insanokur.org

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

zengin ve yoksul kulüpler diye ayrıma sokmak, aralarındaki ilişkileri görmemizi engelleyecektir. Böyle bir ayrıma gidildiğinde zengin kulüpler yüksek bonservis bedelleri vererek transfer yapan kulüpler olarak; yoksul kulüpler de oyuncu yetiştirip onlara satan kulüpler olarak algılanacaktır. Böyle bir ayrım, yüksek bonservis bedelleriyle transfer yapan kulüplerle, onlara oyuncu satan kulüplerin birbirinden farklı olduklarını, yani aralarında dışsal bir ilişki olduğu anlamına gelecektir.
Burada durumu anlayabilmek için öncelikle, transferde (veya futbolla ilişkili her olguda) oyuncu alan veya satan kulüplerin içsel bir ilişki içinde olduğunu ortaya koymamız gerekmektedir. Kulüpler arasındaki içsel ilişkinin varlığı birbirlerini yeniden ürettiğini bize göstermektedir. Örneğin Porto veya Sevilla gibi kulüplerini oyuncu yetiştiren ve zengin kulüplere satan birer model olarak alırsak, içsel ilişkiyi ve tam da bu ilişkilerin birbirini ürettiğini kaçırmış oluruz. Sevilla ve Porto gibi kulüplerin varlığı, sattıkları oyuncuları alan kulüpleri üretirken; bütçesi daha yüksek kulüplerin varlığı da Sevilla ve Porto gibi kulüpleri yaratmaktadır. Sevilla’nın Dani Alves’i Barcelona’ya satması, bu ilişkiyi yeniden üretirken, aynı zamanda Sevilla, sattığı oyuncunun yerine yeni bir oyuncu (genellikle genç yıldız adayı) alıyor olması, Sevilla ile Barcelona arasındaki ilişkinin Sevilla ile başka kulüpler arasında yeniden üretilmesi anlamına gelmektedir.

