, bu küçük kitabın memleketimde masal çalışmalarını yeniden uyandırmasını diliyorum.
Paris, 5 Mart 1957
Pertev Naili Boratav

Kitabın Künyeleri
1
Zaman Zaman İçinde
Pertev Naili Boratav,
İmge Kitabevi, masal,
271 sayfa

2
Zaman Zaman İçinde
Pertev Naili Boratav,
Adam Yayıncılık
231 sayfa,
Baskı Tarihi: 1998

İÇİNDEKİLER
Önsöz
Giriş
Tekerlemeler
1-4. Zaman Zaman İçinde
5. Bir Varmış, Bir Yokmuş
6. Az İken, Uz İken
7. Ondan Sonrası
8. Karpuz
9. Topal Arı
10. Yol
11. Güzel
12. Pire
13. Kafam
14. Üvez
15. Tavşan Avı
16. Hiç
17. Kaz Avı
18. Yeme sçme
19. Ne Olsam?
20. Sözün Sonu
21. Masal, Masal

MASALLAR
1. “Bacı Bacı, Can Bacı…”
2. Yedi Kardeşler
3. Nardaniye Hanım
4. “Ben Bir Yeşil Yaprak İdim…”
5. Fesliğenci Kızı
6. Yatalak Mehmet
7. “Menekşe Yaprağından İncinen Kızım…”
8. Arap Lala
9. Dülger Kızı
10. Ahu Melek
11. Hüsnü Yusuf Şehzade
12. Sitti Hatun
13. Oduncunun Kızı
14. Sabır Taşı
15. Yıldırım Padişahı
16. Nalıncı ile Padişah
17. Altın Toplu Sultan
18. Bostancı Dede
19. Usta Nazar
20. “İnsanoğlu Nankördür…”
21. Köylü ile Sultan Mahmut
22. Hasses Paşa
Tekerlemelerin Kaynakları
Masalların Kaynakları
Notlar

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

“Keşke Sivas olaylarını yaşamasaydık. Keşke bu romanı yazmak zorunda kalmasaydım,” diyor.
Ödülün ‘en yetkin romanım’ dediği ‘Ateş ve Kuğu’ya edebi kaygılarla verildiğinden kuşkusu yok Günel’in; ama işin toplumsal yönünü de yadsımıyor: “Bu romanı görmezden gelenler, yok sayanlar, engeller çıkaranlar, Sivas olaylarının anımsanmasını, istemeyenlerdir. Belki şimdi, ödül nedeniyle anımsamak, Sivas’ı konuşmak zorunda kalırlar.”

‘Ateş ve Kuğu’ adlı romanınızla üçüncü kez Yunus Nadi Roman Ödülü’nü kazandınız…

Bu ödül, ülkemizdeki aydınlanma savaşımcılarına verilmiş bir ödüldür, beni aşmıştır. Üçüncü kez aynı ödülü kazandığım için suçluluk duyduğum bile oldu ama, bireysel yaklaşımlarla değil, toplumsal kaygılarla katıldığım ve sonuç aldığım için huzurluyum. Yine de, ödüle fazla sevinemedim. Çünkü, yaşadıkça unutamadığım, yazarken ve yazdıktan sonra da unutamadığım, hiçbir zaman elinden kurtulamayacağımı anladığım yoğun bir acının ödüllendirilmesi anlamına da geliyor. Keşke bu romana temel olan Sivas kıyımı yaşanmasaydı, romanını yazmak zorunda kalmasaydım.

Neden Sivas’ın romanını yazmak için 10 yıl beklediniz?

İçinden geçtiğim bu acı olaya soğukkanlılıkla yaklaşabilmek için. Yazacağım romanı gerçek bir roman düzeyine taşıyabilmek için. Yaşanan gerçekliğin geçmişle, ülkemizin geleceğiyle ilişkisini doğru saptayabilmek, doğru yorumlarda bulunabilmek için. Ancak, önceki yıllarda da yazmayı denediğim olmuştu. Yazmaya kalktıkça yüreğim ve bilincim kadar tenim de, ellerim de yanmıştı. Buna karşın yazmam gerektiğini düşündüğümden, daha fazla geciktirmedim. Oysa belleğimdeki, yüreğimdeki ve bilincimdeki yanıklar kapanmadı. Kapanacağı da yok.

Sizce ödülün ‘Ateş ve Kuğu’ romanına verilmesinde bir mesaj var mı?

Böyle bir olayın öncelikle belgesel kitaplara konu olması doğal; romanlara, öykülere, sahne oyunlarına da. Ancak olay, belgesel dışında, hangi edebi ya da görsel formda aktarılacaksa, o formun gereklerinin eksiksiz olarak yerine getirilmesi koşuldur. Bu roman benim bugüne kadar yazdığım romanların en yetkini, en gelişmişi, hatta benzersiz olanı. Dolayısıyla, öncelikle roman olarak değerlendirildiğini ve ödüllendirildiğini düşünüyorum. Özellikle dil yetkinliği açısından. Edebiyatın toplumsal konulara uzak tutulduğu ve dilin bozulduğu, kirletildiği bir dönemde, böyle bir konuyu yazma cesareti göstermiş olmam da, dil özenimle birlikte, değerlendirmeye ve ödüllendirmeye olumlu katkıda bulunmuş olabilir.

Romanda olayları anlatırken kurmacaya dayanmadan olayları ve insanları bire bir kullanıyorsunuz…

Haklısınız, olayların akışını aktardığım bölümlerde, kurmacaya fazla yer vermedim. Çünkü, Sivas kıyımı bütün ülkenin yazılı basından, görsel basından ve belgesel yapıtlardan izlediği, bildiği, kendini biraz zorlayarak da olsa anımsayabileceği bir olay. Orada yitirdiğimiz insanların arasında ünlü yazarlar, şairler, ozanlar, müzikçiler vardı. Gençler ise, çocuklarımızdı. Çocuklar, yaşamımızdaki en unutulmaz gerçekliğimizdir bilirsiniz. Bu gerçekliği kurmacanın içinde gizlemek olanaksız göründü bana. Öyle yapsam, yazdıklarım inandırıcı olmazdı.

‘Ateş ve Kuğu’da yananlar için ‘kuğu’yu seçmenizin nedeni nedir?

Romanda simgeler de kullandım. İnsan yakanları zebani ve karabatak simgeleriyle anlattım. Yakılanların da kuğu ya da kelebek olması gerekiyordu; en azından romandaki dengeler açısından.
Ama yaşanan gerçekliğe bakıldığında da; Sivas’ta yakılan çocukların, gençlerin, ozanların, sanatçıların birer kuğu olduğunu görmek mümkün. Onlar toplumumuzun alımlı, zarif kuğularıydı. Kuğu simgesi, benim şiirle donatılmış anlatımıma da uygun düşüyordu.

Yaşadıklarınızı anımsamak için mi sık sık geçmişe dönen bir kurguyu tercih ettiniz?

Hep geri dönüşlerle yaşıyorum. Sivas kıyımı gerçekliğini kendimle birlikte, yaşayarak da geleceğe taşıyorum. Ölünceye kadar böyle olacağını anladım artık. Tabii, bu olayı böyle sürekli, uzun bir ölüm biçiminde yaşamak beden sağlığımı, ruh sağlığımı ve ilişkilerimi olumsuz etkiliyor. Anımsamalarla yeniden yoğunlaşıp olayların içine daldığım kimi zamanlarda, Sivas gerçekliğinin yüreğimdeki ve bilincimdeki ağırlığıyla dayanılmaz birisi olup çıkıyorum. Romanı yazarken de benzeri gidiş gelişleri yaşamıştım; doğal olarak kurguya ve anlatıma etkilerde bulundu bu durum. İnsan, bildiğini, yaşadığını, düşlediğini, kısacası kendi süzgecinden geçirdiklerini yazabiliyor.
*** Efnan Atmaca, 29/06/2005 Tarihli Radikal Gazetesi Kitap Eki

Tanıtım Yazısı
Ateş ve Kuğu, 1993 yılında yaşadığımız Sivas Yakımı gerçekliği üzerinde kurgulanmış olmasına karşın, kurmaca metin özelliklerinin öne çıktığı bir roman. Burhan Günel, içinden geçtiği Sivas olayları ile bu olaylara neden olan toplumsal-siyasal oluşumları hazırlayan koşullara nesnel ölçütlerle ve soğukkanlılıkla bakabilmek için bugüne kadar bekleyen sabırlı duruşunun ürünü olan bu yeni romanında birtakım “insan”ların başka insanları yakma isteğine ve bu isteğe bağlı barbarca eylemine büyüteç tutuyor. Bunu yaparken, kuğu beyazlığındaki roman kahramanlarını tarihsel süreç içinden, insanlığın on bir bin yıllık serüveninin kan ve yanık kokan yollarından geçiriyor. İnsanoğlunun aşkla ve dayanışmayla katlanabildiği bu uzun yolculuğu sırasında biçimlenen ve sürmekte olan irkiltici öyküsü, ilkel toplumların kurban törenlerinden başlayıp Sivas kıyımına kadar uzanıyor. Hiç eksilmeden yaşanmakta olan yanık sızısı roman boyunca her an duruluyor ama yazarla birlikte romanın önde gelen kahramanları da umutsuzluğa teslim olmuyorlar. Bu bilinçli tavrın okurla buluşacağından kuşku duymuyoruz. Çünkü Burhan Günel, acısını onurluca yaşayan insanımızın Sivas’ta yakılan varlığını küller arasından çıkarıp yeniden yaratmasını anlatıyor; bu yaratıcı girişimde aydınlanma yanlısı çağdaş okur da yazarın yanında yerini alacaktır.
Türkçe’nin şiirli ve imgesel dil zenginliğinin yaratıcı sanat emeğiyle buluşarak içinde aşkı ve erdemi barındıran özgün bir yazınsal renge büründüğü Ateş ve Kuğu ”toplumun bilincini rahatsız eden” dolayısıyla, toplumumuzun değişik kesimleriyle buluştukça yeni yorumlar kazanacak olan bir roman.

Kitabın Künyesi
Ateş ve Kuğu
Burhan Günel
Cumhuriyet Kitap
Basım Tarihi: 06 – 2009
Sayfa Sayısı: 376

Burhan Günel Hakkında Bilgi
Günel, 7 Nisan 1947′de Antakya’da doğdu. Ortaokul ve liseyi Konya Erkek Lise­sinde parasız yatılı okudu. 1967′de Hava Harp Okulunu bitirdi. 1986-1997 yılları arasında Karşı Edebiyat Sanat Düşün Dergisini arkadaşlarıyla birlikte çı­kardı ve yönetti. Edebiyatçılar Derneğinin kurucu üyeleri arasında yer aldı, 1999-2001 yılları arasında iki dönem genel başkanlık yaptı.

İlk öyküsünü Mart 1971′de Cumhuriyet gazetesinin aylık sanat-edebiyat ekinde, “Ökse” adındaki ilk romanını 1972′de yayımladı. Yazınsal ürünlerinin dişında, çeşitli formlarda, dört yüzü aşkın radyo oyunu TRT radyolarında seslendi­rildi ve yayımlandı. 90′lı yılların başlarından beri resim eleştirileri ve sergi ya­zıları yayımlanıyor.

Yapıtları
Roman: Ökse, Umut Zamanı, Yağmurla Gelen, Aksayan, Acının Askerleri, Kalanlar ve Gidenler, Ve O Güzel Kadının Çocukları, Eski Desenler, Yasak Odası, Baraka, Ateş Uykusu

Öyküler:
Sevgi Bağı, Başka Bir Yaz, Dünyanın En Güzel Kadını, Yine Bir Gülnihal, Nergiz, Bisiklet Günleri, Fayton, Evet Aşk, Ateşi Seçtim, Karanfil ve Hançer, Çiçek Sağanağı

İnceleme-Deneme-Eleştiri-Günlük:
Benzer Romanlar, Karşı Yazılar, Günlerden

Çocuklar İçin:
Evcilik Oyunu, Ağlama Bebeğim, Dost Eller, Sevinç Dolu Bir Akşam, Kayısı Ağacı, Penceredeki Çocuk

Ödülleri:
Kültür Bakanlığı Çocuk Öyküleri Başarı Ödülü (1979)
Türk Dil Kurumu Ödülü (1981)
Mehmet Ali Yalçın Roman Ödülü (1981)
Mehmet Ali Yalçın Roman Ödülü (1982)
Nevzat Üstün Öykü Birinci Başarı Ödülü (1983)
Ömer Seyfettin Öykü Ödülü (1994)
Yunus Nadi Roman Ödülü (1997)
Yunus Nadi Öykü Ödülü (2000)
Yunus Nadi Roman Ödülü (2005)

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

bir tanıklığın tutanağı olduğu kadar, ‘yolun sona erdiği yerde yeniden yola çıkan’ı da içinde barındırıyor. Suçun üstüne gitmeye yönelen bir yürüyüşle döne döne, tıpkı semah gibi.
Temmuz İçin Yaralı Semah, gömülmek istenene, unutturulmak istenene karşı bir suçüstü kitabı.
“Yakılmak istenen; bu tertemiz ve dopdolu tutku, bu canlılık, bu düş. Korkulan da bu. Filizlenirse, ortalığı sarıp sarmalarsa, dal budak salarsa durdurulabilir mi? Daha filiz vermeden dal kırılmalı öyleyse. Yangın, o gençleri yakmak için değil yalnızca. O yangının asıl yapmak istediği, filiz verecek dalları kırmak. Gençlerin içinde mayalanan özsuyu, dallara yürümeden, daha çiçeğe dönüşmeden kurutmak. Yalnız Sivas’ta değil, her yerde istenen bu. Çoğu kez sinsice, saman altından su yürütürcesine. Kimi yerde de su yüzüne vurarak. Toplu kıyımlarla fışkırarak. Sivas yangını bunlardan biri. Tıpkı daha önce Çorum’da, Kahramanmaraş’ta olduğu gibi.
Yangın gözümüzü alırsa, asıl yürütüleni, yürütülmek istenen kıyımı görebilir miyiz? Yok etmek değil tek amaç öyleyse. Yok ederken aynı zamanda gözlerden saklamak da sözkonusu.

Yitiklerin ardında kalanlar sürekli soruyorlar: Nasıl kıydılar bu gencecik insanlara? Ne yaptılar ki bu ölümü hak ettiler?

O gençlerin dünyayı olduğu gibi kabul edip bu dünyada kendilerine bir yer arıyor olmalarıydı istenen. 1980 sonrasında yaratılan Türkiye’ye ayak uydurmalarıydı. Oysa onlar öyle yapmadılar, öyle yapmamanın tohumunu taşıdılar içlerinde. Sunulan yaşamı kabul etmek istemediler, kabul etmemenin olanaklı olduğunu gösterdiler üstelik. Bunu hazırlayan kaynaklardan beslendiler. Hâlâ kurutulamamış kaynaklardan.

Sivas, yalnızca bir yangın değil, bir dal kırımı. Kaynağından beslenip gün yüzüne çıkacak bir yaşam canlılığını kurutma eylemi. Kelebeği kozasının içindeyken boğacaklar ki bir ufka kavuşmasın. Bir ufuk edinme düşünü ortalığa saçmasın.

(…) Önümüzdeki ayın başında, 2 Temmuzda ‘Sivas’ı Unutmayalım’ denecek yine. Belleğimiz açılarak anılar ortaya saçılacak. Kararlılığımız kimi etkinliklerle dışa vurulup kimi yayın organlarının kapaklarında dile getirilecek. Soru bir daha gündemde: Ne yaparsak Sivas unutulmamış olur? Çağrışımlar beni bu sorunun yanıtını aramaya yöneltti bir kez daha. “Ozanın gözü her yıl yeniden bakmalı” dedim. Sivas’a yeniden bakmalı ve suçüstü yapmalı. Tıpkı Geo Milev gibi, tıpkı Miklos Radnoti gibi. Katillere suçüstü yapan ozanın gözüyle bakabilmeliyiz. Üstü ne kadar örtülürse örtülsün, ozanın gözüyle görmeliyiz bir daha. Gömüt tanımayan gözüyle, gömülse de örtülmeyen gözüyle.

Yangın Şiirleri, ozan gözüyle bir daha bakmanın, olayı yaratanlara suçüstü yapmanın somut bir göstergesi değil mi? Onlar adına, yitirilenler adına bakmak, onların ozan gözüyle yapacakları suçüstünü dile getirmek değil mi? Onlar adına bakmak, onların gözüyle bakmak değil mi? Onların duygularıyla, anılarıyla bakmak, onlarla yok edilmek isteneni yeniden ayağa kaldırmak değil mi? Yok edilmek istenene bakmak, yok etmek isteyene suçüstü değil mi? Gömülmek istenenin üstünü yeniden açmak, onların gözüyle bakmak değil mi? Gömmek isteyenin karşısına dikilmek değil mi?

(…) Y e n i d e n t a n ı m l a n a n k a v r a m l a r
7 Mayıs 2008 / Dün Etken dergisinin sorularını yanıtlarken, birtakım kavramların sık sık karşıma çıkması sonucu, onları yeniden tanımlama gereği duydum. Bunlardan biri ‘tanıklık’tı. ‘Yaşanan’a tanıklık etmek için yazdığımı söyleyen birtakım alıntılar bir kez daha karşıma çıkarıldı. Yanıtlarken, bu kavram için, yeni bir tanımlama yapmak istedim. Ve sözkonusu tanıklığın bir gözlem tanıklığı olmadığını söyledim. Benim için, görünür olmayı sağlayan bir tanıklık sözkonusuydu. Bakılanla görülen arasında bir işlemdi bu tanıklık. ‘Bakılan’ı ‘görünür’ kılma yolunda bir işlem.

Temmuz İçin Yaralı Semah böyle bir tanıklık yapıyordu. ‘Yaşanan’ tanıklık ederken, onu ‘bakılan’ olarak bırakmayacak, yazılan şiirler ‘görülmesi’ni sağlayacaktı. ‘Bakılan’ın arkasında yatan duyguları, tepkileri, acıları, dramları, kısacası insanî özü ‘görünür’ hale getirecekti.

Ölüm, yolun sonu gibi görünebilirdi. Yok oluşa götüren bir yolun sonu. (Geo Milev’in, Miklos Radnoti’nin ölümünde olduğu gibi). Ama her iki örnekte de öyle olmadığını gösteren bir yürüyüş alttan alta sürüp gitmişti. Bir başka olayla gün ışığına çıkmıştı bu yeraltı yürüyüşü. Kazılarda ortaya çıkarılan iki gömüt ve gömütlerde ortaya çıkarılan iki kanıtla. Kanıtlardan biri, Geo Milev’in takma gözüydü; öteki de Miklos Radnoti’nin cebinde kalan şiirlerdi. Her ikisi de birer suçüstü yapmış oluyordu, yıllar sonra.

Temmuz İçin Yaralı Semah, bu anlamda bir kanıt sayılabilir. Yolun sonu kabul edileni yıllardır sürüp giden bir yürüyüşle bugüne taşıyan ve görünür kılan bir kanıt. O yürüyüşü, kitap okundukça, yeraltından çıkaracak. O yürüyüşe bir tanıklık. ‘Yaşanan’a bakılınca, ‘yaşanan’da yitirilenleri gören, ‘yaşanan’dan geriye kalan duyguları, dramları, tepkileri gören, bütün bunların bir yürüyüşe dönüştüğünü gören ve gösteren bir tanıklık. (Onun için salt bir gözlem tanıklığı değil.)

Temmuz İçin Yaralı Semah kitap olarak bitti, ama bu duruşuyla yeni bir kitabın esinini de oluşturdu. Suçüstüne dönüştürülecek yeni tanıklıkları gündeme taşıyarak. İlk örneği, geçen yıl yazılan “Yetimler Ağıtı’na Ek”. Bir başka Yaşadığımız Günlerin Şiirleri diyebiliriz onlara. Bir yanıyla günce, bir yanıyla geçmişi anma, anımsama/anımsatma. Tanıklıklar üst başlığıyla bir araya getirilebildiği gibi, Yazıtlar adı altında da toplanabilir. İlki, günceye uygun düşer, ikincisi anmalara. Yazıtlar’ı yazılacak olanlar o kadar çok ki! Ama burada önemli olan, Temmuz İçin Yaralı Semah’ta varılan çizgiyi geliştirerek sürdürmek. Geçmişe ve bugüne bakıldığında, onun arkasında bulunan duyguları, tepkileri, dramları gören, gösteren bir ‘yaşanan’lar tutanağı. Yakın tarihten bir kesitler toplamı. Tanıklıkları ‘duygusuz bir dil’den uzak tutup ‘duygusallığa yenik düşmeyen’ bir dengeyle dile getirerek ve birer suçüstüne dönüştürerek.” Kemal Özer

Kitap hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz, şair Kemal Özer’in sitesini TIKLAYIN

İlk kitaplarını Ekim 2006 tarihinde yayınlayan Yordam Kitap, toplumcu gerçekçi şiirimizin önemli temsilcilerinden Kemal Özer’in 2 Temmuz 1993 Sivas toplu kıyımına odaklanan kitabı Temmuz İçin Yaralı Semah / Yangın Şiirleri ile 50. kitaba ulaştı. Yordam Kitap, bu anlamlı dönemece varmanın heyecanını ve gururunu dostlarıyla paylaşmak üzere bir kutlama gerçekleştirdi.
13 Haziran 2008 günü İstanbul’da TGC Basın Müzesi’nde gerçekleştirilen kutlamaya ilgi büyüktü. Abonelerimizin yanı sıra basından, akademi ve edebiyat dünyasından, sendikal alandan dostlarımızın katıldığı kutlamada söz alan Doğan Hızlan yayınevinin 50. kitaba ulaşmasının anlamını vurguladı ve Kemal Özer şiirini değerlendirerek yeni yapıtlar üretmenin, sürekliliğin önemine değindi.
Kemal Özer ise kendisini kutlayan topluluğa şöyle seslendi:
“Bizi bu akşam bir araya getiren, özünde emek dünyası. Emek dünyasının değerleri, o değerlere hizmet. Yordam Kitap, bu hizmete kendini yeni adayanlardan. Başlayalı daha iki yıl bile olmadı, ama bu kısa süre içinde önemli Yordam Kitap, bu gelişmeyi gösterirken, temelinde yer alan özveriye ve ilkeli çalışmaya dayandı. Kendini temsil etmek için seçtiği Y harfi, bu yüzden yere sağlam basan bir ağaç. Dallarını ve yapraklarını harfler oluşturuyor. Ama tek tek görünmeyi seçmiyor bu harfler. Öne çıkmayı değil, görüntüyü oluşturmayı yeğliyorlar.
Onlara bakınca, Yordam Kitap’a verilen emekleri, sağlanan katkıları görüyorum. Tıpkı harfler gibi, öne çıkmadan yer alıyorlar bu görüntünün içinde. Temmuz İçin Yaralı Semah kitabımla bugün ben de katılıyorum. Harflerin arasında bir harf olarak. Hangisi, bu önemli değil. O harflerden biri olmak, biri olduğumu bilmek Yere sağlam basan ağaç, kuşkusuz yeni yapraklar ve dallarla gelişimini sürdürecek. Kısa süre içinde yüzüncü, ikiyüzüncü kitaplara da ulaşacak. Şimdiden görür gibiyim, emek dünyasının değerleriyle yaşayanları yine böyle bir araya getirecek.
Yordam Kitap’a emek veren, katkı sağlayan herkesi kutluyor, bize bu umudu duyuranlara teşekkür ediyorum.”

Kitap Hakkında Bilgi
Yayın Yönetmeni : Hayri ERDOĞAN
Kapak Tasarım: Savaş ÇEKİÇ
İç Tasarım: Savaş ÇEKİÇ
Sayfa Düzeni: Onur GÖKALP
Baskı: Graphis Matbaası
Baskı: 1. Baskı, Haziran 2008, İstanbul
Sayfa Sayısı: 80

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

Bunlara girmeden önce kitabın arka kapağından alıntılarla Utopia sözcüğünün anlamını açıklayalım: Utopia yani Türkçe söyleyecek olursak Ütopya Yunanca utopeia; ou (yok, değil) ve topos (yer) sözcüklerinden oluşur ve “yok-yer,” “yok-ülke” anlamına gelir. İlk defa Thomas More’un Utopia adlı eseri ile ifade bulan birleşik sözcük daha sonra ideal tasarımları betimlemek için kullanılan tek bir sözcük ve tek bir imge ve hatta bir kavram olarak insanların hafızasında yer etmiştir.

Thomas More’un Ütopya’sını okumadan ortalama bir üniversite eğitimini tamamlamış olmak kabul edilemez bir eksiklik olsa da; özellikle ideal tasarım, ideal dizayn, ideal çevre, ideal yönetsel yapı, insanlararası empati ve algı gibi konuları kendine mesele etmiş (Mimarlık, Siyaset vs.) disiplinlerde bu tür kuramsal ütopik kitapları okumuş olmak zorunlu hareketler serisinden görülmelidir. Kuşkusuz birçok kişi de bu değerli Batı klasiğini okumuş olarak mesleki alana geçiş yapmıştır. Fakat bu kez yayınlanan edisyon Kabalcı Yayınları’nın Humanitas Serisi’nden (Yunan ve Latin Klasikleri) olması hasebiyle okurlara özellikle tavsiye edilir. Humanitas Serisi’nin özelliklerini bir kez daha hatırlatalım: Değerli akademisyen Prof. Çiğdem Dürüşken tarafından hazırlanan bu kitaplar Latince ve Türkçe paralel metin olarak, kaliteli kağıda, özenli bir edisyon ve güçlü bir sunum yazısıyla hazırlanıyor. Çevirileri orijinal Latince metinlerden yapılıyor.

Sunuş yazısında değerli hocamız Sayın Çiğdem Dürüşken diğer kitaplarında da olduğu gibi Ütopya, Thomas More ve kitabın kültür tarihindeki konumu hakkında öylesine güzel bir derleme koyuyor ki önümüze; bize söylenecek söz bırakmıyor. Bu sunuş yazısını öncelikle okuyanlar zaten kitabı da okumaktan kendilerini alamayacaklardır. Dahası, bugüne kadar Türkçe’ye yapılan çevirilerin İngilizce’den yapıldığını bilmekteyiz. Oysa sunuş yazısından öğrendiğimiz kadarıyla, Thomas More hayattayken bu kitabı Latince yayınlamış. Elimizdeki çeviri orijinal Latince baskıdan yapılmış.

İngiltere’nin saygın yargıç ve fikir adamı Thomas More’un, 1533 Yılında Anne Boleyn’in taç giyme törenine katılmaması tahta muhalefet olarak değerlendirilir. 1534 yılında Kralın eşi Anne Boleyn’in çocuklarının tahtın yasal varisleri olduğuna rıza gösteren Ardıllık Sözleşmesi’ni onaylamaması ise ihanet olarak görülür. Büyük düşünür Londra Kulesi’ne kapatılır. 1535’de ise kellesi uçurulur. İngiltere tahtının Katolik Kilisesi’nden kopması bu olaylar esnasında gerçekleşir. O nedenle olmalı Thomas More 1935 Yılında Papa XI. Pius tarafından aziz ilan edilir.

Utopia, Thomas More, arkadaşı matbaacı Peter Giles ve Giles’in ona tanıştırdığı bir denizci olan Raphael Hythlodaeus arasındaki konuşmalardan oluşur. Bir öğlen sonrası sohbetinde denizci onlara uzak denizlerde rastladığı Utopia adasındaki yaşam tarzını anlatmaya başlar. Bu noktadan sonra da alegoriler serisi alır başını gider. Çünkü Raphael Hythlodaeus’un anlattığı ülke konum olarak İngiltere’ye benzemekle beraber ideal yaşam düzenini bulmuş, keşfetmiş ve uygulamaya sokmuş bir mükemmel uygarlıktır. Burada betimlenen mükemmel uygarlık aslında önerilen, özlenen, peşinde olunması gereken ideal dünyadır. İnsanların, adil, demokrat, tok gözlü, adaletçi olduğu, her şeyin iyi niyet ve empati ile halledildiği, makul insanların mantıklı kararlarıyla yürütülen bir ülkenin neredeyse ütopik sosyalizmi anımsatan yaşam tarzı Karl Marks dahil birçok Marksist düşünüre de ilham kaynağı olmuş; beri yandan da imkansızlığı, realistlikten uzaklığı ve iyimserliği dolayısıyla da eleştirilmişti.

Doğrusu yine de; bu mükemmel imajinasyonu okumadan yeni bir dünya tasarımı hakkında kafa yormanın çok doğru olmayacağı kanaatindeyim. Zaten Thomas More’un Ütopya’sı öylesine etkileyici olmuş ki, bugünkü İngiltere’nin birçok “iyicil” yaşam tarzı ve ilkesinin o kitaptan kopmuş gibi olduğunu bizzat ben kendi gözlerimle gördüğümü söyleyebilirim.

Thomas More’un Ütopya kitabının bir diğer özelliği de kendisinden sonra gelen başka bazı düşünürlere ideal dünya tasarımı için ilhamlar vermiş olmasıdır. Bu kitaplardan iki tanesi daha Humanitas serisinden yayınlandı. Francis Bacon’un Yeni Atlantis’i ve Thoma Campanella’nın Güneş Ülkesi.

Yazan: Hikmet Temel Akarsu
htakarsu@gmail.com
www.myspace.com/hikmettemelakarsu

Kitabın Künyesi
Ütopya
Thomas More
Çeviren: Çiğdem Dürüşken
359 Sayfa- Latince-Türkçe Paralel Metin
Humanitas Serisi (Yunan ve Latin Klasikleri)
Kabalcı Yayınları

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

Fotograf 2: Suriye/Şam Emevi Camii
Kış lodosu ve dondurucu soğuğuyla ilişmişti kente; yoksulluğun varsıllıkla beraber ve hoyratça yaşadığı sokaklar bu akşam saatinde evlerine sığınmak telaşındaki kalabalıkların seyirlerine tanıklık ediyordu. O da bu caddeden her geçişinde, bankaların, alışveriş merkezlerinin ve mağazaların kuşattığı bu caddeyi gözleriyle her kavrayışında hayranlıkta tiksintiyi beraber yaşar olmuştu. Mağaza camekanlarını süsleyen indirim ilanlarının arasında yaşadığı kandırmacalı ve karmaşık hayatın dışında bir adres aramayı, en azından böyle bir adresi kısa süreli de olsa görebilmeyi istiyordu. Her gün geçtiği sokakların dışında yeni bir sokak, yeni coğrafyalarla birlikte değişen yeni bir bakış onun için de söz konusu olabilirdi. Bu sokaklarda sıklıkla gözlerine takılan ve cami önlerini mesken tutan dilenci çocukların tanrıyı dillendirerek yüksek sesle istedikleri parayı zihninde geçirirken bir an dilenci çeteleri imgesinden kurtulamadığını fark etti. Adeta bu şehir farklı farklı kirliliklerin adresi olmaya başlamışken belki de zihnindeki imgeleri değiştirebilmeliydi.

Fotograf 3: Suriye / Şam Hamidiye Çarşısı
Sokak işten çıkan memurlar, işçiler, liseli gençlerle dolup taşmıştı. Günün yorgunluğuyla durağan, sulusepken yağan kara karşı korunaklı bir köşesine sinmeyi düşündü. Durakta bir iki orta yaşlı erkek dışında şemsiyelerini açmış gençler ve iş yerindeki sıkıntılarını konuşan memurlar bekliyordu. Bir kısmı son doğalgaz zammından, kömür yardımlarından, kenti kuşatan eksoz dumanları ve hava kirliliğinden dert yanıyordu. O da artık sınırları aşmanın zamanı geldiğini düşünüyordu. Ne zamandır bir arkadaşıyla yeni bir yola çıkışın düşlerini kurar olmuştu. Başka bir kent ve hatta başka bir ülkeye yol almalıydı. Belki kendine bir aidiyet arayışı olacaktı bu yol. Bu gösterişli, devasa ve yorucu şehrin dışında ruhunu dinlendiren bir “yabancılık” arayışı olacaktı. Dilini bilmediği insanların içinde, yeni bir coğrafyada kayıtsızlaşma, kendi ruhunu kirlenmeden koruma özgürlüğü de olabilirdi bu. Şunu elbette ki biliyordu; gideceği coğrafya da bu dünyanın sorunlarından ve genel insanlık hallerinden ayrıksı bir ruh haline sahip değildi. Olsun, sonuçta bu bir düştü.
Yola yüklediğimiz anlamlarla, yoldan dönüşlerde yaşadığımız dönüşümle ve kendimizin sevmediği yanlarımızı belki bir yolun peşi sıra terk etmemizle başlayan bir umut öyküsüydü zaten yolculuk denilen. Kavafis’in dizelerindeki korkunç gerçekçilik de o şehir hep arkamızdan gelecekti ama yine de tek düzeliğe inat bir yola çıkış vaktiydi.

Fotograf 4: Suriye / Şam, Emevi Camii
Her yolculuk kendimizde bıraktığı izlerle, yola yüklediğimiz anlamlarla bizi değiştirir. Yaşadığımız anların, yaşadığımız kentlerin “uzaklaşma duygusuyla” kısa bir süre bile olsa bizleri nerelere taşıyacağı kuşkusuz belli olmuyor. Benim için de İstanbul’dan başlayarak Antakya’dan Suriye’ye uzanan yol öyküsü böyle bir iç ben yolculuğuyla somutlaşıverdi. Yeditepeli kentin iş, ev ve zorunluluklar arasında geçiveren ve koşturmacalara terk ettiğim günleri arasında görmeyi ve fark etmeyi unutmuştum. Yaşadığım kentin gizli hazinelerini çoğu kez zaten göz ardı eder olmuştum. Artık bu sürgit öyküde kesintiler yaşanmalıydı. Uzaklarda bir yerde yeni bir öyküye tanık olabileceğim umuduyla sınırları aşma isteği içindeydim. Belki köklerimi tanıma isteğiydi bu: Ailenin Lübnan’dan birkaç yüzyıl önce geldiği söylencesinin peşinde Antakya’dan Şam’a, Şam’dan Beyrut’a bir maceranın parçası olacaktım. Bu yolun ve yolculuğun bir Ortadoğu öyküsünü oryantalist bir söylemle okuma isteği olmadığı kesindi. Cilvegözü’nde beklerken iki ülkenin bir sınır kapısıyla ayrılmasının yasaların ötesinde yapay bir ayrım olduğu fark ediliyordu. Sınırın ötesindeki yakın akrabaların birbirlerini her bayramda vizesiz ziyaret etmesi de aslında bu komşuluğun göstergesiydi. Sınır kapısında birkaç saat süren bekleyişimizde Suriye sınırında görevlilerin pasaport kontrolündeki yüz ifadelerinden birer anlam yakalamaya çalışmıştık. Arapça bilmememizin ve görevlilerin İngilizce iletişim kurma çabamıza isteksiz yaklaşmasının sonucunda artık beden dili işe yarar hale gelmişti. Bizi Suriye’ye götürecek olan taksinin şoförünün yaşadığımız sıkıntıyı fark edip işlemler sırasında yanımızdan ayrılmaması, yer yer çevirmenliğimizi yapması yolculuğun bu aşamasında bizi bir o kadar sıkıntılardan kurtarmıştı. “Welcome to Syria” yazılı tabelayı çevreleyen zeytin ağaçları arasında pasaportlarımızı alıp kapıdan geçmeye hazırlanıyoruz. Yol boyu uzanan zeytin ağaçları adeta Beşir Esad’ın fotoğraflarıyla yarışıyor Halep’e kadar. Yeni bir ülkedeyiz, yeni bir coğrafyada. Takside şoför dahil bizim dışımızda herkes Arapça konuşuyor.

Fotograf 5: Suriye/Şam Sıttı Zeynep Camii
Kar kış kıyamette İstanbul’un soğuğa teslim olduğu o günlerde Akdeniz iklimini yaşama isteğiydi onları buralara iten. Suriye sınırından başlayan yolculuk, pasaport işlemlerinin ardından Halep’e dek onlara kılavuzluk eden şoförün yardımıyla devam edecekti. Halep’ten Şam’a uzanan şehirlerarası bir otobüs yolculuğuyla Halep’te beklemeden akşamı Şam’da geçirmişlerdi. Dillerini bilmedikleri insanlar arasında, otobüsteki televizyon ekranından yansıyan Arap filminin görüntülerine çoktan kaptırmıştı kendisini. Dil bilmeden, mimiklerle, beden diliyle Halep Terminalinde alınan biletin ardından muavinin hızla onları otobüse yönlendirmesi, pasaportlarının peşinde bir süre kaygılı bekleyiş yaşamaları, muavinin Arapça cümlelerle sakin bir biçimde pasaportlarını geri vermesi ve onların koltuklarına yerleşip derin bir nefes almaları bu yolculuğun göz ardı edilemez ayrıntılarıydı.
Şam üç saatlik bir mesafeye denk geliyordu; artık akşam çökmüştü, çevrelerini kuşatan taş köy evleri boyunca zeytin ağaçları artık birer gölge gibi karanlığın parçası olmaya başlamıştı. Yine de camdan bir gölge, bir siluet gibi uzanan köy evlerini yol boyunca anlamını çözemediği Arapça tabelaları en azından fark etmeye çalışıyordu. Başka bir ülkede olduğunu daha bilinçli bir ruh haliyle kavramaktı yaptığı. Canlı İstanbul tabloları, Antakya’nın küçük ve çok kimlikli görüntüleri arkalarında kalmıştı. Yol boyunca karşısına çıkan Pepsi reklamları, yerleşim yerinden yansıyan ışıklar, pek de gösterişli sayılmayan dinlenme tesisleri çoktan arkalarında kalmıştı. O hala bu yabancılık duygusuna alışmaya çalışıyordu. Acemi bir gezgin tavrıyla birkaç sefer arka koltuktaki genç askere Şam’a kaç saatlik yollarının kaldığını sormuştu. Öte yandan bu yol zaten onları bir yerlere taşıyacaktı. Yol boyunca okuduğu Tanpınar’ın Beş Şehir’indeki İstanbul’un masalsı betimlemelerini düşündü. Gideceği kentlerde benzer bir masalsı tabloyu zihninde canlandırabilecek miydi?

Fotograf 6: Suriye / Şam, Sıttı Zeynep Camii
Şam’a vardıkları an terminalde onları çevreleyen ve yabancı olduklarını anlayan taksi şoförleriyle yaptıkları sıkı pazarlık sonucu çat pat İngilizce konuşan bir taksiciyle şehir merkezine gitmeye karar verdiler. Taksicinin İstanbul’a gitmişliği de vardı; adeta onları bir hemşeri gibi algılamıştı. Çok da uzak sayılamayacak bir mesafeyi kat ederken taksiciyle şehir üzerine konuşmaya başlamışlardı. Bir başkentin gösterişli, görece modern ve yer yer kafalarındaki Ortadoğu algısını değiştirecek kadar apartmanlaşmış kent siluetinde eski Şam’a doğru bu akşam vakti yol alıyorlardı. Bu kentin eski ve yeni olarak bölümlenmiş olması Mardin’in dünle bugünü birleştiren görüntüsünü çağrıştırmıştı ona da. Akşam saatinde vardıkları otele yerleşir yerleşmez biraz da serinlikte yararlanma düşüncesiyle kendilerini dışarı atmayı tercih etmişlerdi. Şam’ın tren istasyonuna ulaşan bu ana caddesinde yemek yiyecekleri bir lokanta ararken şehrin bu kadar ıssız olmasında Cuma gününün resmi tatil olmasının etkili olduğunu anlamışlardı. Sözü edilen ve içinden çıkılmaz denilen trafikten de eser yoktu.
Oldukça şık, gösterişli sayılabilecek bir lokantaya girdiklerinde çevrelerinde İngilizce, Fransızca konuşan bir iki turist topluluğunun oturduğunu fark ettiler. Turistik sayılabilecek, Lonely Planet’in lezzetli yemeklerini övdüğü, Şam’ın en önemli lokantasıydı bu. Garsonun yapay sayılabilecek kibarlığı, çat pat konuştuğu İngilizcesine rağmen herhangi bir iletişim sorunu yaşamadan menüden bir şeyler seçmekte zorlanmadılar. Ortaya konulan humus, zeytinyağlı salata ve mezelerin çoktan iştahlarını açtığı kesindi; ancak yemek kadar şehir hakkında konuşabilecekleri birilerini bulmanın da önceliğine inanıyorlardı. Yapay gülümsemesiyle pek de yakın bulmadıkları garsonun yönlendirmesiyle yan masalarındaki genç İngilizle tanışma olanağı bulmuşlardı. Halep’te “Ortadoğu Araştırmaları”nda doktora yapan bu genç adamla keyifli mırranın da etkisiyle uzun bir Ortadoğu, modernleşme, Türkiye ve oryantalizm tartışması yapmışlar, Suriye’deki “facebook” yasağından İstanbul Kapalıçarşı’ya kadar birçok konuda koyu bir sohbete dalmışlardı. Bir gün sonra Halep’e döneceğini söyleyen David’le demokrasi,mırra, Şam’ın Emevi Camii, Suriye’deki etnik çeşitlilik üzerine bol kültürel çeşnili sohbet “yabancı” oldukları bu ülkede onun için de haz veren yanlar taşımıştı. Otele vardamadan Hamidiye Çarşısı’na çıkan ana cadde üzerinde Suriye Devler Bankaları binaları boyunca yürüyüp sohbetlerine devam ettiler.

Fotograf 7: Suriye / Şam, Hamidiye Çarşı
Suriye’ye geldiği ilk günden itibaren “One Minute” gösterisinin Arap medyasında ve özellikle El Cezire’deki etkisi şehirdekilerin Türk olduğumuzu duyduklarındaki memnuniyet ve sevecenlikle somutlaşıyordu. Samimiyetsiz ve Ortadoğu barışı adına bir yere yazmayacağını düşündüğü bu medyatik tepki Arap coğrafyası için sempati yaratmıştı kuşkusuz. Suriye’deki ilk gecenin ardından sabahın ilk ışıklarıyla uyanmışlar ve Şam sokaklarında bir yandan kahvaltı yapma isteğiyle diğer yandan günü erkenden başlatma düşüncesiyle yürümeye başlamışlardı. Şam’ın onlar gibi erkenden uyandığı söylenemezdi. Tek tük açık fırın dışımda açık bir dükkan bulmak mümkün değildi. Hamidiye Çarşısı’na vardıklarında burada da esnafın Cuma tatilinin rehavetinden henüz çıkmadığı kapalı dükkanlardan anlaşılıyordu. Mis gibi etli pide kokusunun peşi sıra “Eski Şam” sokaklarında buldukları bir fırından karınlarını doyuracak kadar pide almışlar ve çarşının içinden geçerek Emevi Camisi’ne ulaşmışlardı. 8. Yüzyılda yapılmış olan bu gösterişli yapının geniş avlusunda yürüyerek caminin dört farklı mezhep için yapılmış dört ayrı mihrabına bakmaktan keyif almışlardı. Bir İslam kentinde olduklarını İranlı hac ziyaretçilerinin camideki uyguladıkları ritüellerle daha iyi kavrıyorlardı. Ezan sesinin daha müzikal bir tınıda yankılandığı, çarşıdan yükselen misk kokularıyla, camiyi kuşatan cemaatin duaları birbirine karışıyor, o ise bunları objektifinin karelerine taşımayı yeğliyordu. Caminin dışındaki güvercin dolu avludaki hareketliği izlemeye koyulduklarında ise onların aralarındaki Türkçe konuşmalarına karşı coşkuyla yanlarına yaklaşan bir Irak göçmeniyle tanışmışlardı. Kuzey Irak’ta ailesini bırakıp Şam’da iş arayan bu orta yaşlı, yüzü çökmüş Türkmen onlarla karşılaştığı için duyduğu memnuniyeti tekrar tekrar aktarma gerekliliği duymuştu.
Hala Kuzey Irak’ta yokluk içinde kendisini beklediğini söylediği ailesi için aylardır Şam’da geçici işçilik yaptığını söyleyen adam, krizin Ortadoğu’yu da vurduğunu ve özellikle işgalden sonra Kürt ve Türk göçmenlere Suriye’nin çok da sıcak davranmadığından dert yanıyordu. Emevi Camisi’nin arkasında yöresel ve biraz da turistik sayılabilecek bir kahvede çay içip savaşı ve işgali konuşmuştuk. Yolumuz bu sefer Şiilerin her yıl hac ziyareti olarak gördükleri bir mekana düşecekti. Altın kaplamalı ve zümrüt ve altın işlemeli iç yapısı, canlı Kerbela tasvirlerinin yer aldığı Sıttı Zeynep Camisi’ne vardıklarında çarşaflı kalabalık ve sakallı erkek topluluğunun İranlı haz ziyaretçileri olduğunu anlamıştım. Mekanı belirleyen dinsel ve ruhani hava caminin dışındaki misk kokularıyla devam ediyordu. Bu dinsel atmosferi ardımızda bıraktığımızda ise hareketlenen çarşıda karşımıza çıkan ve Türkçe dilenen yoksul Türkmen çocukları çıkmıştı. Yoksulluk bu şehirde kendisini ne kadar gizlemeye çalışsa da varlığını çocukların, işsiz göçmenlerin dili ve gözlerinden ele veriyordu. Bu gözlemler kadar kulaklarımı Feyruz çalan bir iki dükkana doğru yöneltiyordum, Niyetim Mercel Khalif’in, Feyruz’un, Ümmü Gülsüm’ün anavatanı Ortadoğu’yu yine onları bu sokaklarda duyarak anlamaktı. Gezginliğimizin diğer gününde bu sefer yol bizi Feyruz’un Beyrut’una taşıyacaktı. Şam’daki gezginliğin tadını çıkarmaya devam ettiğimiz o anlarda ise yolumuz bu sefer Azem Palas’a çıkmıştı. 1750’de Osmanlı yöneticileri tarafından yapılmış olan saray şimdi bir “El Sanatları Müzesi “ özelliği taşımaktaydı. Gündelik hayatın geçmişe dair tüm ayrıntıları, geleneksel sanatlar, Suriye’nin Osmanlı eyaletiyken yaşadığı toplumsal ilişkiler müzede balmumu heykellerle yansıtılmıştı. Bir yandan da Mevlana’ya ait olduğu söylenen kimi eşyalar, Mevlevilik, Sema geleneğiyle ilgili nesneler, tennureler, neyler, tefler bu müzede sergilenmişti. Mevlana’nın yaklaşık yirmi yılını adeta bir sürgün hayatı gibi yaşadığı bu şehrin sokakları müzede gördüğüm bu nesnelerle çok da fazla “Mesnevi”den mısraları çağrıştırmıştı bende.