Endüstriyel Futbola Giden Yol
“Kapitalist üretim biçiminin, insan hayatını, zamanı ve mekânları yeniden örgütlemesiyle birlikte bir ‘oyun’ olarak futbol da değişmek zorunda kalmıştır. Gerçekten, daha önceleri, yani köylülerin özgür topraklarında ve boş zamanlarında oynanagelen futbol, toprakların özel mülkiyet konusu haline gelmesi (çit çevirme) ile bir açıdan ‘mekansız’ kalmıştır. Köylülerin, yeni oluşan kentlere işgücü olarak sürülmesi ise oyunu ‘oyuncusuz’ bırakmıştır. Günde ortalama 18 saat çalışan işçilerin, artık bu enerji isteyen oyunu oynayacak halleri kalmaz. Kapitalizmin zaman ve mekân üzerinde bu şekilde tahakküm kurmasıyla futbol da artık popüler, gevşek kurallı, kimi zaman 300 kişinin bir arada oynayabildiği bir oyun olmaktan çıkar.” (2)
Kapitalizmin zaman ve mekân üzerindeki tahakkümü, köylüler için mekânsız bıraktığı futbolun yeni mekânlarını üretmeye başlamıştır. Bu dönüşüm kentlerde işçi sınıfının, artık bu yeni mekânlarda oynanan futbolun izleyicisi başka bir yönüyle de tüketicisi konumuna getirmiştir. Artık futbolun eski oyuncularının, köylülerin, oyunu oynayacak ne günleri ne de zamanları vardır; tatil günlerinde sadece, yeniden üretebilmek için dinlenme/eğlenme görünümü altındaki tüketme etkinliğidir artık futbol.
Kapitalizmin işçi sınıfıyla futbolun ilişkisini dönüştürmeye başlamasını salt bir tüketim olarak ele alamayız. Statlara gidip maç izlemek sadece bilet veya kulübün lisanslı ürünlerini satın almakla açıklanmaz. Stadyumlar aynı zamanda iktidar ilişkilerinin somut olarak inşa edildiği mekânlardır. İktidar ilişkisinin kapitalist sistemde meşruluk kazandırılma mekanlarından biri olan stadyumlarda, saha içindeki “ağabey” oyunculara, şeref tribününden localara, kale arkasından maçları oturarak izlemeye, birçok statta kadın tuvaleti olmamasına kadar somut olarak görülmektedir. Futbol kapitalizmin kendini yeniden ürettiği bir alandır. Tam da bu yönüyle futbol, üzerinden cinsiyetçilik, ırkçılık gibi sistemi üreten ideolojilerin meşruluk kazandığı bir alandır.
Aynı zamanda kapitalizmin zaman ve mekan üzerindeki tahakkümü dolayımıyla artık boş zamandan azami yarar sağlamaya dönük yaklaşımın işçi sınıfının yaşamının parçası haline gelmesi futbolu bir oyun olarak oynamak bir yana, futbolla ilişkiyi dönüştürmektedir. Futbolun planlanan bir zaman dilimde tüketilen ve aynı zamanda yeniden üretilen ilişkilerin bütünü olması, bu ilişkilerin toplamdan bağımsız olmadığı gerçeğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle kapitalizmin zaman ve mekan üzerindeki tahakkümü, işçi sınıfını sadece futbolu oynamaktan alıkoymamış aynı zamanda işçi sınıfının futbolla ilişkisini uçucu bir hale dönüştürmüştür. Bu noktada Talimciler’den yapacağımız alıntı anlamlı olsa gerek:
“Kapitalizm tüketim ve boş zaman arasındaki ilişkide televizyon aracılığı ile kitlelere ‘carpe diem’ (günü yakalayın) mesajını aktarır. Şimdiki zamanın yaşanması ön plana geçirildiğinde yani geçmiş ve gelecek yerini bugün yaşanmakta olan şimdiki zaman aldığında spor ve televizyon arasındaki birliktelikte güçlenmektedir. Spor olayının şimdiki zamanda yaşanmasında “spor ve oyun sahasının sınırlarının belirlenmesi, saha içi sınırlamalar, spor yapma süresinin sınırlanması, bir tecrit etme, zaman ve mekân sınırları belirli yeni bir ‘dünya’ yaratma anlamıdır… Öyleyse spor ve oyun özleri gereği hep ‘şimdi’de olan bir şeydirler.” (3)
Kapitalizmin zaman ve mekân üzerindeki tahakkümü ve işçi sınıfıyla futbol arasındaki ilişkiyi dönüştürmesinin yanında kulüpler ve futbolcular üzerindeki dönüşümden bahsetmek gerekiyor. Bu yönüyle pazarda dolaşım aracı olarak futbolcular öne çıkıyor. Köylülerin bir yönüyle de sınırsız ve sayısız oynadıkları futbol, kapitalist üretim koşullarında dönüşmeye başlamıştır. Sürecin işleyişi vurgulamamamız adına Karl Marx’tan yapacağımız alıntı çok anlamlı olsa gerek:
“Üretim ve geçim araçları kendiliklerinden nasıl sermaye değilse, para ve metalar da kendiliklerinden sermaye değildir. Bunların sermayeye dönüşmeleri gerekir. Ama bu dönüşümün kendisi ancak belli koşullar altında olabilir, yani birbirinden çok farklı türden iki meta sahibinin yüz yüze ve temas haline gelmesi gerekir; bir yanda, başkalarına ait emek-gücünü satın alarak, ellerindeki değerler toplamını arttırmak isteğinde bulunan, para, üretim aracı ve geçim aracı sahipleri; öte yanda, kendi emek-güçlerini ve dolayısıyla emeklerini satan özgür emekçiler. …Meta pazarındaki bu kutuplaşma ile kapitalist üretimin temel koşulları sağlanmış olur.” (4)
Futbolcuların pazarda emeklerini satan özgür emekçiler olarak pozisyonları, Bosman Kuralları ile daha da netleşti. Bosman Kuralları öncesinde futbolcuların pazarda meta olarak dolaşımı sadece kulüpler arasındaki ilişkiyle gerçekleşiyordu.
Bosman Kuralları’yla (5) birlikte emeklerini satan özgür emekçiler olarak futbolcuların emeklerini satabilecekleri kulüplere gidebilmeleri daha da esnekleşirken, bu durum aynı zamanda kapitalizmin futbol üzerindeki tahakkümünü yeniden üretiyor. Bosman Kuralları’nı sadece futbolcu maaşlarına yaptığı etkiyle açıklayamayız. Burada emeklerini satan özgür emekçiler olarak futbolcuların, maaştan önce emeklerini satabilecekleri en uygun kulübe gitmeye yöneldikleri görülecektir. Bu açıdan, sözleşmesi biten futbolcu için öncelikli hedef konumunda ileri kapitalistleşmiş ülkelerin kulüpleri gelmektedir. Örneğin, Galatasaray’da Arda Turan’ın sözleşmesi bittiğini ve serbest kaldığını düşünelim. Arda Turan’ın gideceği ülke Romanya olmayacaktır, ileri kapitalistleşmiş ülke kulüplerinden biri olan Manchester United’a gittiğinde artık emeğini en geniş koşullarıyla pazarlayabilecek ve bu durum aynı zamanda ileri kapitalist ülkelerin kulüplerinin futbolda tekelleşme sürecini üretecektir.
Bosman Kurallarının yanında, bugün kapitalist sistemde futbolun en büyük pastası olarak öne çıkan organizasyonlarda (UEFA ve FİFA’nın düzenlediği turnuvalar) yapılan değişiklere vurgu yapmamız gerekiyor. Burada da özellikle Şampiyonlar Ligi öne çıkıyor. Şampiyonlar Ligi’nin her yıl yapılıyor olması ve ileri kapitalist ülkelerin başa oynayan takımlarının mücadele (!) alanı olması nedeniyle en dikkat çeken düzenlemeler bu organizasyonda yapılıyor.
Bu yapısıyla endüstriyel futbolun gözbebeği konumundaki Şampiyonlar Ligi’ni irdelediğimizde, -Devler Ligi olarak adlandırdıkları turnuvada- ileri kapitalistleşmiş ülkelerin başa oynayan takımlarının turnuvası olduğu göze çarpmaktadır. Öncelikle gruplara torba sitemine göre yerleştirilen takımlar zaten baştan güç dengesine göre sınıflanmış oluyor. Örneğin Manchester United, Juventus, PSV ve S. Bükreş’ten oluşan bir grup olduğunu düşünelim. Birinci torbadan gelen Manchester United’ın gruptan çıkma sansı çok yüksek. Onu Juventus takip ediyor. PSV belki ikinciliği zorlayabilir ama S.Bükreş’in şansı çok az.
Platini döneminde Şampiyonlar Ligi statüsünde yapılan değişiklik ilk bakışta daha küçük bütçeli kulüplerin işine yarıyor gibi görünüyor. Fakat değişiklik aslında ileri kapitalistleşmiş ülkelerin başa oynayan takımlarına yarıyor. Platini’nin ağızlarına bir parmak bal çaldığı “küçük kulüpler”, gruplara girebilseler bile de onları birinci ve ikinci torbadan gelen takımlar bekliyor. İleri kapitalistleşmiş ülkelerin ilk iki veya üçteki kulüpleri direk şampiyonlar Ligi’ne katılıyor. Bu durumda da üçüncü veya dördüncü sırayı alan takımlar da tek ön elemeyi geçmekte pek de zorlanmıyor. Örneğin İngiltere’de çoğunlukla ligi dördüncü bitiren Arsenal veya Liverpool her yıl rahatça Şampiyonlar Ligi’ne katılıyor. Gruplara takımların dağılımının yanında başka bir boyutuyla da, Şampiyonlar Ligi’nde çeyrek ve yarı finalde hangi ülkelerin takımlarının yer aldığıdır. Burada da ileri kapitalistleşmiş ülkelerin ilk dörde oynayan takımları belirgin olarak öne çıktığı görülmektedir. (6)