Fotograf 8: Suriye / Eski Şam Sokakları
“Dün dünde kaldı cancağızım, bugün yeni şeyler söylemek lazım.”
Dışarıdaki artan çarşı kalabalığından bir süre bizi yalıtan bu sarayın aydınlık atmosferini arkamızda bırakmalıydık artık. Bize kılavuzluk eden orta yaşlı Türkmen’le beraber bu sefer çarşının içinden geçerek dar sokaklarıyla bana biraz Mardin biraz da Antakya’yı anımsatan sokaklardan geçiyorduk. Kavafis doğru söylemiş dedim içimden, her şehir arkasından izler bırakıyor ve şehir arkamızdan geliyor gerçekten. Çarşıda yağacağımız bir iki küçük alışverişin ardından otele dönecek ve bir gün sonrasında Beyrut’a çıkmak üzere sabah otelimizden ayrılacaktık. Dimasko kumaşından yapılmış bir iki eşarbı, küçük hediyelik bir eşyayı daha ucuza Halep’ten alabiliriz diyerek misk kokuları, nargilelerin birbirine karıştığı Hamidiye Çarşısı’nı arkamızda bırakıyoruz. Eski ve yeninin bir arada yaşadığı, etli ekmek kokularıyla misk kokusunun Emevi Camisinden yükselen ezana karıştığı bu uhrevi kenti geride bırakıp bir gün sonra bir Paris güzellemesi sayılabilecek ve birçok din, etnisitenin bir arada yaşadığı Beyrut’ta olacaktık. Ağırlıklı olarak Hıristiyan Arapların yaşadığı, gösteriş, zenginlik ve Avrupa’ya öykünmenin farklı kültürlerin çeşnisiyle birleştiği harmanlanmış bir acılar kentiydi Beyrut. İsrail bombalarıyla yok edilen ve küllerinden yeniden doğan bu masalsı kente yola çıkacaktık.
Şam’ın uluslar arası terminaline doğru sabahın ilk saatlerinde taksiyle giderken otobanların, çok katlı yapıların, gösterişli binaların yer aldığı ayrı bir yerleşim alanından geçtiğimizi anlamıştık. Taksi şoförünün daha çok yöneticilerin ve bürokrasinin yaşadığını söylediği bu semtin adeta şehrin yoksulluk ve zenginlik arasındaki eşitsiz gelişimini somutlaştırdığını görüyordum. Bu şehir de bu açıdan uçurumları barındırıyordu içinde. Elimdeki fotoğraf makinesini gören taksi şoförü devlet binalarının ve köprülerin fotoğraflarının çekilmesinin yasak olduğunu yeniden bize hatırlatıyor. Bir korkunun ürünü olan bu yasağa rağmen zaten benim de köprü veya devlet binasını fotoğraflamak niyetinde olmadığımı söylüyorum. Uluslar arası terminale vardığımda yalnız Lübnan değil Yemen, Ürdün, Arabistan’a giden taksi, otobüslerin de buradan kalktığını öğreniyoruz. Beyrut’a giden otobüsün bir saat önce hareket ettiğini öğrendiğimizde yanımıza yaklaşan taksi şoförü taksi dolmuşla aynı paraya bizi Beyrut’a götürebileceğini söylemişti. Bir iki yolcunun daha gelmesi için Mercedes takside beklemeye başlamıştık. Havanın iyice kapanmaya başladığı bu saatlerde Beyrut’un yağmurlu olabileceğini düşündük. Şubat yağmurlarının bu Akdeniz kentine neler getirebileceğini kendi gezgin ruhumuz açısından düşünüyordum. Kuşkusuz bir gezgin için yağmurda dolaşmanın iç sıkıntısı da, eziyeti de çekilir gibi değildi. Taksi yola çıktığında Bekaa Vadisi üzerinden çıktığımız yolculuk sırasında başlayan karla karışık yağmurda çok da uzun sayılmayacak sınır ve pasaport işlemlerinin ardından ormanlarla çevrili Lübnan topraklarına iki saat içerisinde varmıştık. Yemyeşil bir Akdeniz ülkesi, yağmur ve kara teslim bir şekilde bu sefer Hariri fotoğrafları ve Lübnan bayrakları eşliğinde kendisini sergiliyordu.
Yazan: Erinç Büyükaşık

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

geliştirdiği düşünce disiplini doğrultusunda yeni bir devlet modeli oluşmaya başlamıştı; ideal olan devlet, doğayı deneyle kavrayıp insanların yararına kullanacak olandı.

Francis Bacon, bilimlerin düzenlemesini yapmak, insanlığın şiddetle gerek duyduğuna inandığı yeni bir tutum ve yöntembilimi geliştirmek amacıyla dev bir çalışmaya başlamak istedi. Ne var ki bu çalışmanın yalnızca birkaç taslağını ve birkaç parçasını yayımlayabildi; Bilimin İlerlemesi (The Advancement of Learning), Yeni Organon (Novum Organum) ve kafasındaki ideal devlet düzenini anlattığı yapıtı: Yeni Atlantis (Nova Atlantis).

“Yeni Atlantis” ismini duyunca, aklımıza hemen bir soru geliyor: Batık uygarlık Atlantis efsanesi ile nasıl bir bağlantısı var?

Hikaye, yanlarına on iki ay yetecek kadar erzak alarak Peru’dan, Çin’e ve Japonya’ya gitmek üzere yola çıkan keşif heyetinin, erzaksız ve mahvolmuş bir şekilde denizin ortasında mahsur kalmasıyla başlıyor. Yollarını kaybeden tayfa bir yandan hastalıklarla boğuşurken, bir yandan tanrıya onları kurtarması için umutsuzca dua ediyor. Sonra, mucizevi bir şekilde bir kara parçası görüyorlar ve kendilerini Bensalem adasında buluyorlar ve orayı tanrının aynası olarak betimliyorlar.

Ardından, Hristiyan bir halk olan Bensalem’in nasıl bu dini seçtiği anlatılıyor. Hikayede Avrupa halklarının Hristiyanlıkla tanışmasından farklı olarak Bensalem halkı, tanrıyla doğrudan bir münasebet kurarak kutsanıyor ve saf, yorumsuz bir Hristiyanlığı benimsiyor. Bensalem isminin Jerusalem (Kudüs) ile arasındaki benzerlik ise halkın, tanrının özel olarak seçtiği kutsal halk olduğunu vurguluyor.

Bensalem, hikayede daha önce keşfedilmemiş, gizli bir ada olarak anlatılıyor. Adanın gizli kalmasının tercih ediliş nedenini ise Bacon, batısında Kuzey ve Orta Amerika’nın, doğusunda ise Avrupa ve Kuzeybatı Afrika’nın yer aldığı, zamanla gücünü yanlış amaçlar için kullanmaya başlayan, kendini tanrıyla eş koşan, acımasızlaşan, yerkürenin dengesini bozan ve sonra bir gün, deniz tarafından yutulan batık uygarlık Atlantis’in son buluşu üzerine yaptığı şu yorumla açıklıyor:“…Ama tanrısal intikam onların bu cüretkar girişimlerinin bedelini ödetmekte fazla gecikmedi, çünkü yüz yıl ya da daha kısa bir zaman içinde Büyük Atlantis tümüyle yıkıldı ve gözden kayboldu…” Bu yorum, Yeni Atlantis ismini duyduğumuzda aklımıza takılan o soruya da cevap vermiş oluyor.

Tüm bunlardan sonra Francis Bacon, “Salomon evi” ya da “Altı Günlük İşler Okulu” adını verdiği enstitü modeli üzerinden anlatmaya başlıyor ideal devlet anlayışını. Her cümlesinden anlıyoruz ki Bacon, felsefesinin merkezine bilimi koymuş. Bilimin her yönde gelişmesi gerektiğini savunuyor. İnsana güveniyor, insanı adeta doğadan üstün tutuyor. Orta Çağ’da yaşamasına rağmen, insanın doğadan üstün çıkacağına emin. Onun ideal devleti, siyasi teorisi, ütopyası tamamen devletin doğayı iyi kullanıp, doğayla akıl arasında bağ kurup, bilgiye ulaşıp insanlar için daha iyiye erişmesi gerekliliği üzerine kurulu. İnsanların her şeye muktedir olduğunun anlaşılmasını, iyi yönetilen bir devletin her şeyin çözümü olacağını ve herkesin bunun için çabalaması gerektiğini savunuyor. Bacon’ın ideal yönetim sisteminin otokrasi olduğunu, yani iktidarın insanlar için en iyiyi, en güzeli isteyen ve hanedan yoluyla değil de belirli muvaffakiyetlerle başa geçmiş tek bir kişinin elinde olması gerektiğini düşündüğünü “Yeni Atlantis”te de görebiliyoruz.

Yeni Atlantis, Kabalcı Yayınları’nın Humanitas (Yunan ve Latin Klasikleri) serisinden, Çiğdem Dürüşken’in çevirisi ile yayımlandı. Kitabı anlamayı kolaylaştıran çeviri notları ise ne kadar özenli bir çalışma olduğunu gösteriyor. Yeni Atlantis, Thomas Morus’un “Ütopya” Campanella’nın “Güneş Ülkesi” veya Platon’un “Devlet” isimli ütopyaları gibi zekice ve felsefi temellere dayandırılarak tasarlanmış önemli bir ideal devlet teorisi.

Kitabın arka kapağındaki yayıncının notunda yer alan şu tümce dikkat çekicidir: “Yeni Atlantis’i yazarken Bacon’un amacı yalnızca doğa felsefesiyle ilgili çalışmalar yapan bir enstitüyü tanıtmak değil, aynı zamanda bütün yaşamını felsefe ve bilime adamış bir filozofun düşüncesindeki ideal devlet yasalarını ve kurumlarını da belirtmek ve adeta felsefi bir devlet modeli yaratmaktır.”

Bu özellikleri dolayısıyla “utopia” geleneği içinde önemli bir yer edinen Yeni Atlantis insanların daha güzel bir yaşam ve daha güzel yönetsel örgüler özlemi için büyük ilhamlar veren ögelerle dolu olması nedeniyle klasik metinler arasına girmiştir. Çevreyi, doğayı, dünyayı, devleti ve kısaca içinde yaşadığımız mekanı daha insancıl kılmak düşleriyle kaleme alınmış bu eşsiz yapıt mekansal tasarımlar için çaba gösteren mimarlar, şehir plancıları, iç mimarlar için satır satır incelenmesi gereken kitaplar arasındadır.

Sadece mimarlar, şehip plancıları, felsefeciler ve edebiyatçılar için değil; ortalama uygar bir birey için de Francis Bacon’un Yeni Atlantis’i, okunması zorunlu olan temel yapıtlar arasında sayılmalıdır.
Yazan: Pervin Ayça Akarsu
İstanbul, 21 Mart 2008
aycaakarsu@yahoo.com

Kitabın Künyesi
Yeni Atlantis (Nova Atlantis)
Francis Bacon
Çeviren: Çiğdem Dürüşken
158 Sayfa- Latince-Türkçe Paralel Metin
Humanitas Serisi (Yunan ve Latin Klasikleri)
Kabalcı Yayınları

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

en anlamlı ve nitelikli olanlarından biri olan Humanitas serisinden çıkan eserleri kaçırmamalarını okurlara hararetle tavsiye ederim. Birkaç ay önce aynı seriden çıkan Andrea Alciatus’un Simgeler Kitabı (Emblemeta) hakkında bir yazı yazmıştım. Yazı Radikal Kitap’ta çıkmıştı. Daha sonra çıkan Francis Bacon’a ait Yeni Atlantis’i de (Nova Atlantis) çok beğenmiş fakat üst üste olmasın diye söz almamayı tercih etmiştim. Fakat Thoma Campanella’nın Güneş Ülkesi de çıkınca daha fazla direnemedim ve her riski göze alıp yazıya oturdum.

Thomas Morus, Francis Bacon, Thoma Campanella gibi ütopik bir dünya özlemi ile yanıp tutuşan büyük düşünürler insanlığın önemli bir dönüm noktasında tasavvurlarıyla büyük etkiler yaratmışlar; büyük dönüşümleri ateşlemişler, büyük ilhamlara kaynaklık etmişlerdir. Söz konusu kitaplar için “Şimdi okudum; pek güzelmiş!”demek pek de bağışlanır bir gecikme olamaz. İnsanlık kültürünün bu temel yapıtlarının ortalama üniversite eğitimi almış herkes tarafından çok daha önceden okunmuş; en aşağıdan hakkında bilgi edinilmiş olması zaten gerekir. Çünkü bu ütopyaları okumak; düşünce, kültür, edebiyat ve uygarlık sözkonusu olduğunda “zorunlu hareketler serisindendir.” Bu gibi temel kitapları okumamış kişilerle ciddiye alınır bir konu konuşmanın da anlamı yoktur çok zaman. Fakat değerli akademisyen Çiğdem Dürüşken’in edisyonundan bu kitapları okumak apayrı bir zevk; bir ayrıcalık. Çünkü değerli Hocamız sadece bir felsefe serüveninde derin düşünsel konularla “irşad” olmamızı sağlamıyor; eşzamanlı olarak değme edebiyatçılara taş çıkaracak marifetli Türkçesi ile benzersiz bir okuma zevkini de bize sunuyor. Üstelik sözcüğün tam anlamıyla; bir meydan okumayla beraber. Çünkü çeviri, orijinal Latince metinle yanyana yayınlanmakta.

Thoma Campanella’nın büyük yapıtı Güneş Ülkesi (Civitas Solis) altbaşlık olarak adını aldığı “Felsefi Devlet Modeli” tabirinin de yansıttığı gibi düşlenen bir dünya düzenini öngörmek, idealize etmek, önermek için yazılmış bir kitap. Dönemsel olarak Thomas Morus’un 1516’da yazdığı “Utopia”dan daha sonraki bir zamana denk geliyor. 1624-1625 yıllarında yazılmış olan Francis Bacon’un Nova Atlantis’inden ise yaklaşık 22 yıl önce kaleme alınmış (1602). Kitap Baş Hospitalarius ile denizci konuğu Cenevizli Kaptan arasındaki diyalogdan mürekkeptir. Baş Hospitalarius bir nevi hastane rahibi anlamına gelmektedir. Hayır işleri ile uğraşan kişilerdir bu rahipler. İlk defa 1080 yılında Kudüs’te kurulan Hospitalarius tarikatı kutsal topraklarda hastalanan hacılara, mağdurlara, müşkül duruma düşmüşlere yardım etmekle görevlidir. Thoma Campanella’nın diyalogların bir ayağı için neden dini çağrışımları olan bir kahramanı seçtiğini kitabın sonlarına doğru anlamak mümkün.

Kitap, esas itibariyle; Cenevizli Kaptan’ın Hint Okyanusu’nda, ekvatorun altında yer alan Taprobana adlı bir adaya düştüğünde karşılaştığı yerlilerle; Güneş Ülkesi olarak andığı bu medeniyette başına gelenleri Baş Hospitalarius’a anlatmasından ibarettir. Bilemediğimiz bir nedenden dolayı ülkesine geri dönmüş Cenevizli Kaptan, Güneş Ülkesi’nde öylesine hayranlık duyulacak bir medeniyetle karşılaşmıştır ki bir an önce oraya yeniden gitmek için acele etmektedir ve hep anlatısını noktalamak ister. Fakat Baş Hospitalarius ısrarlı sorular ve yalvarmalarıyla onu anlatısına devam ettirir. Anlatının her an bitecek gibi olmasının verdiği gerilim, dikkati ve diyalogu diri ve cezbedici tutar.

Cenevizli Kaptan’ın anlattığı Güneş Ülkesi aslında Campanella’nın idealize ettiği; önerilen dünya yaşam ve yönetim düzenidir. Mutlu, hakkaniyetli, dostane, yapıcı, güzeller güzeli, öykünülecek bir komünel hayat kurmayı başarmıştır Güneş Ülkeliler. Peki bunu nasıl başarmışlardır? İşte o noktada Campanella’nın filozofisi ve diskuru devreye giriyor. İnsanların nasıl yaşaması, üretmesi, bölüşmesi ve birbirlerine nasıl davranması gerektiğine dair öyküntü uyandıran bir devlet ve toplum düzeni anlatılırken giderek ekonomik, cinsel, sosyal, siyasal, felsefi; teolojik ve hatta astrolojik konulara doğru yelken açılır. Burada anlarız ki Güneş Ülkesi’nin yönetsel başarısı üç temel ilkeden kaynak alır. Bunlar Güç, Bilgelik ve Sevgi’dir. Kitabın ilerleyen bölümlerinde bu üç ilkenin teslis meselesine alegori yapan diyaloglarına rast geliriz. Anlarız ki; Hristiyanlıktaki “Baba-Oğul-Ruh-ül Kudüs” triolojisi ile Güneş Ülkesi’ndeki Güç-Bilgelik-Sevgi triolojisi bir alegori halinde sunulmaktadır. Fakat kitapta bundan daha çok ilgimi çeken; bütün Rönesans ve sonrası düşünür, sanatçı, filozof ve bilim adamları gibi Campanella’nın da astrolojiye olan merakı idi. Ne yazık ki yıldız bilim hakkında mütalaa yapacak kadar bilgili değilim. Ama sanki kitabın ikinci yarısından sonraki alegorilerde astrolojinin özgün bir yeri var. Bunları, anlayan birinin yorumlaması ilginç düşünsel çıkarımlara varılmasını sağlayabilir.

Kitap, insanlığın, ideal, yaşanabilir, erdemli bir dünya kurma seyrüserüvenine dair bir harikulade ütopya. Hazindir, bu ütopyalara bugün, o günkünden daha çok ihtiyacımız var. Kitabın yazarı Thoma Campanella’nın zindanlarda, prangalarda, engizisyonda, sürgünlerde sürünmekle geçen yaşamını ise değerli Hocamız Çiğdem Dürüşken’in sunuş yazısından dikkatle okumakta büyük yarar var. O kadar güzel yazmış ki değerli Hocamız aslında bize hiçbir iş bırakmamış.

Düşünce, kültür ve uygarlıkta önemli bir kilometre taşı olan bu kitabın herkesin kitaplığında yer alması; özenle okunması gerekir. Kitabın hazırlanışı sırasında yayınevi editörlerinin majüskül kullanımı konusunda yarattığı kargaşa ve apostrof kullanımındaki anlaşılmazlık ile noktalama ve düzeltmelerdeki birkaç küçük hata ise kitabın eleştirilebilecek tek yanı. Sözkonusu olan sıradan bir yayınevi ya da ortalama bir eser olsaydı bunları, anmaya değmeyecek kadar küçük bulabilirdik. Fakat taktir edilmelidir ki bu denli önemli referans kitaplarda tek bir tashihin bile lafı edilir; serzeniş olur. Büyük işlere kalkışanlar bu serzenişleri de dinlemeye tahammüllü olmalıdırlar.

Bir de; bir yayın projesinde bu denli major görevler üstlenmiş, böylesine önemli bir akademisyenin biyografisinin kitapta yer alması gerektiği kanaatindeyim. Doğrusu Çiğdem Hocamız’ı gitgide daha fazla merak ediyoruz. Her türlü eserine erişmek istiyoruz. Elimize herhangi bir kitabını ya da çevirisini aldığımızda bu konuda derli toplu bilgi edinsek hiç fena olmaz.

Çok değerli Hocamız’ın kitapçılar, editörler, düzeltmenler ve akademik danışmanlara edeceği teşekkürler ile filozoflar hakkında sarfedeceği sözleri aynı sunuş yazısında halita etmekteki ısrarı ise; anlaşılan o ki; bu serinin alameti farikası olacak. Ne diyelim? Kıymetli Hocamız’ın bu güzelim kitaplarına böyle de düşkünüz.

Yazan: Hikmet Temel Akarsu
htakarsu@gmail.com
www.myspace.com/hikmettemelakarsu
(Bu yazı, Radikal Kitap’ın 13 Haziran 2008 tarihli nüshasında yayınlandı.)

Kitabın Künyesi
Güneş Ülkesi (Civitas Solis)
Thoma Campanella
Çeviren: Çiğdem Dürüşken
195 Sayfa – Latince-Türkçe Paralel Metin
Humanitas Serisi (Yunan ve Latin Klasikleri)
Kabalcı Yayınları

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

KİTAPLARLA BÜYÜMEK / Emin Özdemir,
ŞİİR UZLAŞMAZ / Alova,
“BOLİVYA GÜNLÜĞÜ” / Uğur Kökden,
TAHSİN SARAÇ / Yüksel Pazarkaya,
“SERVİS HİZMETLERİ” / Alev Bulut,
ŞOSTAKOVİÇ / Mehmet Serdar,
MİNİ DENEMELER / Gürhan Tümer,
MEHMET CELAL’İN KÜÇÜK GELİN ROMANI / A. Didem Uslu,
ÇİMENLER ÜSTÜNDE GÖZYAŞLARI VAR / Hakan Savaş,
TANZİMAT’A NEREDEN BAKSAK? / Barış Özkul,
DİL VE SÖZCÜKLER / Arthur Schopenhauer,
CEMİL KAVUKÇU YAZININDA DOĞA / Fadime Uslu,
YABANCININ İZİNDE / Ömer Ayhan,
MASUMİYET MÜZESİ / Zerrin Soysal,
GÜNLÜK / Leyla Fişek,
NAİM TİRALİ / Besim Dalgıç,
TARİHTE BİR GÜN / Alişan Çapan

Öyküleriyle: Demir Özlü, Aygün Güçer,

Şiirleriyle: Cevat Çapan, Barış Pirhasan, Alova, Ferruh Tunç, Roni Margulies, Mehmet Yaşın, Oğuzhan Akay, Memed Arif B., Hüseyin Haydar, Hilmi Haşal, Mustafa Köz, Selahattin Yolgiden, Mustafa Erdiken, Nihal Konar Naş, Pelin Özer, Nilüfer Altunkaya.

Derginin Künyesi:
Sahibi ve Yazıişleri Sorumlusu: A. Turgay Fişekçi
Kapak ve Sayfa Tasarımı: Hakkı Mısırlıoğlu
Yönetim Yeri: Neyzenbaşı Halilcan sok. 42/7 Üsküdar 34668 İstanbul Telefon ve Faks: 0216 495 88 65
Yazışma Adresi: PK: 57 Üsküdar/İstanbul
tfisekci@gmail.com
Fiyat: 6 YTL

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

son 10 yılda öne çıkan isimleri değerlendirmeye ayırdık. “21. yüzyılın şiir, öykü ve romanını kimler yazıyor?” sorusunu Enver Ercan, Füsun Akatlı, Mustafa Öneş, Asuman Kafaoğlu-Büke, Ömer Lekesiz, Feridun Andaç, Semih Gümüş, Veysel Çolak, Turgay Fişekçi, Haydar Ergülen, Metin Celâl, küçük İskender, Murat Yalçın yanıtlıyorlar.
Söyleşiler: Tozan Alkan, Feryal Tilmaç, Azad Ziya Eren
Yazılar: “Orhan Pamuk’un Romanları ve Rus Edebiyatı” – Apollinaria Avrutina, “Sonsuzluk Şiirleri ve Dağlarca” – Tuncer Uçarol, “Ben’ler, Kentler ve Diller: Dilsizleşme” – Hasan Bülent Kahraman, “Unutulmak” – Mustafa Şerif Onaran, “Avrupa’yı Düşünüyorum… Gözlerim Kapalı” – Haydar Ergülen, “Roman Kişileri ve Adları” – Mehmet Rifat, “Bir Karşılaştırma Sahnesi” – Nergis Ertürk, “Alman Uzantısı da…” – Daniela Strigl, “Küresel Tercüme Bürosu” – Sabri Gürses, “Çeviri ve Şiir Şenliği İzlenimleri” -Mete Özel, ” “‘Kalepark’tan ‘Bitmeyen Yüzyıl’a Öner Ciravoğlu” – Raif Özben
Şiirler: Nilay Özer, İbrahim Halil Baran, Mehmet Erte
Varlık bu ay da Bakış Açısı, Boş Zamanlar, Günler Geçer, Anlar/Zamanlar köşeleri, Semih Poroy’un desenleri ve son çıkan kitaplar üzerine yazıların bulunduğu Kitap Eki bölümüyle okurlarıyla buluşuyor.

İçindekiler
Çizgi-yorum – Semih Poroy, Sayfa:2

2009 Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri, Sayfa:3
Dergimizin yayına başladığı 1933 yılından bugüne kadar özenle sürdürdüğü ‘edebiyatımıza yeni değerler kazandırma’ çabası, 76. yılımızda da edebiyatseverleri yeni imzalarla buluşturuyor. 2009 Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri “Şiir” dalında A. Barış Ağır’a, ‘Öykü’ dalında Aslı Akarsakarya’ya verilirken, “Şiir”de Şakir Özüdoğru, Nurullah Kuzu, Gökhan Arslan ve Behice Tezçakar, “Öykü”de Deniz Arslan, Ercan Y. Yılmaz ve Eda Günay dikkate değer bulundu.