Futbol kulüpleri, turnuvalar ve oyuncuların kapitalizmdeki dönüşümleri ve birbirini üretiyor olmasını taraftar boyutunu ele almadan irdeleyemeyiz. Bu yönüyle de özellikle taraftarın yabancılaştırılması olgusundan bahsetmemiz gerekiyor. Taraftarın yabancılaştırılması, kapitalizmin futboldaki tahakkümüyle beraber başta ileri kapitalist ülkelerde daha belirgin olarak göze çarpıyor.
Bu noktada kapitalizmin taraftarı yabancılaştırmada en çok kullandığı holigan kavramı öne çıkıyor. Modernlik olarak sunduğu seyirci profili de tam da yıkıntıların örtülmesiyle inşa ediliyor. Bugün özellikle İngiltere’de, statlara VIP (very important person) koltuklarda iş sözleşmelerinin yapıldığı, sadece maç günü değil, haftanın her günü tüketime yönelik olan ve sahadaki “oyun” dan çok store’lerdeki ürünleriyle kapitalizmin barbarlık belgesini görüyoruz. Bu noktada Walter Benjamin’den yapacağımız alıntı çok anlamlı olsa gerek:
(…) Bu kültürel zenginlikler, hiç istisnasız, dehşet duygusuna kapılmadan düşünülemeyecek bir kökene sahiptir.(…) Hiçbir kültür ürünü yoktur ki, aynı zamanda bir barbarlık belgesi olmasın. Ve kültür ürününün kendisi gibi, elden ele aktarılma süreci de nasibini alır bu barbarlıktan.” (7)
Bu açıdan kapitalizmin yıkıntılardan kurduğu “futbol kültürüne” karşı direnen taraftar gruplarından bahsetmemiz gerekiyor. Bunların en başında da İtalya futbolunda farklı bir yere sahip olan liman kenti Livorno’dan söz etmek gerekiyor. Aynı zamanda bir işçi kenti olan Livorno, İtalya komünist partisinin de kurulduğu şehir.
Livorno’nun İtalyan futbolundan bağımsız olmadığını da ortaya koyarak, kapitalizmin futbol üzerindeki tahakkümünün yarattığı dönüşüme vurgu yaparak, Toni Negri’nin sözlerine dikkat çekmek gerekiyor:
“İtalyanlar gırtlaklarına kadar futbola batmış durumdalar. Afallamam ve şaşkınlığım işte bu bataklıktan geliyor: hüzünlü de olsa her şeyin değiştiğini kabul etmek zorundayım. Sorun Calcio’nun artık en üstün değere sahip olmaması değil, kesinliklerin epeydir yıkıma uğramış olması. Bu uygarlığın gerçek bir bunalımı. Bu değerler bunalımının, kesinliklerin bu altüst oluşunun üç örneğini vereceğim: Eskiden, hangi kulübün taraftarı olacağını seçerken (ya da aileden devralırken) insanlar neye göre karar alacaklarını bilirlerdi. Milan AC, Torino ve Roma kent proletaryasının “kızıl” takımlarıydılar. Öte taraftan Inter Milan, Juventus ve Lazio patronların takımıydı: Milan’ın büyük finans burjuvazisinin, Agnelli ailesinin ve Torino’daki Fiat grubunun, Roma’nın mülk sahibi aristokrasisinin… Maça gitmek hangi sınıfa ait olduğunun bilincine varmaktı, “tifo”yla özgül bir kent kültürünü ifade etmekti, bir kimlik kavgası vermekti. Bu iman kuşaktan kuşağa geçiyordu. Kızıl-siyah giysiler içinde çocukken babamla birlikte Milan AC’ nin maçlarına giderdik ve yetmişli yıllarda (ama bunu yargıçlarıma söylemeyin sakın!) Milan kopunun, “Kızıl-Kara Tugayların” kurucuları arasındaydım..” (8)
Devrimci tribünlerin başında gelen Livorno tribünlerinin futbolun genel fotoğrafından pek çok farklılık içerdiğini de belirtmemiz gerekiyor. Bunun yanında Livorno’ya karşı sempatiyle yaklaşan insanların tüm dünyaya yayıldığını da vurgulamamız gerekiyor.