A. Barış Ağır ile Söyleşi, Sayfa:4
Her şair bir sesin peşinden koşar, aynı zamanda ses vermek için de.

Şarkı (Şiir) – A. Barış Ağır, Sayfa:6

Aslı Akarsakarya ile Söyleşi, Sayfa:8
Otorite ile birey ilişkisi benim yumuşak karnım, takıntılı olduğum hususlardan biri.

Huzursuz Bacak (Öykü) – Aslı Akarsakarya, Sayfa:11

Gece Gardırobunda Bir Mor Sözlük (Şiir) – Şakir Özüdoğru, Sayfa:14

Cinnet (Öykü) – Deniz Arslan, Sayfa:15

Milattan Önce (Şiir) – Behice Tezçakar, Sayfa:17

Semizotu (Öykü) – Ercan Y. Yılmaz, Sayfa:18

Turgut Uyar (Şiir) – Gökhan Arslan, Sayfa:21

Ankara (Öykü) – Eda Günay, Sayfa:22

Şiirler – Nurullah Kuzu, Sayfa:23

21. Yüzyılın Şiirini, Öyküsünü Yazanlar… – Enver Ercan, Sayfa:24
Bu ayki dosyamızda amacımız anket yapıp “İlk 5” gibi sonuçlar elde etmek ya da son 10 yılın panoramik çözümlemesini görmek değil. Biz, hazır bu yıl Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri’ni alanları okuyucularımıza tanıtırken, edebiyatımızın şair, yazar, eleştirmen, yayınevi-dergi editörü olarak “farkında” olan, bu farkındalığı istikrarlı bir tutumla yazdıklarına yansıtan kişilerin hiç değilse bir bölümünün son 10 yılda dikkatini çeken imzaları merak ettik ve “serbest” bir biçimde fikirlerini açıklamalarını istedik onlardan.

Soruşturma: 21. Yüzyılın Şiir, Öykü ve Romanını Kimler Yazıyor? – Füsun Akatlı, Mustafa Öneş, Asuman Kafaoğlu-Büke, Ömer Lekesiz, Feridun Andaç, Semih Gümüş, Veysel Çolak, Turgay Fişekçi, Haydar Ergülen, Metin Celâl, küçük İskender, Murat Yalçın, Sayfa:25
2000’li yılların ilk 10 yılı dolmak üzere ve bu sürede ürünlerini çeşitli dergilerde yayımlayan, kitaplaştıran, çeşitli ödüllere değer görülen birçok genç imza oldu. Gençlik Ödüllerimiz vesilesiyle bu ayki dosyamızı son10 yılda öne çıkan isimleri ve eğilimleri değerlendirmeye ayırdık.

Ben’ler, Kentler ve Diller: Dilsizleşme – Hasan Bülent Kahraman, Sayfa:36
Ortada dille ilgili bir dönüşümün olduğu kesin. Yeni bir dille yaşıyoruz ve yazıyoruz bugün. Gündeliğin çok nüfuz ettiği, teslim aldığı bir yazı evrenindeyiz. Yapacak bir şeyimiz yok. Çok söyledim bunun bir dilsizleşme olduğunu ve çok bilinçle yaratılmış bir duruma tekabül ettiğini, ideolojik kökenlerinin bulunduğunu. Görsellik dünyası insanları bu yoldan kuşatıyor.

Unutulmak – Mustafa Şerif Onaran, Sayfa:42
Edebiyatın değişik alanlarında biçem anlayışına varmadan, dili kullanmanın inceliklerini bilmeden yazmayı sürdürenler, unutulduklarının ayrımında bile değildirler. Söyleyecek yeni sözleri yoktur. Alışılmış sözleri yinelemekle yetinirler. Üstelik tam uymasa da birkaç yabancı kaynak gösterdiler mi, özellikle önemsenmesi gereken bir yazar oldukları izlenimi vermek isterler.

“Avrupa’yı Düşünüyorum… Gözlerim Kapalı” – Haydar Ergülen, Sayfa:45
Dünya birbirine benzemesin, farklı kültürler, diller yaşasın, daha renkli, daha canlı olsun! Avrupa nedense giderek daha sıkıcı bir yer olacakmış ve yakında neredeyse tek bir şehir ya da tek bir ülke gibi olacakmış duygusu veriyor bana. Yani birbirlerine benzemeleri bir yana, dünyanın geri kalanını da fena benzeteceklermiş gibi geliyor.

Yalnızca Parmaklarını mı Oynatacaksın (Şiir) – Mehmet Erte, Sayfa:51

Roman Kişileri ve Adları – Mehmet Rifat, Sayfa:52
Yaratılan kişi adları, ses yapılarıyla, bağlı oldukları dilin ses sistemiyle ilişki kurup giderek bir şiirsellik yaratırken, anlamsal yükleri açısından Tarih’e, Kültür’e yapabilecekleri çoğul göndermeler aracılığıyla da çözülmesi hemen gerçekleşemeyecek ya da tam olarak hiç gerçekleşemeyecek bir gizem taşırlar, buna bağlı olarak da okuma arzusunu artırıp anlamlandırma sürecini ertelerler, yorumlama sürecini uzatırlar.

Sonsuzluk Şiirleri ve Dağlarca – Tuncer Uçarol, Sayfa:56
Dağlarca kitabının tam adı Aylam – Uzay Çağında Olmak. İçinde gerçekten uzayla ilgili şiirler var. Bir şiiri de “Pegü Hös”! Uzay dilinde yazılmış. 8 sözcük dağarcığıyla 81 sözcüklü bir şiir… Dağlarca, bu kitabında, daha ilk şiiri “Aylam”da da vurguladığı gibi; insanoğlunun dünyada yüzyıllardır bitip durmayan “sömürü”lerden, “kulluk”tan, “karanlık devler”den, kıyımlardan kurtulma umudu/sevincini, dünyadan kaçış duygularını da çığlıklıyor.

“Kalepark”tan “Bitmeyen Yüzyıl”a Öner Ciravoğlu’nun Şiirleri – Raif Özben, Sayfa:58
Öner Ciravoğlu, ilk şiir kitabı “Kalepark”taki şiirlerle, kimilerine duyarlı kişisel yaşantılar dünyasına eğilen bir sanatçı olarak görünebilir. Ne var ki o yaşantılar dünyasını belirleyen ayrıntılar, onun aşklardan dostluklara, günlük siyasal olaylardan toplumsal gerçeklere, tarihsel arka plandan yabancılaşmış bir çağ görüntüsüne… kendisi dışında pek çok şeyden ses verme eğiliminde bir şair olduğunu ortaya koymuştur.

Bir Karşılaştırma Sahnesi – Nergis Ertürk, Sayfa:62
Amacım, Safa’nın bir romanının okuması üzerinden, Türkiye’deki dil politikalarının ve karşılaştırmalı yöntemin “uçucu kesişimini” tekrar yorumlamaktır. Kopuk bir modern Türkçeyle yazılan, arasında Fransızca tıp ve psikanaliz terimlerinin, Arapça duaların ve Kürtçe ödünçlemelerin yer aldığı Matmazel Noraliya’nın Koltuğu, bize modern Türkiye edebiyatının birleşiminin, Türkiye’deki dil reformundan bağımsız okunamayacağını gösterir.

Ey Külünden Doğmanın ve Acının Yeraltı (Şiir) – Nilay Özer, Sayfa:67

“Alman Uzantısı” Sayılmasın da… – Daniela Strigl, Sayfa:68
Avusturyalı yazarların birçoğu için, AB’ye layık bir edebiyatın önkoşulu, Almanya’ya layık bir Almancadır. Alman editörler, Avusturyalı yazarlarını Almanya piyasasına uyarlamak için, metinlerindeki “ulusal dil özgünlüklerini” ayıklayagelmişlerdir. Bernhard ve Jelinek gibi büyük yazarları ne kadar çetin ceviz olarak görürlerse, daha küçük yazarların dildeki “sorunlu bölgelerini” o kadar coşkuyla kesip atmışlar, bu süreçte elin ucuyla yapılan müdahaleler ise iki dilin melez yavrularını doğurmuştur.

Küresel Tercüme Bürosu – Sabri Gürses, Sayfa:74
Türk edebiyatının çevirmen ve yayıncılarının sadece sempozyumlar, yayınevlerindeki editör-çevirmen toplantıları dışında, ortak bir tartışma zemininin oluşmasını sağlayan uluslararası dergilerle de tanıtılması, eleştirilmesi ve değerlendirilmesi gerekli.

Ud / Nafile… (Şiir) – İbrahim Halil Baran, Sayfa:76

Orhan Pamuk’un Romanları ve Rus Edebiyatı – Apollinaria Avrutina, Sayfa:77
Pamuk genellikle Rus ve Türk kültürleri arasında ruhsal bir yakınlık olduğundan bahsetmektedir. İki ülke de eskiden büyük imparatorluklardı; Osmanlı ve Rus İmparatorlukları ve ikisinde de geçmiş büyüklüğün anısını görmek mümkün. Belki, her iki ülkede de bugünün çökmüşlüğü hissediliyordur. Hatta belki de bazı rövanş düşleri.

Çeviri ve Şiir Şenliği İzlenimleri – Mete Özel, Sayfa:82
Mayıs ayı boyunca Nâzım Hikmet Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen Çeviri ve Şiir Şenlikleri’ne dair izlenimler…

Tozan Alkan ile Söyleşi – Onur Behramoğlu, Sayfa:86
İyi şiir çeviren herkes şairdir.

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

ve Komünist: Picasso”’yu Hüseyin Yılmaz, “Türküleri(mizi)n can Su’yu” başlığı ile Ruhi Su’yu tanıtan yazıyı Temel Demirer yazdı.

Suna Baran’ın Volkan Konak ile yaptığı söyleşi, Adil Okay’ın “Sonbahar Filmi Hakkında Ya Da Acılar Yarıştırılmaz” isimli film eleştirisi yine önemli yazılarımızdan. Osman Genç, Taha R. Üresin ve Murat Sümbül’ün öyküleri, A. Karabax’ın şiir üzerine Kürtçe yazısı, Selma Kociva’nın “Hrant Dink’i şeni” ve Levent Uğur’un “Bir ışıktır pusula” isimli şiirleri ile yine dolu dolu bir dergi oldu 48. sayımız.

Ama elbette sadece bunlar değil. “Ethel ve Julius Rosenberg anısına”, Nazım Hikmet hakkındaki “O, dünya proletaryasının vatandaşıdır…”, “Sarı Gelin belgeseli”, Aydın Yıldırım’ın Romanlar’ı anlattığı “Vatansızlar” yazıları ve daha birçok şiir, öykü, söyleşi, film eleştirisi, kitap tanıtımı ile Güney Dergisi niteliğini ve farklılığını ortaya koyuyor.

49. ve daha sonraki sayılarda buluşmak üzere…
Yazan: http://www.guneydergisi.com/

İçindekiler:

Dosya
Dinini… ve Kitabını… iyi tanı! – IV

Dosya
Azınlık Edebiyatı – II

Abhaz Edebiyatı / Turabi Saltık

Yetim kalmış bir dil: Arapça / Güney Yılmaz

Ethel ve Julius Rosenberg anısına… / GÜNEY

“Sarı Gelin” belgeseli / GÜNEY

O, dünya proletaryasının vatandaşıdır… / GÜNEY

Doğumunun 111. Yılında BRECHT / tan doğan

Anamı da aldım geldim / Osman Genç

Kübist, Sürrealist ve Komünist: Picasso / Hüseyin Yılmaz

Helbest û Mijar / A. Karabax

Türküleri(mizi)n Can Su’yu: Ruhi Su / Temel Demirer

Çocuk Öykü’nün politik tutsaklara mektubu
ve 1 Mayıs kutlaması / Öykü Okay

“Mesleğimi sanatsal kaygılar taşıyarak halkla
paylaşıyorum…” Volkan Konak söyleşisi / Suna Baran

Uçurtma Avcısı “The Kite Runner” / Zafer Özgentürk

Sonbahar Filmi Hakkında Ya da Acılar
Yarıştırılmaz / Adil Okay

Berlinale 59 Berlinalem Berlin alem / Anuş Pazarcıyan

Sinan Akkuş ve ilk Uzun Metrajlı
Filmi “Evet, ich will” … / GÜNEY

Hrant’ın katil(ler)i… GÜNEY

Karikatür / Meray Ülgen

Şiirler / Öyküler / Denemeler

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

bir kere daha düşünelim, roman karşıtı romanlarla daha öncede karşılaştık. Çerçeveyi biraz daha genişletelim, işte asıl kuşatılmışlık orada gizli, yani kendi bilincimizde. Eminim yalan da değil hani, hepimizin aklına gelmiştir, biraz daha, hatta daha fazla “güç”, insanı mutlak bozacağını bildiğimiz şu, ille de öldürmeyip süründüren, yaşatan “güç”.
Ve çok ilginç bir anektod, yazar “Ninni” romanını, babası Fred Palahnıuk’ın öldürülmesinin hemen ardından yazıyor. Baba Palahnıuk, bir gazete ilanıyla tanıştığı sevgilisinin, cinsel istismar suçundan hapse giren eski sevgilisi tarafından öldürülüyor. Babasını öldüren katile, idam cezası verilmeli mi? verilmemeli mi? gerilimi altında kalan yazarın, satırlarına dökülen konuda, bilinçli yada değil, elbette bu oluyor, “yaşam ve ölüm hakkı.”

Bir şarkının aklınıza takılışı gibi. Hayatın sizce olması gerektiği gibi. Geçmişinizin sizinle birlikte geleceğinizin her gününe dahil oluşu gibi.
Kahramanımız gazeteci Carl Streator, tanıştıktan sonra bütün hayatını mahvettiğini düşündüğü emlakçı Helen Hoover Boyle için, onu tanımlamak adına bu lafları eder. Helen, kimsenin görmek istemediği evlerle uğraşan, haklarında çokça korkulu hikayeler anlatılan evlerin satışını yapmaya çalışan, bir emlak komisyoncusudur. Bu tür evler, emlak komisyoncularınca “yorgun evler” olarak tanımlanmakta ve intihar yada cinayet olayları ile anılmaktadır. Aslına bakarsanız böylesi evleri bulmak için, Helen ve sekreteri Mona özel bir çaba sarf etmekte ve altı ayda bir satılan bu evlerle kazanç yollarını artırmaktadırlar. Kahramanımız gazeteci Carl Streator ile Helen’in tanışmaları ise, seri şekilde gerçekleşen bebek ölümlerinin araştırılması görevi ile uğraşan ve konuya dair bir yazı dizisi hazırlamaya çalışan gazeteci sayesinde olur. Ölümler ve Helen’in sattığı evler arasında ilginç bir bağlantı olduğunu fark eden gazeteci Streator, sebebi belli olmaksızın ölen tüm bebekler arasında da kimi ortak noktalar yakalar. Editörünün sadece, ani bebek ölümleri ile ilgili beş bölümlük bir yazı dizisi hazırlamasını istediği gazeteci Streator’un amacı, bebeklerini kaybeden ailelerin ruh hallerini anlatarak, kısaca insanların bu durumla nasıl başa çıktıklarını anlatmak olduğu halde, kendini ardı ardına gerçekleşen cinayetlerle, bambaşka bir konunun içinde bulmuştur.
Çünkü ölen her bebeğin başucunda, hep aynı kitap ve bu kitapta da hep aynı sayfa açıktır. Kitabın adı ,“Dünyadan Şiir ve Tekerlemeler”, her zaman 27. Sayfada açık kalan şiirse, eski bir Afrika şiiridir, başka bir deyişle bu bir ölüm şarkısıdır. Ve ölüm bir büyüyse, mutlaka bunu bilen sadece o değildir, başkaları da olabilir.

Tabii ki dünya bazı insanlar olmadan daha iyi bir yer olabilirdi. Evet, ufak tefek ayarlar sayesinde Dünya mükemmel bir yer olabilirdi. Biraz temizlik sayesinde. Doğal olmayan seleksiyon sayesinde.
İnsanların ve özellikle bebeklerin ölümleri ile başlayan derin araştırmalar, Helen ve Streator’un piyasada olan bütün “ölüm şarkısı”nı içeren kitapları yok etme girişimleri ile devam eder.

Yaşamaktan kaçınmanın en iyi yolu durup izlemektir. Detayları arayın. Rapor edin. Olaya dahil olmayın. Bırakın da Büyük Birader, sizin yerinize şarkılar söyleyip, dans etsin.
Ona ölüm şarkısı deniyordu. Bazı kadim kültürlerde, kıtlık yada kuraklık zamanlarında, yaralanmalarda, kısaca hayatın devamının güçleştiği anlarda kullanılan bir “ninni”ydi o. Sefalet ve acıyı sonlandırmak için kullanılıyordu. Böylesi bir inanış gerçekten var mıydı? bilemiyorum. Tamamı kurgu yada yazınsal bir gerçeklik olabilir. Oldukça farklı bir kurgu olduğuna inandığım bu konunun, aslına bakarsanız bir yere kadar, önemi de yok. Belki de kiminize göre bir “deli saçması”.
Kendimize sormamız gereken soruların çoğalmakta olduğu gerçek olan, peki ya bizim hayatlarımız, değiştirmeyi hiç düşünmediğimiz kadar harika mıydı? Hakkında söz sahibi olamadığımız ve her daim dışarıdan güdümlü hayatlarımız. Bizim rolümüz her zaman iyi birer izleyici olmak ve insanlığın yok oluşunu kör düğümlü dillerle izlemek miydi? Sanırım yazarın diğer tüm romanlarında olduğu gibi, bu romanında da yapmaya çalıştığı hep bu oldu. Daha fazla soru sormak. İnsanlığın türlü halleriyle düşünelim, belki de hepimiz, sallanmakta olan birer gevezelik kulesinin üyeleriydik. Ah şu dram kolikler. Ah şu huzur fobikler.
Yazının Yazarı: Canan Koçak

Kitabın Künyesi
Ninni (Lullaby)/ Chuck Palahniuk
Ayrıntı Yayınları / Yeraltı Edebiyatı Dizisi
Baskı Tarihi: 2007
256 sayfa

Yazarın Diğer Yazıları

• Cemil Kavukçu’nun Dönüş Romanına Dair
• ‘Örgütlü bir devlet yenik düşmez, yoksa dünyanın sonu gelir, ya da bu, yeni bir dünyanın başlangıcı olur.’
• “Karanlıktaki Adam” Yada Şu Garip Dünya Yuvarlanıp Giderken…
• Öldürmeyen ‘Ölüm’ Öldürmüyor
• Gölgesiz Yoklar Sürüsü
• ‘Demeğe de dilim varmıyor ama kabahatin çoğu’ kimin?
• Kendi Hayatımızın Efendisi Olmak Ya da Olmamak…?
• Yaşayıp da Farkına Varamadığımız Hayat!
• Mantığın Hükmünün İptali Ve “Kayboluş”un İktidarı
• Tarihin Akışını Sekteye Uğratanlar
• Ve ipek bir halıya benzeyen toprak / Bu cehennem, bu cennet bizim!..
• Gel Bize, Işık Ol, Ateş Ol, Hayat Ol Hürriyet!
• Hep Anladıkları Sandıkları Şeyi Ancak Şimdi Anlıyorlardı: Yoksuldu Onlar
• Herkes kendi kişisel komasında “Günce”sini yazar…
• Çirkef Dünyanın “Cici” Yalancı Tanıkları Ve Yanlış Zamanlı Bir Roman
• ‘Hayat, insanın yaşadığı değildir; aslolan, hatırladığı ve anlatmak için nasıl hatırladığıdır.’ Gabriel Garcia Marquéz
• Körlük: Zamanı Ve Mekanı Alt Etmeye Yarayan Bir Silah Mıdır?
• Dünya Bizim Hem Beşiğimiz, Hem de Kapanımız…
• Masumiyetin Yitirilişi Ve Tarihin Çocuk Gözleri…
• Bazı Şehirlerde Sadece Tek Bir Mevsim Yaşanır, Yollar Hep Kapalı, Tutulacak Eller Hep Uzaktadır
• Büyümemek İçin İnat Eden Bir Çocuk Ve Trampet’in Vurduğu Gerçekler…
• Sallanmakta Olan Bir Gevezelik Kulesi Ve “Ninni”

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

arasındaydı. Bu yüzden yayıncı isimlerden Ahmet Öz, profesyonel felsefecilere şunları söyleme ihtiyacı hissediyor. “Felsefenin “profesyonellerine” seslenmek istiyorum: Elinizdeki kitap, dilimizde, Türkçede varolmayan bir şeyi varlığa getirerek, “var”ederek kendini eleştirel okumaya sunmaktadır. Ama unutulmaması gereken bir şey var, bu çeviri dolayısıyla, bugüne değin hep yapılageldiği gibi artık kimsenin Varlık ve Hiçlik’in Türkçeye çevrilmemiş olmasından şikayet edip durmasına, atalet ve tembellik içinde oturmasına da imkân kalmadı. Hic Rhodus, hic salta!”
Eserin bu kadar geç Türkçe’ye kazandırılmasındaki en büyük etken hiç şüphesiz ki çoğu Satre’nin kendi icadı olan kavramların Türkçeleştirilmesinde yaşanan zorluktu. Daha önce bir kaç yayınevinin çeviri için girişim başlattığı ancak yayınlayamadığı eser, Turhan Ilgaz ve Gaye Çankaya Esen tarafından yıllar süren yorucu bir çalışma sonucu Fenomenolojik Ontoloji Denemesi alt başlığı ile Varlık ve Hiçlik adıyla Türkçe’ye kazandırıldı.
Kitabın metni, elden geldiğince orijinaline sadık kalınarak düzenlenmiş. Gerekli görülen yerlerde kimi açıklayıcı ve hatırlatıcı notlar yer alıyor. Çevirmenlerin gerekli gördüğü notlar, metin içinde yıldız işaretli dipnotlar ve köşeli parantezle verilen ekler olarak sunulmuş. Kullanılan kavramların Fransızca orijinalleri de, yine gerekli görülen yerlerde, köşeli parantezle gösterilmiş.
Bütün bu hassasiyete rağmen Satre’nin kendi keşfi olan orijinal kavramların da daha net ifade edilemesi için okuru kavramların kullanımları konusunda bilgilendirebilmek amacıyla kitabın sonuna bir de sözlük eklenmiş.
Alıntı: http://www.karakutu.com