Yazan: Osman Bulugil (1)

Notlar:
(1) Ege Üniversitesi Coğrafya Bölümü Mezunu – osmanbulugil@gmail.com

(2) B. Aydın – D. Hatipoğlu – Ç. Ceyhan. 2008. “Endüstriyel futbol çağında “taraftarlık” , İletişim kuram ve araştırma dergisi Sayı 26 Kış-Bahar 2008, sf:289–316

(3) Talimciler Ahmet. 2008. “Futbol değil iş: endüstriyel futbol”, İletişim kuram ve araştırma dergisi, Sayı 26 Kış-Bahar. Sf:89–114

(4) Marx, Karl. 1986. Kapital I. Cilt, Çev: Alaattin Bilgi, Sol Yayınları. Ankara. Sf:731

(5) Bosman Kuralları,1990 yılında Belçika 1. Ligi’nde FC Liege takımında forma giyen M. Bosman’ın Fransız takımı Dunkirke’ye transfer olmak istemesiyle başladı. FC Liege Bosman için yüksek bir bonservis bedeli talep etti. Bosman, AB vatandaşlarının sahip olduğu iş aramak için serbest dolaşım hakkını engellediğini ileri sürerek Belçika Futbol Federasyonu ve FC Liege’e karşı mahkemeye başvurdu. Dava 5 yıl sürdü ve Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın kararı M.Bosman’ın lehine oldu. Artık sözleşmesi biten oyuncu istediği kulübe gidebilecekti. Bosman Kuralları Avrupa Birliği üyesi olan ülkelerin futbol kulüplerinin oyuncuları üzerinde etkin durumdaydı. 2001 yılında, o dönemde AB üyesi olmayan Macaristan oyuncusuyla ilgili transfer sorunu sonrası Avrupa Birliği Adalet Divanı ve FİFA yeni düzenlenin sınırlarını genişletti. AB Adalet Divanı, FİFA ve UEFA görüşmeler sonucunda sözleşmesi biten oyuncuların serbest kalacağı üzerinde anlaştı. Fakat FİFA bu durumu bazı kurallara bağladı. Öncelikle 23 yaş altı oyuncular için yetiştirme tazminatının ödenmesi ve sözleşme süreleri 5 yılla kısıtlanmasına karar verdi.

(6) 2009/2010 sezonunda Şampiyonlar Ligi yarı finalinde Barcelona, İnter, Bayer Münih ve Lyon yer aldı. 2008/2009 sezonunda Şampiyonlar Ligi yarı finalinde Manchester United, Arsenal ve Chelsea ve Barcelona yer almıştı. 2007/2008 sezonunda yarı finalde, Manchester United, Arsenal, Chelsea ve Liverpool yer almıştı. Bu örneklerin yanı sıra 1999 yılından itibaren kupayı kazanan takımlara baktığımızda sırasıyla Manchester United, Real Madrid, FC Bayern, Real Madrid, Milan, Porto, Liverpool, Barcelona, Milan, Manchester United, Barcelona olduğunu görmekteyiz.

(7) Benjamin, Walter. 2008. Son Bakışta Aşk. Çev: Nurdan Gürbilek, beşinci basım, Metis kitap, İstanbul. Sf: 41
(8) Toni,Negri.1998.“Milan,Kesinlikle!”,Çev:Ulus Baker, http://korotonomedya.net/kor/index.php?id=7,59,0,0,1,0 (erişim tarihi: 22.01.2010, 23.58)