“1943 yılında yayımlanan Varlık ve Hiçlik, insanı mutlak bir biçimde özgür olarak tanımlayan Sartre’ın 1935′ten itibaren yazdığı tüm felsefi eserlerinin ‘fenomenolojik ontoloji’ başlığı altında olgunluğa ulaştığı bir başyapıttı. Sartre’ın insanı, her an varoluşunun özünü oluşturmakta olan özgür bir bilinç olarak tanımlayışı ve bu mutlak özgürlüğün beraberinde getirdiği sorumluluk fikri, Varlık ve Hiçlik’in en çok tartışılan temalarıydı.
Varlık ve Hiçlik, Sartre üzerine yazılmış Türkçe telif eserlerde anıldı, içeriğindeki özgürlük düşüncesi bakımından tartışıldı. En çok üzerinde durulan bölümler, Sartre’ın öznelerarası ilişkileri ele aldığı bölümlerdi. Bulantı’nın başkarakterinin bir türlü sosyalleşemeyen varoluş şekliyle, Varlık ve Hiçlik’te tanımlanan, özerk, özgür fakat diğerlerini kendi özgürlüğüne yönelmiş birer tehdit olarak gören özne, kolaylıkla örtüşebiliyordu. Oysa, iki eser arasında kurulan bu bağ, fenomenolojik kanıtlamalar ve ontolojik kavramların analizleriyle, oldukça kapsamlı bir yapıt olan Varlık ve Hiçlik’e tek yönlü bir yaklaşımı yansıtıyordu.
Varlık ve Hiçlik’in, öznelerarası ilişkilerle ve başkasının varoluşuyla ilgili olan bölümlerinde Sartre, en olumlu insan ilişkisi olarak düşünülebilecek aşk ilişkisinde dahi çatışmanın kaçınılmaz olduğundan söz eder. Aşk ilişkisinin bile sadizm, mazoşizm ya da en iyi ihtimalle bir kayıtsızlık ilişkisi olarak yaşanabileceğini anlatır. Sartre’ın öznelerarasılığı bu şekilde tanımlayışı, onun ontolojik özgürlük analizlerinin bir sonucudur; ve pek çok yoruma göre de bu analizler, onun düşüncesinden bir ahlâk anlayışının çıkmasını imkânsızlaştırır. Halbuki Sartre, Varlık ve Hiçlik’in son bölümünü, ahlâk üzerine bir eser yazma vaadiyle kapatır. Ontolojik alanda cevapsız bıraktığı bazı sorulara bundan sonra ahlâk alanında yanıt arayacaktır. Ancak şaşırtıcı bir biçimde Sartre, vaat ettiği gibi bir ahlâk eseri yayınlamaz. Buna karşın, 1960 yılında, Sartre’ın düşüncesinin bir dönüşüme uğradığını gösteren Diyalektik Aklın Eleştirisi iki ciltlik politik bir metin olarak karşımıza çıkar.
Fransızca ve İngilizce literatüre bakıldığında, Sartre okumalarına yön veren soruların da bir dönüşüme uğradığı görülür. Bugün Sartre daha çok, Varlık ve Hiçlik sonrasında kaleme aldığı politik metinler ve ölümünden sonra yayımlanan Ahlâk İçin Defterler (Cahiers pour une morale) üzerinde yoğunlaşılarak tartışılmakta; Sartre düşüncesinde 1939 yılına dek geri götürülebilen bir ahlâk projesinin delilleri üzerinde durulmaktadır. Bu son dönem okumaların (Juliette Simont’un Jean Paul Sartre: Özgürlüğün Yarım Yüzyılı ya da Yvan Salzman’ın Sartre ve Kendilik adlı eseri ) üzerinde durduğu başlıca kavramlar, içtenlik (sincérité), kendi olmak (authenticité) ve yüce gönüllülük (générosité) gibi, varoluşçu bir ahlâk düşüncesini mümkün kılan kavramlardır. Bu okumaların önemli dayanak noktalarından biri de, kendisiyle 1960′lı ve 70′li yıllarda yapılan röportajlarda Sartre’ın, Varlık ve Hiçlik’te çizdiği karamsar tabloyu bir dönüşüme uğratmak istediğinden sıkça söz etmiş olmasıdır.
1983 yılında, ölümünden üç yıl sonra yayımlanan, Ahlâk İçin Defterler’in ilk sayfalarında da Sartre, Varlık ve Hiçlik’in, dönüşüm öncesi bir ontoloji olduğunu yazar. Varoluşçu bir ahlâkın koşulu, ontolojisinin ‘radikal bir dönüşüme’ uğratılmasıdır. ‘Ahlâki dönüşüm’ olarak tanımlanan bu süreç sayesinde, Sartre’ın ontolojisi yeni bir boyut kazanır. Ahlâk İçin Defterler’de insan ilişkileri, sadizm ve mazoşizm dışında olanakları da içeren daha iyimser bir bakış açısıyla yeniden ele alınır. Filozofun Ahlâk İçin Defterler’de ortaya koyduğu yeni varlık anlayışı, cömertçe bir vermeye (don), estetik yaratıma (création esthétique), bahşetme ve yüce gönüllülüğe (générosité) dayanan bir ahlâkın temeli hâline gelir.
Sartre’ın Varlık ve Hiçlik’in sonunda bir ahlâk eseri vaat etmiş olması, dikkatli bir okuyucuyu oldukça zengin bir felsefi serüvene sürükler. Ahlâk üzerine felsefi bir eser yayımlaması beklenirken, Diyalektik Aklın Eleştirisi’yle politika felsefesi alanına giren filozof, bizi ahlâk ve politika arasındaki bağı düşünmeye sevkeden bir yol açar. Bu dönemde, kendisiyle yapılan söyleşilerden birinde Sartre, savaş sonrası Fransa’sında çözüm bekleyen politik problemlerin aciliyetinden söz eder. Ona göre, sömürü ve baskının hâkim oluğu bir dünyada ahlâktan söz edebilmek için öncelikle adil bir dünyanın tesisi üzerine düşünmek ve eylemek gerekmektedir.

Ahlâk anlayışını değiştirdi
Sartre’ın, etik projesinden önce politik sorgulamalarını kitaplaştırması, onun ahlâk ile ilgili projelerinin politik alanda ortaya çıkışı olarak değerlendirilebilir. Zira Sartre’ın 1947 ve 1948 yıllarında tuttuğu notlardan oluşan Ahlâk İçin Defterler’de söz konusu ettiği ‘radikal dönüşüm’, Diyalektik Aklın Eleştirisi’ndeki politik praksis analizlerinin de imkânı olarak karşımıza çıkar. Sartre’ın, ontolojisini bir dönüşüm dolayımıyla yeniden ele almış olması, düşüncesini hem ahlâki hem de politik alana açma yönünde attığı en önemli adımdır. Marksizme varoluşçu bir temel arayışlarını sürdürdüğü yıllarda Sartre’ın düşüncesinde ahlâk ve politika iç içe geçer. Michel Sicard, Sartre Üzerine Denemeler adlı eserinde, Sartre’ın sunduğu ahlâk-politika ilişkisi üzerine şunları söyler: “Sartre felsefi yolculuğunun bir yerinden itibaren ahlâk anlayışını değiştirmiş, Varlık ve Hiçlik’i takip eden ve yeterince açıklığa kavuşmamış bir ahlâk anlayışını terk ederek, ahlâkın siyasi eyleme içkinliğini öne çıkarmıştır: Ahlâkı basit bir üstyapı olarak düşünmemeliyiz, bilâkis altyapılar diye tanımladığımız şey her ne ise, ahlâkı da o seviyede ele almamız gerekir.”
2000′li yıllarda Sartre artık, varoluşa dair bir iç sıkıntısının değil, politik ve ahlâki sorumluluğun filozofu olarak yeniden okunmakta, felsefi eserleri de bu gözle yeniden elden geçirilmektedir. Ölümünden sonra yayımlanan metinleri, politik ve etik bağlanmaları, geçirdiği felsefi dönüşümler göz önünde bulundurulduğunda fark edilir ki Sartre, insani gerçekliğin içerdiği problemlere, döneminin politik ve ahlâki sorgulamalarına duyarlı bir entelektüel olarak yaşamış, düşüncesi ve yaşamı arasındaki bağı her an yeniden oluşturmaya çalışmış bir filozoftur. Sartre, sabırlı bir okuyucuya yalnızca felsefi bir söylem sunmaz. Sartre okumak, Sartre’ın yaşadığı döneme ve dünyaya onun gözlerinden bakarak şahit olmaktır.
Alıntı: Gaye Çankaya (Arş Görevlisi, Galatasaray Üniversitesi Felsefe Bölümü) 24/06/2005 Tarihli Radikal Gazetesi Kitap Eki

MEHMET FUAT: ADINI NASIL TÜRKÇELEŞTİRECEKSİNİZ?
Çevirmenlerden Turhan Ilgaz’ın konuyla ilgili bir hatırası çevirinin zorluğu konusunu yeterince izah ediyor: “1965 yılında, bir gün, çok yakın bir sınıf arkadaşımla (Prof. Dr. Niyazi Öktem) “De” yayınevinin kapısını çalıp Memet Fuat’ın karşısına çıktık ve “Biz bu kitabı çevireceğiz, basar mısınız?” diye sorduk. Rahmetli kültür adamı, bizi sevecenlikle süzdü ve tek bir soruyla cevap verdi: “Kitabın adını nasıl Türkçeleştireceksiniz?” Çeviri, bugün artık genel geçer bir kabul gören “Varlık ve Hiçlik” adıyla yayımlanmış durumdadır. Ama çeviriyi yapan ben, kendi hesabıma, Memet Fuat’ın sorusunun yerindeliğini hâlâ korumakta olduğunu düşünüyorum…”
“‘Varlık’ ve ‘Etre’ [=“olmak”] kavramlarını örtüştürmek, her şeye rağmen bir miktar zorlama içeriyor. Biz, Türkçemizde, “olmak” fiilini, “dır”, “dir” vb. ekler biçiminde kullanıyoruz. Bu bize konuşmada ve yazınsal anlatıda olağanüstü kolaylıklar ve olanaklar sağlıyor; ama felsefece düşünmede de olağanüstü zorluklar çıkarıyor. Özellikle de ontolojinin alanında” diyen Ilgaz konuyla ilgili görüşlerini şöyle dile getiriyor:
“‘Olmak’, ‘var olmak”a (ya da “varlık”la) aynı şey değildir; bunu iyi anlamak gerekiyor. “Olmak”, birtakım ihtimaller barındıran bir “olmakta-olmak” halidir; “olmak”a, “varlık” (ya da “var olmak”) gibi yaklaşmak, onu şu ya da bu varoluş anında dondurmak olur. “Olmak”, “varolan” bir şeyin süreç halindeki uğraklarından herhangi biri gibi kavranamaz; bu uğrakların bütünüdür. Ve bu bütünü de akışı içinde, uğraklardan herhangi birinde durmaksızın, takılıp kalmaksızın anlamamız gerekir. “Olmak”, yaşamak denen fenomenin olumsal kendiliğindenliği değil, kendisidir. Devinim halindeki durağanlığı içinde, mümkünleriyle, muhtemellikleriyle ve bunları biçimlendiren tasarı ve yansıma/yansıtmalarıyla kavranmak zorundadır. “Olmak” vardır, çünkü “yokluk” yoktur; ama “var olmak”, bir olmak kipliğidir.
Felsefe tarihinde bunu ilk sezen ve ilk açımlayan Parmenides oldu (“Doğa gizlenmeyi sever” diyen Herakleitos’u da unutmamak gerek). Ve Heidegger’e gelene kadar da –benim bilebildiğim kadarıyla– hiçbir filozof, varlık problemini bu ontolojik eksen çevresinde düşün(e)medi. Leibniz’in, “Neden hiçbir şey yerine bir şey var?” sorusundan kalkan Heidegger, Sein und Zeit’ta (Varlık ve Zaman) şunları yazar: “Olmak, bir olan gibi düşünülemez [...] ‘olmak’ın belirlenmesi, bir olanın ona bir yüklem olarak verilmesiyle elde edilemez. Olmak, tanımlanması söz konusu olduğunda, daha üstün kavramlardan türetilemeyeceği gibi, daha aşağı kavramlardan yola çıkarak da gösterilemez. Ama bunun sonucu olarak ‘olmak’ın hiçbir sorun yaratmadığını mı söyleyeceğiz? Hiç de değil; yalnızca şunu çıkarsayabiliriz: ‘olmak’, herhangi bir olan gibisinden bir şey değildir. Bu nedenle, bazı sınırlar içinde geçerli olmakla birlikte, olanı belirlemenin genel tarzı –geleneksel mantığın, antikçağ ontolojisinde temellerini bulan ‘tanımı’– olmak’a uygulanabilir değildir. Olmak’ı tanımlamanın imkânsızlığı [Heidegger’in antik ontolojiden kaynaklanan bir “önyargı” olarak nitelediği imkânsızlık, T.I.] bizi onun anlamını sorgulamaktan bağışık kılmaz, tersine, buyurgan bir biçimde bu sorgulamaya götürür.”

İNSANI ÖZGÜRLÜĞE MAHKUM EDEN YAPIT
Kitabın Türkçe yayıncılarından Anmet Öz, “Varlık ve Hiçlik, hiç şüphesiz Jean-Paul Sartre’ın “başyapıtı”dır. Sadece Fransız felsefesi açısından değil genel olarak felsefe tarihi açısından da son büyük ontoloji denemesini temsil eder. Dolayısıyla önemini ve güncelliğini hâlâ korumaktadır ve hiç şüphesiz daha uzun yıllar korumaya devam edecektir. Çünkü, insan, ilk defa bu yapıtta, özgür olmaya “mahkum” edilmiştir” diyor bu eser için.
Kitabın çevirmenlerinden Turhan Ilgaz da kitap konusunda şu kısa tanımlamayı kullanıyor. “Varlık ve Hiçlik, altbaşlığının söylediği gibi, bir “ontoloji denemesi”dir. Ve “olmak”ı “fenomenolojik” açıdan açıklayan bir denemedir. Daha en baştan, “fenomen” sözcüğünü “görüngü” olarak çevirmeyi kendime yasakladım. Bunun nedeni, öncelikle ilkeseldir: Özgün akıl yürütmeler içinde başvurmak, kullanmak, eğip bükmek ihtiyacını duymadığımız, düşünme kipliklerimizde içselleştirmediğimiz birtakım bilimsel/felsefi kavramları taşıyan sözcükleri, dili arındırmak adına ve salt etimolojiden kalkarak Türkçeleştirmeye hakkımız olmadığını düşünüyorum. Ama asıl nedenim şu: “phainomena”nın yalnızca duyu organları aracılığıyla bilince yansıyan bir “görüntü” olmaması bir yana; Heidegger’in (ve dolayısıyla da Sartre’ın) “fenomenoloji”ye verdiği anlam içinde, “fenomen”, kendini göstermeyen, geride duran, “olan”ın onun aracılığıyla kendini gösterdiği şeydir. “
Felsefe tutkunları ve Satre hayranlarınca özlemle beklendiği eser İthaki yayınlarından çıktı 783 sayfadan oluşuyor.
Alıntı: http://www.karakutu.com

Şahin Yenişehirlioğlu,
http://www.felsefeekibi.com ‘da yayınlanan “Varlık Sorunsalı Ve Jean-Paul Sartre” adlı yazısı
Sartre söyle tanımlıyor “varlık” ı, Varlık ve Hiçlik adlı kitabında: “Ama, varlık, kendine doğru bir ilişki değildir, o doğrudan doğruya, kendisidir. Gerçekleşemeyen bir içkin olmadır.” Ya da söyle çevirelim: “Varlık, benliğin kendisine doğru yönelen bir ilişki değildir; o, doğrudan doğruya, bu benliğin kendisidir. Gerçekleşemeyen. bir içkinlik, olumlanamayan bir olumlama, etkinlenemeyen bir etkinliktir. Çünkü, o, kendisiyle o denli doludur ki, sanki her bir şey, varlığın içinden, benliğin kendini olumlamasını çıkarıp kurtarmak için, varlığın bu doluluğunun giderilmesi gerektiğini göstermektedir. Yalnız, bunu, varlığın kendini, benliğinin özelliklerinden soyutlayarak farksızlaştırması olarak anlamayalım: Çünkü, kendinde-olan’ın farksızlaşması demek ise, bu belirlemenin ötesinde, kendi benliğini olumlama olgusunun herhangi bir sinir tanımaması demektir. Zira, bir sürü kendini olumlama biçimleri vardır. İşte, elde edilen bu ilk sonuçları kısaca özetlersek, o zaman, varlık, benliğin kendinde olması’dır denebilir.

Kitaptan Bölümler
“Kendi-için” varolmak, “kendi-içinde”yi hiçleştirmektir. Bu koşullarda, özgürlük bu hiçleştirmeden başka bir şey olamaz. Onun aracılığıyla “kendi-için” özünden olduğu gibi varlığından da kurtulur, onun aracılığıyla her zaman kendisinden söz edebilecek şeyden farklıdır, çünkü en azından bu adlandırmadan kurtulan kişidir ve ona verilen addan, ona tanınan sahiplikten ötede olan kişidir.

“Kendi-için”in olduğu şey olmak olduğunu söylemek, olduğu şey olmayarak olduğunu söylemek, onda varoluşun özü, özün varoluşu öncelediğini ve koşullandırdığını söylemek ve Hegel’in formülüne göre “öz daha önce olmuş olandır” demek, tek ve aynı şeyi söylemektir.

Aslında, eylemimi canlandıran güdülerin bilincinde olduğum olgusuyla, bu güdüler çoktan bilincim için aşkınsal nesnelerdir, dışarıdadırlar; faydasızca onlara yapışmaya çalışacak mıyım; varoluşumla ondan kurtuluyorum. Her zaman özümün ötesinde, eylemimin nedenlerinin ve dürtülerinin ötesinde varolmaya mahkumum; özgür olmaya mahkumum. Bu, özgürlüğüme kendisinden başka sınırlar bulunamayacağını veya özgür olmaktan vazgeçmekte özgür olmadığımız anlamına gelir.
(…)
İnsan özgürdür çünkü kendi değildir, kendine karşı bulunmadır. Olduğu şey olan varlık özgür olamaz. Özgürlük tam da, insanın kalbinde olmuş olan ve insanın gerçeğini olmak yerine oluşmaya zorlayan hiçliktir. İnsan gerçeği için varolmak seçmektir: hiçbir şey, alabileceği veya kabul edebileceği, ne içeriden, ne de dışarıdan ona gelmemektedir. İnsan gerçeği, hiçbir türde hiçbir yardım olmadan, en küçük ayrıntıya kadar kendini oluşturmanın dayanılmaz zorunluluğuna tamamen terkedilmiştir. Böylece, özgürlük bir varlık değildir; insanın varlığıdır yani onun varolma hiçliğidir.
(…)
İnsan bazen özgür, bazen köle olamaz; insan, her zaman ya tam özgürdür, ya da değildir.

Kitabın Künyesi
Varlık Ve Hiçlik
Fenomenolojik Ontoloji Denemesi
( L’être et le néant / Essai d’ontologie phénoménologique )
Jean Paul Sartre
Çevirmen : Gaye Çankaya Eksen
Çevirmen : Turhan Ilgaz
Haziran 2009, 784 sayfa

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

böyle bir şanı var. Söz konusu tayfa kuşağının şanına yaraşır bir iş yapmış; son derecede başarılı bir kitap çıkarmış: “Başka Dünyalar Mümkün”.

Varlık Yayınları’ndan çıkan “Başka Dünyalar Mümkün”ün adına takılıp 1990’lı yıllardan itibaren dünya muhalif hareketinin sloganı olmuş bu klişeden yola çıkarak tekdüze siyasi kitaplardan bir tane daha çıktı diye düşünmeyiniz. “Başka Dünyalar Mümkün” dört dörtlük bir derleme. Bilimkurgu, Siberpunk ve Siyaset konularına odaklanmış kitap birçok yönden incelemeye, dikkatle okumaya değer, son dercede nitelikli denemelerden mürekkep.

“Başka Dünyalar Mümkün”, normalde bir üniversite yayınevinin, Tübitak’ın ya da gönüllü bir kuruluşun veyahut da ihtisas yayıncılığı yapan bir yayınevinin alanına giren görevleri adanmış bir ruhla üstleniyor. Derleyiciler, ülkemizde yeterince bilinmeyen, okunmayan fakat aslında edebiyatın en zorlu ve en önemli alanı olan bilim-kurguyu tanıtmak ve sevdirmek gibi bir işi kendilerine misyon edinmiş. Bu nedenle ortaya didaktik ve okuma zevki vermeyen bir kitap çıktığını düşünmeyin asla. Bilakis kitabı büyük bir zevkle okudum. Hatta bu yıl okuduğum az sayıdaki değerli eserin arasına koydum. Bunda en büyük etken derleyicilerin; bilim-kurgu türünü incelerken bu alana; – onların “hardcore” dediği ama benim bu ismi uygun bulmadığım için Ortodoks dediğim – Asimov, Arthur C. Clark, Heinlein gibi katı pozitivist, teknolojiye tapınan, uzak uzay maceraları anlatan, bir nevi bilim-kurgu pikaresklerini savunan yazarların değil de distopyacılar gözünden bakmasıydı. Kitabın derleyicileri açıkça söylemeseler de distopyayı edebiyatın en önemli alanı olarak görmekteler ve bu konuda yerden göğe haklılar. Zaten kitabı önemli kılan da bu. Çünkü 20. Yüzyıl’a damgasını vuran distopyacılar Ursula K. Le Guin, Stanislaw Lem, George Orwell, Yevgeni Zamyatin, Ray Bradbury, Philip K. Dick, Aldous Huxley ve eserleri hakkındaki değerlendirmeler devreye girdiği anda kitap gerçek bir düşünsel şölene, bir metaforlar geçidine, yüksek edebiyat ögelerinin derinlemesine kullanıldığı bir alegoriler tayfına dönüşmekte. Ortaya çıkan bu tablo içinde insanlığın önüne gelmiş ve gelmekte olan en ağır “dosyalar” derinlemesine tartışılmakta. Dolayısıyla kitap, misyonunun ötesine geçerek edebiyatımıza, yabancı olduğu alanlardan önemli derinlikler taşımayı başarmakta.

Derleyici Murat Güney’in bilim-kurgu türünün önemini ve güncel siyasal ve felsefi alana etkisini anlattığı sağlam bir önsözün ardından kitap, tür hakkında hiçbir fikir sahibi olmayanların bile bilim-kurgu ile normal edebiyat arasındaki temel ayırıcı özellikleri kavramasını sağlayabilecek son derecede açık ve okunaklı bir Samuel Delany söyleşisi ile başlıyor. Hemen ardından 20. Yüzyıl’ın en önemli bilim-kurgu romancılarından Stanislaw Lem’in bilim-kurgu’nun ne olduğunu betimleyen muhteşem bir denemesini okuyoruz ve ondan sonra çok önemli bir bilim-kurgu yazarı olan Ursula K. Le Guin’in meseleyi biraz feministçe ele alan, bilim-kurgu içinde kadının yerini irdeleyen, muhteşem bir edebi lezzete sahip kısa makalesini okuyoruz. Bunun ardından gelen Asimov söyleşisi ise bilim-kurgu hakkında klasik denebilecek yargıları insicamlı bir şekilde sıralarken kitabın temposunu ve gradosunu düşürüyor. Bilim-kurgunun Barbara Cartland’ı sayılan best-seller yazarı Asimov 14 yaş zekasına hitap eden apolitik fikirleriyle biraz hafifleme duygusu yaratıyorsa da türün vazgeçilmezlerinden olduğu için fikirlerini bilinmesinde yine de yarar var.

Kitabın ikinci bölümü “Ütopyalar ve Ütopyacılık” başlığını taşıyor. Bu bölüme bilim-kurgu tarihinde önemli bir yer işgal eden Zaman Makinası’nın yazarı Wells’in Avusturalya halkına seslendiği manifesto niteliği taşıyan, 19 Ocak 1939 tarihinde ABC’de yayınlanmış ünlü konuşması ile başlanıyor. Ardından düşünsel ve edebi boyutuyla bilim-kurgu alemini çok meşgul etmiş bir yazar olan Ursula K. Le Guin’in Mülksüzler romanı hakkında Judah Bierman’ın kaleme almış olduğu kritiği okuyoruz. Ondan sonra gelen denemede ise ünlü Marksist düşünür Frederic Jameson’un yine Ursula K. Le Guin’i inceleyen muhteşem bir yazısını okuyoruz. Jameson’un yazısı o denli güçlü bir deneme ki, kitabın zirvelere vurmasını sağlıyor. John Fekete’nin Mülksüzler ve Triton: Ütopyacı Bilim-kurguda Birey ve Düzen incelemesinin ardından yine Ursula K. Le Guin’in Mülksüzler romanını irdeleyen ve Triton’la kıyaslayan bir Samuel Delany söyleşisi okuyoruz.