KAYNAKÇA
B. Aydın – D. Hatipoğlu – Ç. Ceyhan. 2008. “Endüstriyel futbol çağında “taraftarlık” , İletişim kuram ve araştırma dergisi Sayı 26 Kış-Bahar 2008, s.289–316
Benjamin, Walter. 2008. Son Bakışta Aşk. Çev: Nurdan Gürbilek, beşinci basım, Metis kitap, İstanbul.
Marx, Karl. 1986. Kapital I. Cilt, Çev: Alaattin Bilgi, Sol Yayınları. Ankara
Toni, Negri. 1998. “Milan, Kesinlikle!” ,Çev: Ulus Baker, http://korotonomedya.net/kor/index.php?id=7,59,0,0,1,0 (erişim tarihi: 22.01.2010, 23.58)
Talimciler Ahmet. 2008. “Futbol değil iş: endüstriyel futbol”, İletişim kuram ve araştırma dergisi, Sayı 26 Kış-Bahar. Sf:89-114

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Keşke yalnız bunun için sevseydim seni…
Üzerine yansımadığın her şey siyah görünüyor bana
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni..
Gün batıyordu turuncu
Deniz de vardı mavi
Senle ben turuncu-mavi
Dünyanın en uyumlu iki rengi
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni!…
Nefes almak mıdır yaşamak
Yaşamak için mi nefes alırım…
Ben senin için alıyorum nefesleri
Hep bir umut
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni!

Keşke yalnız…
Keşke yalnız sevebilseydim seni…
Sebebe gerek kalmasaydı sen giderken…
Cemal Süreya

Asıl adı Cemalettin Seber olan şairimiz Cemal Süreya 1931′de Erzincan’da doğdu. 1938′de Dersim isyanı sonrasında ailece Bilecik’e sürgün edildi.

“Annem sürgünde öldü, babam sürgünde öldü”

“Bir yük vagonunda açtım gözlerimi./ Bizi bir kamyona doldurdular./Tüfekli iki erin nezaretinde./Sonra o iki erle yük vagonuna doldurdular./ Günlerce yolculuktan sonra bir köye attılar./Tarih öncesi köpekler havlıyordu./Aklımdan hiç çıkmaz o yolculuk, o havlamalar, polisler./ Duyarlığım biraz da o çocukluk izlenimleriyle besleniyor belki./ Annem sürgünde öldü, babam sürgünde öldü.”

Cemal Süreya, o yıllarını ve bir anlamda da bütün ömrünü sürgün çocuğu olarak yaşadı. Bir gece yarısı ailesiyle birlikte Bilecik tren istasyonuna indirilmişti. Nereye gideceklerini bilmeden vagonlara yüklenmişlerdi. Çaresizdiler. Ve 20 yıl Bilecik dışına çıkmaları yasaktı. Bu göçün altıncı ayında annesini yitirdi.

“Hiçbir şeyim yok akıp giden sokaktan başka/ keşke yalnız bunun için sevseydim seni.”

İlkokulu okumak için İstanbul’daki amcasının yanına gitmeye mecbur kaldı. Beyoğlu 37. İlkokulu’nda öğrenimine başladı. Babası da kız kardeşlerini alarak İstanbul’a çalışmaya geldi. “Sürgün” kararı peşlerindeydi. Evleri polis tarafından basıldı. Dönemin işkenceleriyle ünlü İstanbul’un Sansaryan Hanı’nda gözaltına alınıp ailecek yeniden “paket halinde” Bilecik’e geri gönderildiler.

“Ben kaç yaşındaydım?”

“Tahta sıranın üzerinde uyumuştuk. Kadınlar kavga çıkarmışlardı. Ertesi gün jandarma refakatinde sürgün yurdumuz olan Bilecik’e posta edildik. Ben kaç yaşındaydım? On birin içinde.”