Başka Dünyalar Mümkün’ün ikinci bölümü çok yerinde bir davranışla Ursula K. Le Guin’e adanmış gibi gözüküyor. Düşünsel anlamda büyük dönüşümleri ateşleyen romanların yazarı olan Ursula K. Le Guin’in önemini sizlere birkaç satır içinde anlatmamız mümkün değil. İşin kötüsü bu kitabı okuduğunuzda da bunu kolayca çözmeniz mümkün değil. Çünkü burada kitabın taşıdığı temel sorun gündeme geliyor. Bu tür sofistike düşünsel kitapların klasik handikapı olmak üzere, bu denemelerden tat alabilmek, bilgi damıtabilmek için en azından Ursula K. Le Guin’in Mülksüzler, Karanlığın Sol Eli, Yerdeniz Büyücüsü gibi kitaplarını okumuş olarak “derse” gelmek gerekiyor.

Kitabın üçüncü bölümü de benzer üslupla tastamam Philip K. Dick’e ayrılmış. Bilim-kurgunun bu öncü ve çok çok önemli yazarı kendisine verilen değeri fazlasıyla haketmiş bir yaratıcıdır. Philip K. Dick’in Karanlık Kehanetleri başlıklı yazıda Douglas Kellner ve Steven Best’i okuyoruz. Sözkonusu deneme o denli muhteşem ve etkileyici ki 143. sayfada kitabı yüzüstü bırakıp bilgisayar başına koştuğumu ve size bu satırları yazdığımı itiraf edeyim. Philip k. Dick’in nihilist teknokapitalizm ve apokaliptik dünya tasarımlarını yazarlar öylesine vurucu bir şekilde anlatmış ki ürpermemek mümkün değil. Post-modern çağ kapitalizminin bizi götürmekte olduğu felaketler dünyası hakkındaki vizyoner yaratıcılığıyla Philip K. Dick’in edebiyattaki saygın yerini ne kadar haklı olarak edindiğini panik ve kaygılar içinde görüyoruz. Kitabın bu noktada ikinci ve en büyük zirvesini yaptığını belirtmeliyim. Bu yazının ardından Stanislaw Lem’in Philip K.Dick’in bilim-kurgudaki öncü ve yaratıcı rolünü betimlediği çok güçlü bir deneme geliyor. Ve sonra sözü Philip K. Dick’in kendisi alıyor.

Kitabın son bölümünde ise bilgisayar ağırlıklı ortamların hüküm sürdüğü 1980 sonrası Siberpunk kültürüne giriliyor. Bu bölümde Ballard’la yapılmış bir söyleşiyi de okuyoruz. Kitap Türkiye ve dünyada yayınlanan bilim-kurgu dergilerinin sıralanıp okura adres gösterilmesiyle sona eriyor.

“Başka Dünyalar Mümkün” bilim-kurgu, siberpunk ve distopyalar hakkında derli toplu bilgi edinmek isteyenlerin yararlanabileceği değerli bir kitap. Ucuz okumalardan sıkılmış ve geleceğin karanlık dünyasında bizi bekleyen sorunsallarla cebelleşmeyi tercih edecek “hardcore” okur için ise gerçek bir düşünsel egzersiz. Bu kitabı geleceğin edebiyat ve düşünce dünyasında izleyici olarak olsa bile kendine yer ayırtmak isteyen tüm okurlara öneririm. Okurlara tek bir uyarım vardır. Bu değerli kitabı okurken bazı bilim-kurgu şaheserlerini okumamış olmanın eksikliğini hissedebilirsiniz. Philip K. Dick’in Mars’ta Zaman Kayması, Ubik, Albemuth Özgür Radyosu, sonradan Blade Runner filmine esin kaynağı olacak Androidler Elektronik Koyun Düşler mi? adlı kitapları, Orwell’in 1984’ü, Huxley’in Cesur Yeni Dünya’sı, Wells’in Zaman Makinası, Ray Bradbury’nin Fahrenheit 451, Ursula K.Leguin’in Mülksüzler, Yerdeniz Büyücüsü ve Karanlığın Sol Eli, Stanislaw Lem’in Solaris’i ve bir distopya değil heterotopya olmasına rağmen Delany’nin Triton’u gibi önemli eserler okunmuş olarak bu kitaba girildiğinde edinilecek sentez çok daha güçlü olacaktır.

Üçüncü bin yılın edebiyatına; daha doğrusu gerçeğin çölüne hoşgeldiniz…
(Bu yazı, Radikal Kitap’ın 12 Ekim 2007 Tarihli nüshasında yayınlandı.)

Hikmet Temel Akarsu
İstanbul, 6 Ekim 2007
htakarsu@gmail.com
www.myspace.com/hikmettemelakarsu

Kitabın Künyesi
Başka Dünyalar Mümkün
Bilimkurgu-Siberpunk-Siyaset
Derleyen: K. Murat Güney
Çevirenler: Uğur Güney, Öznur Karakaş, Güçsal Pusar,
Fırat Bozçalı, Elif Çopuroğlu, Canay Özden
Baskı Tarihi: Eylül 2007
247 Sayfa – Deneme
Varlık Yayınları

KİTABIN ÖNSÖZÜ
Bilimkurgu edebiyatı ve düşüncesine dair eleştirel yazılardan oluşturduğumuz bu seçki ne bilimkurgunun nihai tanımını yapmak ne de bilimkurgunun bir tarihçesini çıkarmak iddiasındadır. Meselemiz, daha ziyade bugün içinde yaşadığımız dünyaya eleştirel bir gözle bakarken bilimkurgunun bize hangi kapıları araladığını, ne gibi olanaklar sunduğunu, işimize nasıl yaradığını soruşturmaktır. Bilimkurgu, en azından bilimkurgunun belli bir kolu, yaşadığımız dünya üzerinde mutlak, zorunlu ve değişmez gözüken yapıları yıkmayı ve bu yıkımın hemen ardından farklı olana, değişen, dönüşen, yeni düşünce ve eylemlere kapı aralamayı amaç edinir. Elinizde tuttuğunuz bu seçki, işte bu niyetin altını çizerek bilimkurgunun siyasi işlevinin ve felsefi yansımalarının bir analizini sunma iddiasındadır. Dolayısıyla bu kitabı hazırlayan bizler, bilimkurgunun şu an içinde yaşadığımız dünyaya dair ne söylediğinin, siyasi ufkumuzu nasıl genişletebileceğinin ve bizler için farklı ve yeni dünyalara dair hangi imkânları açabileceğinin izini sürmeye çalıştık.

Farklı olana, farklı düşünene, farklı bir dil konuşana, farklı bir inanca sahip olana, kendi özerk alanında farklılığıyla var olmaya çalışana karşı hoşgörüsüzlüğün had safhaya ulaştığı, herkesin tek devlet, tek millet, tek bayrak sloganının hükmü altında aynılığa tabi kılındığı, ırkçılığın bu denli yaygınlaştığı, Orwell’in 1984′ü gibi distopyaların ‘yadırgatıcı bir edebiyat ürünü’ olmaktan çıkıp tam da gerçekten daha gerçek olduğu bir dünyada ve ülkede, bilimkurgunun bu çoktan çevremizi kuşatmış kara ütopyayı ifşa eden bir karşı strateji, farklılıklarla bir arada yaşamaya dair tahayyüllerin geliştirildiği bir mecra ve başka dünyalar, başka Türkiyeler düşlemek için bir imkân olarak değerlendirilebileceği kanaatindeyiz. Daha çok kişinin bilimkurgudan haberdar olduğu, daha çok bilimkurgu okunduğu, izlendiği, düşlendiği, hayal güçlerinin silahlı ve paralı güçlere baskın çıktığı bir dünyada, ırkçılığın, tahakkümün ve tâbiyetin yerini barışın, kardeşliğin ve özerkliğin alması işten bile değildir. Bilimkurgu ilk olarak her gün sorgulamaksızın sürdürdüğümüz alışkanlıklarımızı, boyun eğdiğimiz kurumları, tabi olduğumuz söylemleri, burnumuzun ucunda olup da bir türlü göremediklerimizi uzaklara, bambaşka dünyalara taşıyıp görünür kılarak başlar işe. O romanların Cesur Yeni Dünya’sında, 1984 yılında yaşayan ve kitapları Fahrenheit 451 derecede yakanların aslında uzak gelecekteki yabancılar değil tam da şu anki Biz’ler olduğumuzu fark ettiğimizde varlığımızı ve yaşantımızı yadırgamaya başlarız. Bilimkurgu, uzak ve olasılık dışı dünyaların değil tam da içinde yaşadığımız dünyanın adeta bir büyüteç merceğinden yansımış halini sunar bizlere. Gözümüzün fazlaca önünde olduğu için göremediklerimizi alıp bizlerden uzaklaştırır, büyütür ve görünür kılar. Sürdürdüğümüz yaşamlarımıza, alışkanlarımıza, değerlerimize böyle bir mesafeden tekrar baktığımızda, halihazırda olanın, devam edenin, süregidenin, hiç de zorunlu tek seçenek, olması gereken tek durum, sürdürülmesi gereken tek yaşantı olmadığı ortaya çıkacaktır. Yaşadığımız dünya aslında çok boyutlu, çok yönlü, çok çeşitlidir. Sorunlarımız çok daha karmaşıktır aslında. Ama medyanın, siyasi partilerin, devletlerin filtresinden geçerek bizlere ulaşan bu çeşitlilik tekliğe, yaşantılar tekdüzeliğe, sorunlar basitliğe indirgenir. Böylesi koşullar altında, bilimkurgunun işlevi, zaten var olan ancak bastırılan bir dolu çeşitliliğin, farklılığın ve karmaşıklığın yeniden görünür olduğu ve söze döküldüğü, sorunların farklı bakış açış açılarından çok boyutlu olarak yeniden sorulduğu bir alan açmasıdır. Dolayısıyla bilimkurgu, aydınlatıcı bir bilinçlendirme veya eğitme aracından ziyade, tam da böylesi bir anlayışın karşısında konumlanan ve verilen eğitimin, öğretilen alışkanlıkların ve ezberletilen söylemlerin indirgediği, bastırdığı, susturduğu çeşitliliği ve karmaşıklığı yeniden gözler önüne seren bir yaklaşım olarak iş görür.

Bilimkurgunun daha çok okunması, izlenmesi, takip edilmesi işte bu yüzden çok önemlidir. Bu noktada bilimkurgunun ikinci stratejisi ortaya çıkar. Karmaşıklığın ve farklılığın açıldığı ve kendine söz söyleme imkânı bulduğu anda, sadece bir değil binlerce dünya açılır önümüzde. Aidiyetlerimizden, kimliklerimizden ve alışkanlıklarımızdan azade, akış halinde, geçişken, değişken, sürekli dönüşen bambaşka evrenler görünür olur. Bilimkurgunun bizlere kazandırabileceği yeti de işte budur: Yeni dünyalar tahayyül etmeyi tahayyül edebilmek.

Peki, bilimkurgunun ortaya koyduğu tüm bu yeni dünyaların olumlu olduğunu iddia edebilir miyiz? Her kavram ve oluşum gibi bilimkurgu da belli bir olasılık alanı açar. Siz bu alanı istediğiniz tahayyülle doldurabilirsiniz. İsterseniz 1950′lerde Asimov’un yaptığı gibi bundan onbinlerce yıl sonrasında geçen ama bir monarşi olmaktan öteye gidemeyen devasa galaksi imparatorlukları tahayyül edersiniz, isterseniz Arthur C. Clarke gibi sorgusuz sualsiz bir teknolojik ilerlemenin insanlık için en iyi yol olduğunu, bunun aksinin düşünülemeyeceğini söyler ve dev uzay gemileri, ulvi makineler, gezegenler inşa eden sistemler tasavvur edersiniz. Veya, Uzay Yolu’nun Atılgan gemisine atlar ve Batı Avrupa’nın yüzyıllar boyunca dünyanın geri kalanı üzerinde uyguladığı emperyalist ve sömürgeci anlayışı galaksi çapında sürdürürsünüz ve bunun adına da ‘bilimkurgu’ dersiniz. Sözü geçen tüm bu yazılı ve görsel yapıtların bilimkurgu olmadığını söylemek elbette yersizdir. Bunlar da bilimkurgudur. Ne var ki, tüm bunlar, bilimkurgunun tahayyül gücünü, halihazırdaki aynı insanlık durumunu coğrafi, zamansal ve teknolojik anlamda daha büyük ölçeklere taşımaktan ibaret gören bir anlayışın yansımaları olarak kalır. Bugün bizim için daha ilgi çekici olan bilimkurgu yaklaşımı ise halihazırdaki insanlık durumuna, mutlak bir bilimsel ilerlemeye, aydınlanmanın ideallerine ve modernitenin sonuçlarına şüpheyle yaklaşan 60′lar ve sonrasında gelişen bir bilimkurgudur. Ursula Le Guin’in ikircikli anarşist ütopyası Mülksüzler’de Anarres halkının kurduğu devlet ve mülkiyet kavramlarından azade toplumsal ilişkilerinden Philip K. Dick’in akıllı ve deli arasında kanıksadığımız keskin ayrıma meydan okuyan ve ruhen ’sağlıklı’ olmanın ne demek olduğu sorusunu bir hayli karmaşıklaştıran romanı Mars’ta Zaman Kayması’na, Stanislaw Lem’in bugün en ufak bir şüphe duymaksızın yücelttiğimiz o insan merkezci bilim anlayışının evrensel boyutlarda ne denli çaresiz ve gülünç duruma düşebileceğini ifşa ettiği Solaris kitabından, Samuel Delany’nin her gün duymaya alıştığımız özgürlük, çeşitlilik, çoğulculuk söylemlerinin nasıl da şiddetli bir tahakküm ve hatta savaş aracı olarak iş gördüğünü gözler önüne serdiği Triton eserine kadar uzanan bir dizi yeni kuşak bilimkurgu yapıtı, bizleri içinde yaşadığımız toplumun, kullandığımız kavramların ve inandığımız söylemlerin sadece seçeneklerden biri olduğunu düşünmeye iter. Böylece, var olan katılaşmış iktidar yapıları gevşemeye ve tıpkı bir Philip K. Dick romanındaki gibi gözlerimizin önünde çürümeye başlar. Bu çürümenin bir sonucu olarak bir yandan zihnimizdeki basite indirgenmiş sorunlar ve sorular derinleşir ve çeşitlenirken bir yandan da önümüzde bambaşka dünyalar belirmeye başlar. Bilimkurgu bir anlamda dünyaya ‘yamuk bakmak’tır. Bu dünyaya fazlaca yamuk bakarsak bir süre sonra bizim mi dünyaya yamuk baktığımız yoksa bu dünyanın mı yamuk olduğu şüphesi uyanır içimizde. Tıpkı bilimkurgunun başyapıtlarından biri olan ve İkinci Dünya Savaşı’nı Amerikalılar ve Sovyetlerin değil de Almanlar ve Japonların kazandığı ve ondan sonraki tüm tarihin de buna göre yazıldığı bir evrende geçen Yüksek Şatodaki Adam romanını okurken deneyimlediğimiz gibi. O romanı okurken, bugün insanlığın kurtuluşu için kaçınılmaz ve dosdoğru tek seçenek olarak gördüğümüz bir tarih, yani liberal ve ‘özgür’ ülkelerin zaferi, aslında rastlantısal ve karmaşık milyonlarca olasılıktan sadece biri olarak beliriverir. Ne var ki, bugün içinde yaşadığımız toplumda, bu tek seçenek, bu tek kutuplu yeni dünya düzeni diğer tüm olasılıkları susturmuştur. Onun aksini düşünmek bile söz konusu değildir. Tarihe, daha doğrusu tarihin nasıl yazıldığına, ancak yüksekçe bir şatodan ve yamuk bir biçimde baktığımız zaman farklılığı kapatan bu tahakküm çözülecek ve tüm zamansal ve mekânsal olasılıklar açılacaktır. Bizimle beraber dünya da yamulmaya başladığında, olası tüm farklı mekânlarda ve olası tüm zamanlarda yapılabilecek olası tüm tercih ve etkileşimlere dayanan sonsuz kere sonsuz dünya görünür olur böylece. İşte bu noktada, bir kez daha tekrar etmek gerekirse, bilimkurgu bugünkü dünyanın mutlak yanlışlığını gösteren bir tür distopik bilinçlendirme aracı veya farklı ‘bir’ tek dünyanın bugünküne ‘alternatif’ olarak dayatılması anlamında bir ütopya olarak değil, farklı sonsuz sayıdaki dünya olasılığını görebilmeyi mümkün kılan bir ‘bakış açısı’ olarak iş görür. Evet, bilimkurgu, bir bakış açısından ibarettir aslında. Bilimkurgu yazarlarının tahayyül ettiği dünyaları, onların ütopyalarını, distopyalarını, eleştirilerini, çözüm yollarını beğeniriz veya beğenmeyiz. Önemli olan hangi yolun doğru, hangi yolun yanlış olduğuna karar vermek değildir. Başka hangi ‘bir’ dünyanın veya hangi ‘tek’ ve ‘en doğru’ ütopyanın bugünkü dünyaya tercih edilmesi gerektiğinin reçetesini bulmak da değildir derdimiz. Önemli olan doğrunun ve yanlışın, iyinin ve kötünün ötesinde konumlananan başka binlerce yolun, düzenin, ilişki biçiminin, başka ‘bir’ dünyanın değil başka ‘dünyaların’ mümkün olduğunu düşleyebilen bir bakış açısına sahip olabilmektir. İşte ancak o zaman o başka dünyalar arasından kendimizinki seçebileceğimiz ve sürekli bu tercihimizi değiştirebileceğimiz, bunu yaparken de kendi dünyamızı başkalarına dayatmadan bir arada yaşayabileceğimiz bir evren mümkün olur. Sabitliğin, mutlaklığın, zorunluluğun yıkıldığı, nüfus cüzdanlarımızda bizleri tanımlamak için oluşturulmuş tüm etnik, dini, medeni veya coğrafi etiketin hükümsüzleştiği, ulusal sınırların anlamsızlaştığı, tarihin binlerce anlatıdan sadece biri olarak göründüğü bir dünyadır bilimkurgunun dünyası. Bazılarının öngördüğü gibi bir ‘gerçeklerden kaçış’ edebiyatı değil, tam da bastırılan, susturulan, yok sayılan on binlerce farklı gerçekliğin, düzinelerce farklı siyasi tahayyülün, onlarca farklı toplumsal ve kişisel ilişki biçiminin ifade alanı bulduğu ve böylece gerçekliğin çoğullaştığı bir alandır bilimkurgu.

Bilimkurgu, hayal kurmak işidir. Hayal kurmak gerçekliği de kurmak demektir. Geçmişin hayallerinin bugünkü gerçekliği kuran güç olduğunu söyleyebiliriz. Bu durumda hayal kurmanın gerçeklerden kaçmak olduğunu söyleyen ve hayal kurmayı gülünç ve çocukça bir çaba olarak niteleyenlerin sadece kendilerini ve bizleri yanıltmakla kalmadıklarını, onların aynı zamanda var olan, halihazırda ‘gerçek’ olarak kabul edilen bir düzeni, yani bugünkü eşitsizlikleri, adaletsizlikleri, baskıcı yapıları, militarist kurumları, ırkçı yaklaşımları değişmez tek seçenek olarak dayatan ve aksini düşünmenin önünü tıkayan tahakkümcü bir söylemin savunuculuğunu yaptıkları görülür. Hayal kurmak, bireyden başlar, kişisel bir iş gibidir ilkin. Ancak Michel Foucault’nun da belirttiği gibi en temelde insanın kendisi ile kurduğu ilişki, onun toplum, siyaset ve en nihayetinde dünya ile kurduğu ilişkinin dayanak noktasıdır. Bu durumda, hayal kurmak belki de en politik, en isyankâr, en devrimci kalkışmadır. Çünkü hayal kurmak, insanın kendi hayatıyla beraber tüm bir toplumun ve dünyanın da halihazırda süre giden durumundan hoşnut olmadığını, başka türlü bir hayat arzuladığını ve bu başka türlü hayat için mücadele ettiğini gösterir. İşte yaşadığımız dünya, şu anki ‘gerçeklik’ten memnun olup hayalleri ve farklılığı bastıranlar ile hayal kurup o gerçekliği çoğullaştırmaya çalışan, ‘olanı’, ‘olması gereken’ olarak kabul etmeyenler arasındaki bir mücadeleyle biçimlenmektedir. Her mücadele gibi hayal kurmak da elbette bir emek işidir. Hayal kurmak, düşünmeyi, bizlere ‘gerçek’ olarak dayatılanı sorgulamayı, farklılığı ile var olmak için direnmeyi gerektirir. Bilimkurgu, ütopyalar ve siyaset üzerine hazırladığımız bu seçki, elbette bugüne kadar bilimkurgu ile ilgilenmemiş bir okur kitlesinin de bu türle, bu farklı düşünme biçimi ve bakış açısıyla tanışmasını sağlamayı amaçlamıştır. Ancak, elinizde tuttuğunuz bu kitaptan azami fayda sağlamak için elbette bu yazıda sözü geçen ve geçmeyen daha birçok bilimkurgu kitabının okunması, bilimkurgu filmlerinin seyredilmesi, bunların üzerine düşünülmesi, emek verilmesi bekleniyor. Bu seçkide yer alan makaleler, daha önce bilimkurgu alanında eserler vermiş, bilimkurgu yazını ve bakış açısı üzerine düşünmüş ve emek vermiş Isaac Asimov, J. G. Ballard, Samuel R. Delany, Philip K. Dick, Ursula K. Le Guin, Stanislaw Lem, H. G. Wells gibi yazarların ve Steven Best, Scott Bukatman, Judah Bierman, John Fekete, Douglas Kellner, Frederic Jameson gibi tanınmış kuramcı ve edebiyat eleştirmenlerinin değerlendirmelerini içeriyor. Kitabı hazırlarken tüm bu adı geçen yazar ve düşünürlerin bilimkurgunun tarihsel yönelişine damgasını vuran ve yazıldığı dönemde büyük tartışmalar uyandıran metinlerini seçmeye özen gösterdik. Şimdi isterseniz, sözümüzü bağlamadan önce, kitabımızın içeriğine biraz daha yakından göz atalım.