Kürt olmanın, sürgün olmanın acılarını ve zorluklarını hep içinde taşıdı. “Bir gün okulda arkadaşlarından biriyle kavga eder, küsüşürler. Araya kim girse barıştıramaz Cemalettin’i. Sınıfta tam bir kargaşa. Birden öğretmenin sesini duyar ‘Kürt damarı tuttu.’ Olan olmuştur. Başını önüne eğer. Demek herkes biliyor!… Başka bir gün oğlanın biri arkasından ‘Sümüklü Kürt’ diye bağırınca dayanamaz artık. Koşa koşa eve gider, çantayı bir yana fırlatır, odaya kapanır, bütün gün ağlar.”
(Feyza Perinçek ve Nursel Duruel Cemal Süreya biyografisi Can Yayınları s.30)

Şair sürgün olmanın acısını bir şiirinde şöyle anlatıyor:

“Gülümsemeyle hüzün yan yana gider benim şiirimde özgürlük ve kendine güven durumu beni hep lirizme, sıkıntı ve bunalım ise hep humor’a atmış.
Küfürden kaçma girişiminin yarattığı bir şeydir belki de bende humor. Çocukluk günlerimi düşündüğümde, böyle bir olay vardı gibi geliyor. Bir şeyi aşağılanmaktan kurtarma. İşi şakaya vurma.”

Bilecik Ortaokulu’nu bitirdi (1947). Parasız yatılı sınavını kazanarak lise öğrenimi için İstanbul’a geldi. 1950 yılında Haydarpaşa Lisesi’ni, 1954 yılında da Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. Evlendi. Eskişehir vergi memurluğuna atandı. Altı ay sonra müfettişlik sınavını kazandı, İstanbul’a taşındı. Bir süre Paris’te kaldı. Dönüşünde Maliye Müfettiş Yardımcılığı yaptı (1955-58). 1957′de, babasını trafik kazasında kaybetti. Görevini Maliye Müfettişi olarak sürdürdü. 1965′te maliye müfettişliğinden istifa etti.1965-71 yılları arasında yayıncılıkla uğraşan ve çok sayıda kitap tercüme eden Cemal Süreyya, “Papirüs” adlı dergiyi çıkardı. 1971 yılında tekrar memuriyete döndü. Maliye Tetkik Kurulu üyeliği, Darphane yöneticiliği ve maliye müfettişliği yaptı. 1982′de emekli oldu. Duygularının seyrine kapılıp, “Gitti gider yüreğim” misali yaşamıştır. Şiirleri de böyledir. Bir mısrada, bir dünya duyguyu, bir destanı damıtmıştır. Onun bir mısrasına takılıp; aşkı, hayatı, hüznü, yaşanmışlığı anlayabilir insan. Nasılsa aşkları öyledir hayatı. Düz yazıları, eleştiri yazıları, mektupları ve çocuk yazıları vardır Cemal Süreyya’nın. En çok çocuklar için yazdığı yazılarda kendisini ele verir. İçinde cıvıl cıvıl bir çocuk vardır. Ve bu çocuğun beyninin bütün kapıları dünyaya açıktır. Cemal Süreyya zamansız aramızdan ayrılan duyarlı bir şairdi. Hayatında Dersim katliamı ve sürgünlüğün derin izlerini taşıyan Süreya, yaşamın bütün acılarını şiirden ve şaraptan çıkardı. 9 Ocak 1990′da yaşama veda ederek aramızdan ayrıldı.