Seçkinin ilk bölümünü bilimkurgunun tanımına dair tartışmalar oluşturuyor. Daha önce de söylediğimiz gibi burada bilimkurgunun mutlak ve tek bir tanımını yapmaktan ziyade bu tanımı yapmayı deneyen farklı görüşteki yazarların düşüncelerine yer verelim dedik. Bu bağlamda sırasıyla Samuel R. Delany, Stanislaw Lem, Ursula Le Guin ve Isaac Asimov’un bilimkurguya dair yaklaşımlarını dile getirdikleri makalelerini ve söyleşilerini seçkimize dahil ettik. İkinci bölümü, bilimkurgunun belki de en bilinen ve siyasi alana yaptığı doğrudan vurgu ile bilimkurguya yönelik ilgisi olmayan okurlarca da yoğun bir biçimde okunan türlere yani ütopyalara, distopyalara ve heterotopyalara yer ayırdık. Bu bölümde, H. G. Wells’in 1939 yılında kaleme aldığı Ütopyalar başlıklı tarihi makalesinin yanında ülkemizde en çok okunan bilimkurgu eseri olan Mülksüzler ve en çok okunan bilimkurgu yazarı olan Ursula Le Guin ve onun ütopyacılığına dair Judah Bierman’ın anarşist, Frederic Jameson’ın Marksist ve Samuel Delany’nin post-yapısalcı (Foucaultyen) eleştirilerine yer verdik. Bu makalelerde ayrıca Frederic Jameson’ın Le Guin’in Karanlığın Sol Eli eseri üzerinden ütopya anlayışının indirgemeciliğine yönelttiği eleştirileri ve Samuel Delany’nin kendi eseri Triton’u bir heterotopya (aynı anda farklı dünyaların bir arada tasavvur edildiği bir kurgu biçimi) olarak tasarlarken ütopyacılık karşısında geliştirdiği eleştirel tavrı da okumak mümkün. Bu bölümde yer alan bir diğer makale olan John Fekete’nin Mülksüzler ve Triton: Ütopyacı Bilimkurguda Birey ve Düzen başlıklı yazısı da hemen hemen aynı dönemlerde ancak çok farklı kaygılar ve kurgularla yazılmış bilimkurgunun çok önemli iki eserini, Mülksüzler ve Triton’u, bireye ve topluma bakışları açısından karşılaştırıyor. Özetle, ikinci bölümde özellikle ütopya ve ütopyacılık üzerine bir dizi farklı bakış açısını ve eleştiriyi bir arada sunmaya çalıştık. Üçüncü bölüm, bilimkurgunun en üretken ve yaratıcı isimlerinden Philip K. Dick üzerine. Burada benim yazar hakkında kaleme aldığım tanıtıcı bir kısa yazının ardından, Philip K. Dick üzerine yazılmış iki çarpıcı makale ve yazarın kendi tecrübelerini dile getirdiği otobiyografik metnine yer vererek PKD’nin uçsuz bucaksız evrenine bir göz atalım istedik. Philip K Dick’in Karanlık Kehanetleri başlıklı ilk makalede siyaset kuramcıları Douglas Kellner ve Steven Best, PKD’nin metinlerini Marksist bakış açısıyla değerlendiriyor ve bu metinlerin tam da çağımızın sorunları karşısında yükseldiğini gözler önüne seriyor. Çağımızın bir diğer büyük bilimkurgu yazarı Stanislaw Lem’in PKD hakkında kaleme aldığı ve bilimkurgu yazınında tarihsel öneme sahip Şarlatanlar Arasında Bir İleri Görüşlü başlıklı makalesi ise Lem’in bir yandan Amerikan bilimkurgusunu eleştirirken bir yandan da PKD’yi farklılığı ve özgünlüğü ile öne çıkarma ve onun yaratıcılığının kaynaklarını ortaya koyma çabası olarak okunabilir. PKD’ye ayırdığımız bu bölümdeki son makale ise yazarın kendisinin kaleme aldığı en çarpıcı edebiyat dışı ve otobiyografik metinlerinden biri olan İki Günde Çökmeyecek Bir Evren Nasıl Kurulur? başlıklı makalesi. Burada yazar, bilimkurguya ve yaşadığımız çağa bakışını, kendi öznel yazma deneyimleriyle harmanlayarak okuyucusuyla paylaşıyor.

Dördüncü ve son bölüm ise 1980 sonrası çağdaş bilimkurgunun bir soruşturmasını içeriyor. 1980li yıllardan itibaren özellikle iletişim ve bilgisayar teknolojilerinin gündelik hayata yoğun bir biçimde girmesi ile beraber bilimkurgunun bir gelecek tasavvurundan ziyade gündelik hayatın bir anlatısı haline geldiği söylenebilir. Bu anlamda dönemin siyasi ve felsefi kuramcılarının da bilimkurgusal imgelere ve bilimkurgunun bakış açısına yoğun bir biçimde başvurduğu gözlenmiştir. Dolayısıyla bu bölüme, benim kaleme aldığım ve Peter Sloterdijk, Jean Baudrillard ve Donna Haraway gibi çağdaş düşünürlerin bilimkurguyla ve siyasetle ilişkilerini sorguladığım Sinik Aklın Eleştirisinden Siborg Manifestosuna, 21. Yüzyıl İçin Siyaset Arayışları başlıklı makale ile giriş yaptık. 80li ve 90lı yılların en tanınmış bilimkurgu yazarlarından olan ve aynı zamanda Crash (Çarpışma) filminin senaryosuna da imza atan J. G. Ballard hakkında tanıtıcı bir giriş ve kendisiyle yapılmış bir söyleşi Shepperton’lu Kâhinin Milenyum İnsanları: J. G. Ballard ile Söyleşi başlığıyla dördüncü bölümün ikinci makalesi olarak yer alıyor. Son olarak, tanınmış edebiyat kuramcısı Scott Bukatman’ın 80 sonrası bilimkurguya damgasını vuran siberpunk akımını, J. G. Ballard, William Gibson, Bruce Sterling gibi yazarların ve Donna Haraway, Michel Foucault, Gilles Deleuze ve Felix Guattari gibi kuramcıların eserlerine zengin referanslar vererek değerlendirdiği İnsan-Sonrası Güneş Sisteminden Kartpostallar başlıklı makalesine yer verdik. Seçkimizin sonunda iki ek var. Bu ekler, Türkiye’de bugüne kadar yayımlanmış bilimkurgu dergileri ve ABD’de yayımlanan bilimkurgu dergileri üzerine tanıtıcı yazılardan oluşuyor.

Evet, seçkimizin içeriği özetle böyle. Son olarak, bu seçkinin hazırlanış sürecine kısaca değinmek istiyorum. Elinizde tuttuğunuz kitap 2002 – 2005 yılları arasında çıkardığımız ve o dönem Türkiye’deki tek bilimkurgu yayını olan Davetsiz Misafir adlı aynı zamanda çizgiroman, siyaset ve felsefe dergisinin yazar ve çevirmenlerince hazırlanmıştır. (Dergimizde yayımlanmış yazıların büyük bir bölümü ile beraber güncel yeni yazılarımızın bir toplamı www. davetsizmisafir.org adresinde bulunabilir.

O yıllarda, yani bizler henüz üniversite öğrencisiyken başladığımız ve tamamen kendi imkânlarımızla sürdürmeye çalıştığımız bu dergicilik serüveni, hayallerimizi ve umutlarımızı paylaşma arzumuzun bir tezahürü olsa da, aslında büyük bir umutsuzluktan ve hayal kırıklığından doğmuştu. Okuduğumuz bölümlerde ne hayalini kurduğumuz hararetli ve derinlikli siyasi tartışmaları bulabilmiştik ne de içinde yaşadığımız toplumun güncel toplumsal meseleleriyle hakikaten dertlenen ve farklı bir dünya tahayyül eden araştırmacılarla, hocalarla tanışabilmiştik o yıllarda. Okul, sanki başka bir gezegende kurulmuştu. Neyse ki, dergiyi yayınlamakta ısrar ettikçe bu dertlenmemizde, bu hayal kırıklığımızda yalnız olmadığımızı çok geçmeden öğrenecektik. Her ne kadar ilk nüvesi Boğaziçi Üniversitesi’ndeki öğrenciler tarafından atılsa da dergi daha çok basıldıkça, daha çok yayıldıkça, sesi duyuldukça, ülkenin dört bir yanından yankılanmaya başlayacaktı bu hayal kırıklığı. Mardin’den, Bursa’dan, Mersin’den, Çanakkale’den, Tekirdağ F Tipi cezaevinden, hatta Aachen’den ve Londra’dan emailler almaya başlayınca ne de heyecanlanmıştık. Ne kadar da çoktu bu hayal kırıklığına ortak olanlar.

Bunu bu dergiyi çıkarmadan asla bilemezdik. Kimisi eserlerinin, yayın tekelleri tarafından piyasanın kalıplarına uydurulmaya çalışılmasından bıkmış; kimisi belli ideolojik kalıpların dışına çıktığı için yaratımlarını yayınlatacak hiçbir mecra bulamadığından yakınmıştı. Kimisi içinde yaşadığı bu koskoca dünyanın aslında bir hapishaneden farksız olduğunu haykırmak istemiş, kimisi ise fiilen içinde bulunduğu hapishaneden dışarıdakilere seslenmişti, biraz olsun onun için de Boğaz’ın havasını çeksinler diye ciğerlerine. Çoktan bir toplama kampına dönüşen bu dünyada, piyasa ilişkilerinin ve ideolojik dogmaların sınırında ayakta durmaya çalışan, insanların hayal kırıklıklarını birbirlerine ulaştıran, onları acıları ile birleştiren ve hayal kırıklıklarını aşmadaki ortak çabasıyla zayıf da olsa bir umut vaat eden böyle yayınların ne büyük bir ihtiyaç olduğunu o zaman fark etmiştik.

Zaman içinde bu dergi hayallerimizin okulu oldu. Orada sorular sorduk, orada cevaplar aradık, bu soru ve cevapları mümkün olduğunca çok kişiyle paylaşmaya çalıştık, çalışıyoruz.

İşte, Başka Dünyalar Mümkün başlıklı bu seçkimiz, tam da hâlâ içimizde taşıdığımız bu paylaşım ihtiyacının bir tezahürü olarak hazırlanmıştır. Ana amacımız sorular sormak, bu soruları da mümkün olduğunca çok kişiyle paylaşmaktır. Her kitap gibi bu kitap da eksiktir, yarımdır, tamamlanmamıştır. Okundukça, üzerine düşünüldükçe bu eksiklikler kapanacak ve belki yeni eksiklikleri fark edilecektir. Sorular soruları açacak ve belki hiçbir cevap bizleri tatmin etmeyecektir. Zaten cevaplar geçicidir; cevapların geçici olmadığını söyleyenlerden ve bizlere mutlak çözümler sunanlardan uzak durulmalıdır. Heidegger’in dediği gibi sorgulama ve sorular sorma anlamına gelen felsefe, bizlere cevaplar yetiştiren ve doğru hayatın mutlak reçetesini sunan bir söylev değil, aslında sadece ‘yolda olmak’tır. Yolda olmak, durmadan yürümek, hep sormak, hiç bilmemek, bir türlü menzile varamamaktır. Yolda olmak, hakikate erişememek ama ona erişme çabasından kendini alıkoyamamaktır. Bizimle beraber bu yola çıkan, bu serüvene katılan ve bu kitabı okurken zihninde uyanacak başka dünyaları bizlerle paylaşacak, böylece bu metni tekrar tekrar yeniden yazacak olan tüm okurlara şimdiden çok teşekkürler. Bu teşekkürü vesile ederek, elinizde tuttuğunuz metinlerin çevirilerini hazırlayan Canay Özden’e, Elif Çopuroğlu’na, Fırat Bozçalı’ya, Güçsal Pusar’a, Öznur Karakaş’a ve kardeşim Uğur Güney’e, metinlerinin Türkçe’ye çevrilmesini büyük bir memnuniyetle kabul eden Amerikan Science Fiction Studies (Bilimkurgu Araştırmaları Dergisi) yazar ve çalışanlarına ve bu kitapta adları anılan, bilimkurgunun, felsefenin ve siyasetin bizlere ilham veren tüm yazar ve düşünürlerine de çok teşekkür etmek istiyorum. Son olarak, dergimizin bugüne kadarki tüm sayılarının kapaklarını olduğu gibi bu kitabın da kapak resmini hazırlayan, bilimkurgu dergiciliğine elimizde henüz hiçbir şey yokken hem emeği hem de sevgisiyle baş koyan, sonrasında tüm işleri el birliğiyle yürüttüğümüz Balca Arda’ya çok teşekkür ederim. O olmasaydı ne dergi ne de bu kitap mümkün olurdu.

Evet, şimdi artık aradan çekilme ve bu kitabın geri kalanını yazmayı sizlere bırakma vakti geldi. Tüm iktidarların hayallerin gücüne devredildiği o başka dünyalardan birinde yeniden buluşmak üzere, hoşçakalın…

Hikmet Temel Akarsu‘nun Yaşam Öyküsü
Romancı, öykücü ve hiciv yazarı Hikmet Temel Akarsu 1960 Yılında Gümüşhane’de doğdu. Dokuz yaşında ailesi ile birlikte İstanbul’a yerleşti. İTÜ Mimarlık Fakültesini bitirdi. Mimarlık yapmayıp, yaşam düşü olan yazarlığa kendini adadı. Deneme, makale, eleştiri, oyun ve senaryo yazarlığı da dahil olmak üzere edebiyatın hemen tüm alanlarında ürün verdi. Sadece seri romanları değil, hiciv ve eleştiri yazıları da toplumda yankı buldu. Ülkemizin zor yıllarını anlattığı romanları belleklerde hüzünlü tatlar bıraktı. Kayıp Kuşak, İstanbul Dörtlüsü ve Ölümsüz Antikite gibi roman serileri saygın yayınevlerince kitaplaştırıldı. Yazıları Varlık, Gösteri, Radikal Kitap, Cumhuriyet Kitap, Yasak Meyve gibi saygın dergilerce yayınlandı. Bir dönem köşe yazarlığı yaptı. Radyo oyunlarıyla TRT’den ödül kazandı. Öyküleri “Babalar ve Kızları” adıyla 2005 yılında İnkılap Yayınları tarafından yayınlandı İlk gençlik kitabı Can Yayınları’nca 2006 yılında “Güzelçamlı’nın Kayıp Panteri” adıyla yayınlandı. “Taşhan” adlı radyo oyunu 2006 temmuz ayında, Yurtdışı Sevdası adlı radyo oyunu ise 2008 Mart ayında sekizer bölüm halinde TRT Radyo 1’de tefrika edildi. Özgürlerin Kaderi adlı tarihi romanı 2008’de Nefti Yayıncılık’tan çıktı. Pen Club, Türkiye Yazarlar Sendikası ve Mimarlar Odası üyesidir.

Yapıtları
Romanları
* Aleladelik Çağı (Roman) – Kayıp Kuşak 1 (İnkılap Yayınları) (1989)
* Çaresiz Zamanlar (Roman) – Kayıp Kuşak 2 (İnkılap Yayınları) (1992)
* Yeniklerin Aşkı (Roman) – Kayıp Kuşak 3 (İnkılap yayınları) (1991)
* Sevgili Superi (Roman) – Kayıp Kuşak 4 (İnkılap Yayınları) (1988)
* Kaybedenlerin Öyküsü – İstanbul Dörtlüsü 1 (İnkılap Yayınları) (1998)
* İngiliz – İstanbul Dörtlüsü 2 (İnkılap Yayınları) (1999)
* Küçük Şeytan – İstanbul Dörtlüsü 3 (İnkılap Yayınları) (1999)
* Media – İstanbul Dörtlüsü 4 (İnkılap Yayınları) (2000)
* Aseksüel Koloni ya da Antiope – Ölümsüz Antikite 1 (Telos) (2002)
* Siber Tragedya ya da İphigeneia – Ölümsüz Antikite 2 (Telos) (2003)
* Casus Belli ya da Helena – Ölümsüz Antikite 3 (Telos) (2003)
* Özgürlerin Kaderi – Roman (Nefti Yayıncılık) (2008)

Öykü Kitapları
Babalar ve Kızları – Öykü (İnkılap Yayınları) (2005)
Dekadans Geceleri – Öykü (Varlık Yayınları) (2008)

Çocuk Kitapları
* Güzelçamlı’nın Kayıp Panteri, Gençlik Can Yayınları (2005)

Repertuara Alınmış Oyunları
Yazar Ajanı – Oyun (3 Perde) (Devlet Tiyatroları)
Asilzadeler – Oyun (3 Perde) (Ömer Seyfettin’den Uyarlama) (Devlet Tiyatroları)
Çalınan Tez – Radyo Oyunu (TRT)
Taşhan – Arkası Yarın (TRT)
Yurtdışı Sevdası – Arkası Yarın (TRT)
Ekodekalog – Oyun (3 Perde) (Devlet Tiyatroları)
Osmanlı Sefiri – Oyun (3 Perde) (Devlet Tiyatroları)

<

Bu yazının devamını okuyun >> or >

öğretmen ve alanın uzmanlarının görüşleri doğrultusunda yapılan değerlendirmeler karneye yansıtıldı. Ancak, ne bu bilgiler ne de değerlendirmelerin okuma alışkanlığının bütün ayrıntılarını içermediğini de belirtmek isteriz.

Karnenin giriş bölümünde UNESCO’nun belirlediği temel okur-yazarlık, işleve ve topluma yönelik okur-yazarlık gibi okuma nedenleri ve okuma kültürü tanımlarına da yer verdik.

Türkiye’nin okuma alışkanlığı gerçeği okumama alışkanlığı gerçeğidir.

Okuma öğretimine dayalı ülke ölçekli okur yetiştirme projesi hayata geçirilmeden Okuyan Türkiye idealine ulaşmak imkansızdır.

Türkiye’de okuma alışkanlığı sorununun henüz sahibi de yoktur.

Türkiye’nin Okuma Alışkanlığı Karnesi’ni toplumun bütün öznelerinin katılımına katkı vermesi ümidi ile sunuyoruz.

Mustafa Ruhi Şirin
Çocuk Vakfı Başkanı

TEMEL OKUR YAZARLIK

GENEL ÇERÇEVE

Okur-yazar olmayan kimdir?
Okumayı bilen ama yazamayan; yalnızca ezbere bildiği alışılmış ifadeleri
okuyup yazabilen kişi.

UNESCO, 1968

Okur-yazar kimdir?
Bütün hayat etkinliklerindeki uğraşısını kolaylaştırmada ihtiyaç duyduğu bilgi ve becerileri kazanmasını, bu bilgi ve becerileri kendisinin ve toplumun gelişiminde sürekli kullanmasını mümkün kılan okuma, yazma ve temel aritmetik işlemlerinde yeterlilik sahibi kişi.

Okur-yazarlık nedir?
Okumayı ve yazmayı öğrenme becerisi.

İşleve yönelik okur-yazar olmayan kişi
Okuma yazma işini hem kendi hem de toplum yararına kullanmayan ya da kullanamayan kişi.

UNESCO, 1978

Okuma nedir?
Kişinin bilgilenmesini, gelişmesini ve eğlenmesini sağlayan eylem.

Okuma alışkanlığı nedir?
Okumayı öğrendikten sonra bu eylemi istekli biçimde kazanma becerisi.

Unesco’nun tanımı

Okuma
Ruhsal bir çalışma sistemi ile harekete geçirilmiş ve okuyucu amaçlarıyla bir düzen içinde bütünleştirilen, karmaşık bir hiyerarşinin birbirine geçişiyle oluşan birtakım alt faktörler tarafından desteklenen, simgesel anlamlandırmanın, görsel-işitsel-söze dayalı işlem becerisi.

(Kimmel-Segel tanımı (1983)

Okuma nedenleri sıralaması

1) Adet ya da alışkanlık olarak
2) Görev duygusuyla
3) Genellikle zaman geçirmek için
4) Güncel olayları kavramak için
5) Anlık kişisel doyum için
6) Günlük hayatın pratik ihtiyaçlarını karşılamak için
7) Profesyonel ya da mesleki ilgileri sürdürmek ve geliştirmek için
8 ) Hobi olması
9) Topluma yönelik ihtiyaçları karşılamak için
10) Kendini geliştirmek için
11) Entellektüel ihtiyaçlar için
12) Dinî ihtiyaçları karşılamak için

Ralf Staiger-Unesco Yayını

Okuma alışkanlığının kazanılmasında etkili üç dönem

Çocukluk/Gençlik/Yetişkinlik

Okuma alışkanlığının kazanılmasında etkili üç toplumsal kurum

Aile/Okul/Çevre

Okuma alışkanlığını etkileyen nedenler

* Sözlü kültür geleneğinden kaynaklanan nedenler
* Zihniyete yönelik nedenler
* Topluma yönelik nedenler
* Kültürel nedenler
* Eğitimle ilgili nedenler
* Ekonomik (yoksulluk) nedenler
* Zamana ve döneme ilişkin nedenler
* Medya merkezli (özellikle televizyona bağlı) nedenler

Okuma alışkanlığını değerlendirmede ölçüt

Çok okuyan 1 yılda 21 ve daha fazla kitap okuyan kişi
Orta düzeyde okuyucu 1 yılda 6-20 kitap okuyan kişi
Az okuyan 1 yılda 1-5 kitap okuyan kişi
Okuyucu olmayan, hiç kitap okumayan kişi

Okumanın başarıya etkisi

Temel eğitim, bireyin verimliliğini yüzde 50 yükseltiyor

Okumanın eğitimdeki verimliliği artırma oranı yüzde 30

Eğitimin ekonomideki verimliliği artırma oranı yüzde 44

TÜRKİYE’NİN OKUMA ALIŞKANLIĞI KARNESİ

Nüfusun yüzde 88’i okur-yazar

Türkiye’nin temel okur-yazarlık düzeyi iyi durumda

İlköğretimin 6. sınıfından sonra OKS’ye hazırlık nedeni ile okuma ilgisi azalıyor

Kızların okullaşma oranı her alanda erkek öğrencilerin altında

Okulöncesi eğitimden en az yararlanan köy okulları

En kalabalık sınıfların bulunduğu kent İstanbul

Okuma ilgileri kentlere ve bölgelere göre farklılıklar gösteriyor

Kızlar erkeklerden daha çok kitap okuyor

Üst ekonomik düzeydekiler roman, alt ekonomik düzeydeki çocuklar hikâye okuyor

Üstün yetenekli çocukların ders kitabı dışında kitap okuma ilgileri çok iyi

Çocuk yayınları yabancılaştırıcı ağırlıklı bir içerikle sunuluyor

Gazete ve çocuk dergisi okuma alışkanlığı yok

En niteliksiz çocuk yayınları dini içerikli

Son 15 yılda çeviri yayınların oranı yüzde 60 ile 75 arasında değişiyor

Çeviri yayınların çoğunluğu Avrupa kökenli

Okuma alışkanlığı ilgisi en yüksek grup eğitim almış okulöncesi velileri

Nüfusun yüzde 40’ı hayatı boyunca hiç kütüphaneye gitmiyor

Gençlerin yüzde 70’i hiç okumuyor

Yetişkin nüfusun yüzde 95’i yalnızca televizyon seyrediyor, yüzde 5’i televizyon seyretmenin yanısıra kitap okuyor

Öğretmenlerin yüzde 63’ü bazen kitap okuyor

Üniversite öğretim üyelerinin yüzde 56.2’si ayda 1-2 kitap okuyor

Türkiye’de düzenli kitap okuma alışkanlığı oranı binde 1

İşleve yönelik okur-yazarlıkta 1985-2005 yılları arasında olumlu gelişmeler gözleniyor

Topluma yönelik okur-yazarlık çıtası çok düşük

Türkiye’de okur-yazarlığın gelişmeye katkısı çok sınırlı düzeyde

Birinci derecede sorumlu: Okumayı öğretemeyen eğitim sistemi

SONUÇ
Türkiye gerçeği: Okumama alışkanlığı

ÖNERİ
Ülke Ölçekli Okur Yetiştirme Projesi ve Okuma Alışkanlığı Seferberliği

GENEL OKUR-YAZARLIK DURUMU

Nüfusun yüzde 88’i okur-yazar

6-13 yaş grubu okullaşma oranı kızlarda yüzde 87.2, erkeklerde 92.3

25 yaş ve üstü nüfusun yüzde 17.2’si okuma-yazma bilmiyor

25 yaş ve üstü nüfusun yüzde 71.8’i ilkokul mezunu

25 yaş üstü kadınlarda ise bu oran yüzde 27.4

Okul çağı erkek çocuklarda okullaşma oranı yüzde 96.6
Kız çocuklarda yüzde 93

Kızların okullaşma oranı her alanda, erkek öğrencilerin altında

Eğitim süresi uzadıkça kızların okullaşma oranı düşüyor

OKULÖNCESİ

Okulöncesi nüfus (0-6 yaş) 8.5 milyon

Okulöncesi eğitim almamış öğrencilerin okuma becerileri en düşük düzeyde

Okulöncesi eğitim alan nüfus
0-2 yaş yüzde 1
3-4 yaş yüzde 3
5 yaş yüzde 16.5

Okulöncesi eğitimden yararlanma oranı en düşük yerler köy okulları, Doğu ve Güneydoğu Anadolu, İçanadolu ve Karadeniz Bölgeleri

İlköğretim birinci sınıfa başlamış bir çocuk, okulöncesi okuma-yazma eğitimi almışsa iki, almamışsa dört ayda öğreniyor

Çocuklara kitabı kim alıyor?
yüzde 40’ı anne
yüzde 11’i baba

Kitabı çocuklara kim okuyor?
yüzde 50’si anne
yüzde 16’sı baba

Kitap seçiminde
yüzde 50’sinde yetişkin
yüzde 10’unda çocuk karar veriyor

İLKÖĞRETİM

Türkiye’de öğrencilerin yüzde 60’ı; mevcudu 31 ve daha kalabalık sınıflarda okuyor

Türkiye’nin bir dersliğe düşen öğrenci sayısı 35

En kalabalık sınıfların bulunduğu kent İstanbul

Dünya ortalaması 26

Türkiye’de öğrencilerin okuma ilgileri kentlere ve bölgelere göre farklılıklar içeriyor

İlköğretimde okuma etkinlikleri ders kitaplarına bağımlı yapılıyor

Program dışı okuma etkinliklerine çok az yer veriliyor

Çocuk kitapları, gazete ve dergilerinden yararlanma oranı çok düşük

4. sınıf kız öğrencileri, okuma yönünden erkek öğrencilerden “anlamlı düzeyde” daha başarılı

İlköğretimin 6. sınıfından sonra, ödeve ve OKS’ye dayalı hazırlık nedeni ile okuma ilgisi azalıyor

İlköğretimin 5. sınıf alt ekonomik düzey grubundaki öğrenciler serbest zamanlarında hikâye okumayı tercih ediyor

Sınıf kitaplıkları ve okul kütüphaneleri yetersiz

Öğrencilerin kütüphane alışkanlığı zayıf

Fuar alışkanlığı yok

Kendi harçlığından kitap satın alma geleneği özendirilmediği için oluşmamış

Köy çocuklarının yüzde 60’ı ilköğretimde ders kitabı ve kaynak kitap dışında kitap okumadan mezun oluyor

Görme özürlü çocuklar için nitelikli yayın geleneği yok

KIZ ve ERKEK ÇOCUKLAR NE TÜR KİTAPLAR OKUYOR?

Kızlar öğretmenleri, erkekler aileleri model alıyor
Kızlar erkeklerden daha çok kitap okuyor
Kızlar hikâye, erkekler çizgi roman seviyor
Kız çocuklar erkeklere göre daha fazla kitap okuyor
Ders dışında kız ve erkeklerde düzenli kitap okuma oranı:
erkekler yüzde 72.8
kızlar yüzde 86
Üst ekonomik düzeydekiler roman,
Alt ekonomik düzeydeki çocuklar
daha fazla hikâye okuyor

ORTAÖĞRETİM
Lise öğrencileri üniversiteye giriş hazırlıkları nedeni ile ders kitabı ve kaynak kitaba bağımlı

Ödev için okuması gereken zorunlu kitapların
özetlerini kullanma alışkanlığı yaygın

Kütüphaneye gitme alışkanlığı yok

Zorunlu okul gezisi olmadıkça
fuar alışkanlığı çok az düzeyde

Üstün yetenekli çocukların ders kitabı dışında
kitap okuma ilgileri yüksek

Lise düzeyinde en çok okunan kitap hâlâ Çalıkuşu

TÜRKÇE, EDEBİYAT ÖĞRETİMİ ve ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI

Çocuk edebiyatı öğretimi okuma alışkanlığı kazandırma merkezli sürdürülüyor.

Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğretiminde çocuk ve gençlik edebiyatından yararlanmak amacıyla hazırlanmış program yok.

Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı programında belirtilmesine rağmen, ders kitaplarında Türk Çocuk ve Gençlik Edebiyatının seçkin örnekleri sınırlı ölçüde yer alıyor.

İlköğretim ders kitaplarında yer verilen metinlerin Türkçe ve edebiyat değerleri zayıf.

Okuma alışkanlığı için öğretmenlere çocuk ve gençlik edebiyatını tanıtıcı program.

Çocuk ve gençlik edebiyatı kültürü ve kaynak kitapların sayısında son 10 yılda (1995-2005) artış oldu.

Yerli çocuk ve gençlik kitabı yazarı sayısı (1980-2005) sürekli artıyor

Türkiye’de çocuk kitabı çizerliği, (1985 sonrası) nitelik açısından, çocuk kitabı yazarlığından daha iyi örnekler veriyor.

Türk çocuk ve gençlik edebiyatı –birkaç örnek dışında- dünya çocuklarına henüz ulaşamadı.

ÇOCUK VE GENÇLİK YAYINLARI

Türkiye’de en çok 8-10 yaş çocuklarını hedefleyen kitap yayınlanıyor.

Genel toplam içinde yerli çocuk ve gençlik yayınları oranı (1990-2005) yüzde 40 ile 25 arasında değişiyor.

Çocuk ve gençlik yayınlarına yardımcı ders kitabı ve kaynak kitap yayıncılığı egemen.

1995-2005 yılları arasında Avrupa kökenli popüler çocuk ve gençlik kültürü yayınlarında (kitap-dergi) artış oldu.

Yılda (2000-2005) ortalama 1600-2400 çeşit yerli ve yabancı çocuk ve gençlik yayını yayınlanıyor.

İlkgençlik çağına yönelik roman ağırlıklı kitaplar yayınlanıyor.

Aşk konulu kitap sayısında artış oldu.

Roman türünde gençlik sorunları öncelikli tema.

Dinî çocuk ve gençlik yayınlarında (1980-2005) artış olmasına rağmen nitelikli çocuk yayınlarının oranı çok az.

Çocuk ve gençlik yayınlarında cinsiyet ayrımcılığı vurgusu var.

Çocuk ve gençlik yayınlarında şiddet yaygın.

Türk çocuk ve gençlik yayıncılığında Avrupa (İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya) Amerika, Japonya ve son yıllarda çok uluslu yayıncılığa girmeye çalışan Çin pazarı önde.

Türkiye’de en çok sayıda basılan çocuk kitabı türleri hikâye, roman masal kitapları.

Çocuk kitaplarını tanıtıcı yeterli yayın yok.

Türkiye’de çizgi roman yayıncılığı, televizyonun yaygınlaşmasına paralel olarak büyük ölçüde azalma eğilimi gösterdi.

Türkiye’de en az yayın çocuk hakları kültürü alanında.

En çok basılan 5 kitap

Yerli
* Keloğlan Masalları

* Nasrettin Hoca Fıkraları

* Türk Masalları (Anonim)

* Dede Korkut Hikayeleri Ömer Seyfettin’in Hikayeleri

Yabancı
* La Fonten fablları (düzyazı biçiminde)

* Ezop Masalları

* Andersen Masalları

* Grim Masalları

* Çocuk Kalbi

Çocuğa göre ve çocuk gerçekliğine uygun iyi kitap oranında (1990-2005) artış var

ÇOCUK VE GENÇLİK DERGİLERİ

İlköğretim çağı öğrencilerinin çocuk dergisi okuma alışkanlığı çok az düzeyde

Alanında en etkin çocuk dergisi: Bilim ve Çocuk Dergisi

Çocuk edebiyatı kültürü bağlamında yalnızca üç çocuk dergisi (Kırmızıfare, EbeSobe ve Mi-Ço) yayınlanıyor

Dinî içerikli çocuk dergileri yetişkin bakışına göre hazırlanıyor ve nitelikten yoksun.

Çocuk dergileri Batı kültürü ve adları dahil yabancılaştırıcı ağırlıklı bir içerikle sunuluyor. Çocuklar için: (Witch, Disney-Prenses, Sindy, Tiger, Donald Amca, Gam World, Action Man, Spider Man, Jojo Club… Gençler için: Heygirl, Mixgirl, Hello, Super …)

ÇEVİRİ ÇOCUK VE GENÇLİK YAYINLARI

Okulöncesi yayınları çeviri ağırlıklı.
1990-2005 yılları arasında yerli okulöncesi yayınlarda artış oldu.

Türkiye’de 1990-2005 yılları arasında çeviri çocuk ve gençlik yayınlarının oranı, yıllara göre, yüzde 60 ile 75 arasında değişiyor

Çocuk klasiklerinin büyük çoğunluğu çeviri değil tahrif edilmiş hazırlama kitap olarak yayınlanıyor

Milli Eğitim Bakanlığı’nın ilk ve ortaöğretimde zorunlu okuma kitabı olarak açıkladığı iki ayrı listeden oluşan “100 Temel Eser”de yer alan dünya edebiyatından seçilmiş kitaplar, çevirmen adı verilmeden açıklandığı için değişik hacimlerde ve tahrif edilerek yayınlanıyor.

Çeviri yayınların büyük çoğunluğu Avrupa kökenli.

Çok uluslu sıcak ürün yayıncılığı 1995 sonrası yaygınlaşmaya başladı

En az çeviri (yüzde 2 düzeyinde) İslâm ülkelerinden yapılıyor.

Son on yılda (1995-2005) misyonerlik amaçlarını içeren ve ücretsiz dağıtılan çocuk ve gençlik yayınları gündeme geldi

TÜRK ÇOCUKLARI NE KADAR OKUYOR?

Uluslararası Okuma Becerilerinde Gelişim Projesi (PIRLS) çerçevesinde 35 ülke arasında Türkiye 28.sırada

PIRLS sonuçları ortalaması 500 iken, Türkiye ortalaması 449

Evlerinde çok çocuk kitabı bulunanlar, az çocuk kitabı bulunan öğrencilerden daha başarılı

Bilgiyi elde etme ve kullanma amacıyla yapılan okuma faaliyetleri etkin değil

ÖĞRETMENLERİN OKUMA ALIŞKANLIĞI

Öğretmenler genelde kitap okumuyor
yüzde 33.4’ü düzenli
yüzde 63.3’ü bazen kitap okuyor
yüzde 3.3’ü hiç kitap okumuyor

ANNE-BABANIN OKUMA ALIŞKANLIĞI İLGİSİ

Türkiye’de anne-babaların dörtte biri çocukların
okuma alışkanlığını geliştirmek için çaba harcıyor

Türkiye’de okuma alışkanlığı ilgisi en yüksek
grup eğitim almış okulöncesi velileri

KİTAP

İhtiyaç maddeleri sıralamasında kitap 235’inci sırada

Uluslararası ortalamada, öğrencilerin çoğunun evlerinde 25’ten fazla kitap var

Türkiye’de, öğrencilerin yalnızca yüzde 19’u, 25’ten fazla kitaba sahip

Son on yılda (1995-2005) kitapçıların çoğu kırtasiyeci oldu. Kırtasiyeci raflarının yüzde 85’i kırtasiye, yüzde 15’i kültür kitabına ait.

Türkiye’de kitaba yılda harcanan para 45 sent

OKUR-KÜTÜPHANE İLGİSİ

Nüfusun yüzde 40’ı hayatı boyunca hiç kütüphaneye gitmiyor
(Birkaç kez gidenlerin oranı yüzde 31)

Kütüphaneye gidenlerin yalnızca yüzde 8’i kitap okuma amacıyla gidiyor

Çocuk ve Gençlik Kütüphaneleri yeni yayınlardan yoksun

İlköğretim ve ortaöğretim öğrencilerinin yararlanacağı Çocuk ve Gençlik Kütüphaneleri’nin sayısı yetersiz

TELEVİZYON

Nüfusun yüzde 95’i televizyon seyrediyor
yüzde 5’i televizyon seyretmenin yanısıra kitap okuyor

Türk toplumunda televizyon okumayı ikincilleştirmiştir

Türkiye’de televizyon yayınlarının başladığı 1968’den 2005 yılları arasında çocuk ve gençlik yayınlarının çeşidinde sürekli artış oldu

Televizyon sonrası gazetelerin kitap kültürüne katkısı azaldı

Türkiye’de haftalık televizyon seyretme süresi 20.2 saat

Televizyonda nitelikli kitap programlarının sayısı az

Televizyon gazete okumayı yüzde 20; dergi ve kitap okumayı yüzde 22 azaltıyor

ÜNİVERSİTE’DE OKUMA ALIŞKANLIĞI

Gazi Üniversitesi’nde görevli 1915 öğretim üyesi arasında yapılan araştırma sonuçları:
yüzde 21.9’u akademik yayınlar dışında
kitap okumuyor
yüzde 56.2’si ayda 1-2
yüzde 17.5’i ayda 3-5
yüzde 4.5’i ayda 6-10 kitap okuyor

OKUMA ALIŞKANLIĞI

Gençlerin yüzde 70’i hiç okumuyor

Türkiye’de düzenli kitap okuma alışkanlığı oranı binde 1

OKUMA ALIŞKANLIĞINDA TÜRKİYE GERÇEĞİ

Temel Okur-Yazarlık

Türkiye’nin temel okur-yazarlık düzeyi iyi durumda

İşleve Yönelik Okur-Yazarlık

1985-2005 yılları arasında temel okur-yazarlığa paralel olarak olumlu gelişmeler gözleniyor

Topluma Yönelik Okur-Yazarlık

Türkiye’de okur-yazarlığın gelişmeye katkısı çok sınırlı düzeyde

BİRİNCİ DERECEDE SORUMLU

Okumayı öğretemeyen eğitim sistemi

TÜRKİYE GERÇEĞİ

Türkiye gerçeği: Okumama alışkanlığı

OKUR YETİŞTİRME PROJESİ İÇİN BEŞ ÖNERİ

Birinci Öneri
Yaygın eğitim çerçevesinde aile odaklı çocuk merkezi okuma programı’nın uygulanması,

İkinci Öneri
Öğretmen özne için çocuk ve gençlik edebiyatı kültürünün tanıtımına yönelik okuma alışkanlığı programı’na öncelik verilmesi,

Üçüncü Öneri
İlköğretim için, çocuk gelişimi çerçevesinde, Türkçe ve edebiyat öğretimi ilişkisine dayalı çocuk ve gençlik edebiyatı merkezli okuma alışkanlığı programı’nın hazırlanması,

Dördüncü Öneri
Ortaöğretim için edebiyat, felsefe ve düşünce klasiklerinin okutulması amacıyla okuma programı’nın düzenlenmesi,

Beşinci Öneri
Modern medyaları merkeze alan, okulöncesinden ortaöğretimin sonuna kadar medya okur-yazarlığı programı’nın örgün eğitimde ders durumuna getirilmesi

KAYNAKLAR

Amerikan Kütüphane Derneği Raporları

Bamberger, R. Okuma Alışkanlığını Geliştirme, Çev.: Bengü Çapar, Kültür Bakanlığı Kütüphanecilik Dizisi, Ankara, 1990

Binbirkitap Dergisi (1,2,3’üncü sayıları)

Cumhuriyet Kitap Eki (2000-2005)

Cumhuriyet ve Çocuk (2. Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi) Yayına Hazırlayan Prof.Dr. Bekir Onur, ÇOKAUM Yayınları, Ankara, 1999

Çağdaş Çocuk Yazını, Yazın Eğitimine Atılan İlk Adım, Selahattin Dilidüzgün, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, Mayıs 1996

Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Kitapları, Hazırlayan Doç.Dr. Meral Alpay-Dr. Robert Anhegger, Cem Yayınevi, İstanbul, 1975

Çocuk Edebiyatı Yıllıkları (1987, 1988, 1989) Gökyüzü Yayınları, İstanbul, 1987, 1988, 1989

Çocuk ve Edebiyat, Çocukluğun Kısa Tarihi Edebiyatta Çocuk Figürleri, Necdet Neydim, Bu Yayınları, İstanbul, 1998

Çocuk ve Edebiyat, Doç.Dr. Sedat Sever, Kök Yayıncılık, Ankara, Nisan 2003

Çocuk Eğitimi ve Edebiyatı, Yansıma Temmuz, Ağustos, Eylül 1975, sayı 43, 44, 45

Çocuğunuz Kitap Okumayı Sevmiyorsa Onu Nasıl Kitap Okumaya Yönlendirebilirsiniz Lee Canter, çev. Serap Katlan, HYB Yayıncılık, Ankara, 1998

Çocuk Kültürü, (edebiyat, tiyatro, medya) Yayıma Hazırlayanlar, Nazan İpşiroğlu, Zehra İpşiroğlu, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Beyoğlu Şubesi, Mavibulut Yayınlarlı, İstanbul, 1997

Çoluk Çocuk Dergisi (1-62 sayıları)

Devlet İstatistik Enstitüsü’nün 1980-2005 Verileri

Devlet Plânlama Teşkilatı Aile ve Çocuk Komisyonu Raporları

Dünden Bugüne Çocuk Edebiyatımız, 39 programlık radyo program metinleri, Hazırlayan Mustafa Ruhi Şirin, TRT Radyo 2, (1.1.1985-24.9.1985)

Dünya Kitap Eki (2000-2005)

Gazi Üniversitesi (2003) Yılı Okuma Alışkanlığı Araştırması

Hece Dergisi Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Ağustos-Eylül 2005, sayı 104-105

I. Sakarya Türkçe Öğretimi ve Okuma Alışkanlığı Kültürü Semineri’ne (11-26 Mart 2006) katılan 1450 okulöncesi, sınıf, Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeni ile seminer eğiticilerinin değerlendirmeleri

I. Türkiye Üstün Yetenekli Çocuklar Kongresi (23-25 Eylül 2004) Kongre Tutanağı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004

I. ve II. Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Günleri’ne (2005-2006) katılan 24 çocuk ve gençlik kitabı yazarının okul gözlemleri

I. ve II. Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Günleri’nin (2005-2006) gerçekleştiği 88 ilköğretim okulu ve 17 lisenin okulöncesi, sınıf, Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğretmenlerinni deneyimleri ve değerlendirmeleri

I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu Sorunlar ve Çözüm Yolları, Yayına Hazırlayan Doç.Dr. Sedat Sever, Ankara, 2000

İletişim Odaklı Türkçe Derslerinde Çocuk Kitapları, Doç.Dr. Selahattin Dilidüzgün, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul, 2004

İlkokul 5. Sınıf Çocuklarında Okuma Alışkanlığının İncelenmesi. Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Programı Yayınlanmamış Bilim Uzmanlığı Tezi (1993), Halise Devrimci

İlkokul Öğrencilerinin Okuma Becerilerinin Okuduğunu Anlamaya Etkisi, Yrd.Doç.Dr. Attilâ Tazebay, MEB Yayınları, Ankara, 2005

İlköğretim 5.6. ve 7. Sınıf Öğrencilerinin Okuma Alışkanlıklarının İncelenmesi Araştırması (2005) Prof.Dr. Mübeccel Gönen, Sonnur Işıtan, Elif Çelebi Öncü

İlköğretim Okulları Özet Tablo (okul, öğrenci, öğretmen, derslik sayıları) (2005-2006 Öğretim Yılı) MEB İstatistikleri

İlköğretim Türkçe Öğretim Programı ve Kılavuzu (1-5. Sınıflar), Devlet Kitapları Müdürlüğü Basım Evi Ankara, 2004

İller Bazında İlköğretim Okullarının Sınıflara Göre Öğrenci Sıyısı (2005-2006 Öğretim Yılı) MEB İstatistikleri

İstanbul Çocuk Raporu, Hazırlayan Mustafa Ruhi Şirin, Yard.Doç.Dr. Sevgi Usta Sayıta, İstanbul Çocukları Vakfı Yayınları, İstanbul, 2000

Kültür Bakanlığı Kütüphane ve Yayımlar Genel Müdürlüğü İstatistikleri (1980-2005)

Kültür Bakanlığı’nın “Niçin Az Okuyoruz?” (1990) Araştırması

Kültür İstatistikleri, 2003. Türkiye İstatistik Kurumu

Lise ve Üniversite Öğrencilerinin Okuma Becerileri, İlgileri, Okuma ve Kütüphane Kullanma Alışkanlıkları (1990), Üstün Dökmen, Eğitim Bilimleri Dergisi, C:23, s.2.

Littera Edebiyat Yazıları, Çocuk Yazını, Postmodernizm Özel Bölümleri, Hazırlayan Cengiz Ertem, Yıl 1992, Cilt 3

Metis Çeviri, sayı 15-16

Millî Eğitim Bakanlığı İstatistikleri (1980-2005)

Millî Eğitim İstatistikleri; Örgün Eğitim, 2003-2004. Türkiye İstatistik Kurumu

Millî Eğitim İstatistikleri; Yaygın Eğitim, 2002, 2003. Türkiye İstatistik Kurumu

Millî Eğitim Şûra Kararları

Niçin Az Okuyoruz? (Ardışık Sorma Metodu İle Analiz Sonuçları)

Okulöncesi Çocuklarda Kitap Okuma Alışkanlığı (2003) İstanbul Teknik Üniversitesi, Ya-Pa Araştırması

Okuma Alışkanlığında Halk Kütüphanelerinin Rolü. Bülent Yılmaz, Kültür Bakanlığı Kütüphaneler Genel Müdürlüğü, Ankara, 1993

Okuyan Şehir Sakarya Okuyan Türkiye Projesi (okuyansehirsakarya.com)

Okuyan Türkiye Ön Bilgi Raporu (Türk Toplumu Neden Okumuyor? Okuyan Bir Toplum Haline Nasıl Gelebiliriz?) Çocuk Vakfı-Artworks Hayâlevi Reklâmcılık, İstanbul, 2003. (okuyansehirsakarya.com)

Piyasada Çocuk Dergileri. Hidayet Karakuş, MaviAda Kültür Sanat Dergisi, Haziran 2006, sayı 2

Radikal Kitap Eki (2000-2005)

Skor İndeksi Araştırması (NOP World araştırması) Aralık 2004-Şubat 2005

Türk Dili ve Edebiyatı (Çocuk Yazını Sayısı) Ağustos 1977, sayı 311

Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı Zümre Başkanlarının Görüşlerine Göre Millî Eğitim Bakanlığı Yayımlar Dairesi Başkanlığı Tarafından 2005 Yılında Hazırlanmış “Eserlere Göre Öneri Listesi” ve “Yazarlara Göre Öneri Listesi”

Türkiye İstatistik Yıllığı, 2004. Türkiye İstatistik Kurumu

Türkiye’de Çeviri ve Telif Eserlerde Genç Kız Edebiyatı, Necdet Neydim, Bu Yayınevi, İstanbul, Ağustos 2005

Türkiye’de 1996-1998 Yılları Arasında Yayımlanmış Çocuk Kitaplarının İçerik Analizi, Dr. Fatih Erdoğan, Binbir Kitap, 1999/1, sayı 3

Türkiye’nin Kapısındaki Fırsat (2025’ Doğru Nüfus, Eğitim ve Yeni Açılımlar), Hazırlayan Dr. Can Fuat Gürlesel, Eğitim Reformu Girişimi, İstanbul, Ekim 2004

Uluslararası Eğitim Başarılarını Belirleme Kuruluşu Uluslararası Okuma Becerilerinde Gelişim Projesi (PIRLS) (2003) Araştırması

UNDP İnsani Gelişme Raporları

Unesco’dan Görüş, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı (Türkçe), Mart 1979, sayı 3

UNESCO 1968 ve 1978 Raporları

UNESCO Türkiye Millî Komitesi Raporları

Unicef Dünya Çocuklarının Durumu Raporları (2000-2005)

Yaratıcı Beyin Gücü ve Okuma Bitişeği, Hasan Güleryüz. Tekağaç Yayıncılık, Ankara, Ocak 2004

2005-2006 Öğretim Yılı Türkiye Geneli Okullaşma Oranı (Net) MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı Verileri

2005 Yılı Çocuk Kitapları Listesi, Hazırlayan Selma Erdoğan (Kaynak Basın-Yayın Birliği Katalogları)

2005 Yılında Çocuk Edebiyatı Yayımcılığı, Dr. Fatih Erdoğan Yayın Taraması, Selma Erdoğan. Yayınlanmamış Araştırma Metni

80 Sonrası Paradigma Değişimi Açısından Çeviri Çocuk Edebiyatı, Dr. Necdet Neydim, Bu Yayınları, İstanbul, 2003

99 Soruda Çocuk Edebiyatı, Hazırlayan Mustafa Ruhi Şirin, Çocuk Vakfı Yayınları, 3. Baskı, İstanbul, 2000

<