Cemal Süreya hakkında ne dediler

♦ Ahmed Arif: “Eros’tu kendi okuyla kendini vuran”
♦ Aziz Nesin: “Jean Paul Sartre ve Cemal Süreya, dünyanın en küçük devletleri. İkisinde de bir devlet olabilecek kadar birikim var”
♦ Melih Cevdet Anday: “Şiiri bütün fazlalıklardan kurtarmak istiyor, usun özgürlüğünden ne güzellikler doğabileceğini gösteriyor.”
♦ Nurullah Ataç: “Cemal Süreya mıdır nedir,(…) bir şair çıkardınız başıma.”
♦ Ceyhun Atuf Kansu: “Soylu duyarlığın şairi.”
♦ Orhan Kahyaoğlu: “İnsan denen karmaşık varlığa bütün yüzleriyle kucak açan ilk şair Cemal Süreya’dır. Klasikleşmiş toplumcı gerçekçiliğin hiçbir zaman kavrayamadığı noktalardan biri de budur.”
♦ Gülten Akın: “Bir geleneği, hazır bir durumu sürdürmekle kalmayıp ona yeni şeyler katabilmiş bir ozandır o. ‘Gülün ortasında ağlıyorum’. Anlamı kullanıyor, zorluyor. Duyarlığı işliyor. Kendini alayla bitiriyor. Anlam, anlamsızlığın önüne geçiyor.”
♦Tomris Uyar: “Şiiri çok iyi bilen, iyi yazmaktan korkan, mükemmellikten kaçan bir şair.”
“Tanıdığı kaç kişi varsa, o kadar Cemal Süreya vardır. Hepsi değişik. Belki temel ögeleri aynı kalıyor: politikaya, edebiyata, espriye tutkusu, çalışkanlığı, dürüstlüğü… Çok değişken biri. O yüzden ben bir tane Süreya biyografisi düşünmem. Üç tane yazılabilir. Üç tane apayrı.”
♦ Ülkü Tamer: “Tanrı binbirinci gece şiiri yarattı
Binikinci gece Cemal’i.
Bin üçüncü gece şiir okudu Tanrı
Başa döndü sonra,
Kadını yeniden yarattı.”
♦ Can Yücel: “Aşk yok gayri memlekette Cemal Süreya beri gideli”
♦ Turgut Uyar: “Cemal Süreya ölmüş diyorlar ilahi azrail!.. Cemal Süreya ölür mü hiç!”
♦ Doğu Perinçek: “Şiirin Evliya Çelebisi’dir.”
♦ Sunay Akın: Cemal Süreya
Buzdağına çarptın mı bilmiyorum
ama Titanik
gibi oldu batışın
bir sen vardın çünkü
şiirin dört bacalı şairi
Dalgaların kıyıya vurduğu
eşyalarını toplama telaşında
imgenin derin sularına
nefesleri yetmeyen
lodosçular

Bir gemi gibi batmak
yakışırdı sonuna
filikaya biniş sırasına benzeyen yaşantının:
- Önce çocuklar
ve kadınlar
II
Gülcemal vapurunu hiç görmedim ama
tanıdığım Cemal gül idi…

ESERLERİ :
Şiir
Üvercinka (1958; Yeditepe Şiir Armağanı) Göçebe (1965; 1966 TDK Şiir Ödülü) Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973) Sevda Sözleri (Uçurumda Açan ile birlikte toplu şiirleri: 1984) Sıcak Nal ve Güz Bitigi (1988; Behçet Necatigil Şiir Ödülü) Sevda Sözleri (bütün şiirleri: 1990, ö.s; YKY 1995)

Düzyazı
Şapkam Dolu Çiçekle (1976) Günübirlik (1982) Onüç Günün Mektupları (1990, ö.s.; YKY 1998) 99 Yüz (1991; YKY 2004) 999. Gün / Üstü Kalsın (1991) Folklor Şiire Düşman (1992) Uzat Saçlarını Frigya (Günübirlik’in yeni basımı: 1992) Aydınlık Yazıları / Paçal (1992) Oluşum’da Cemal Süreya (1992) Papirüs’ten Başyazılar (1992) Günler (999. Gün’ün genişletilmiş basımı: YKY 1996) Güvercin Curnatası (Cemal Süreya ile konuşmalar: haz. Nursel Duruel, YKY 1997; genişletilmiş basımı: YKY, 2002) Toplu Yazılar I: Şapkam Dolu Çiçekle ve Şiir Üzerine Yazılar (YKY 2000)

Antoloji ve çevirileri
Cemal Süreya iki antoloji (Mülkiyeli Şairler ve 100 Aşk Şiiri) hazırladı; Simone de Beauvoir’dan Sade’ı Yakmalı mı? (1966; YKY 1997), Gustave Flaubert’den Gönül ki Yetişmekte (Duygusal Eğitim) ve Antoine de Saint-Exupéry’den Küçük Prens (Tomris Uyar’la birlikte) başta olmak üzere, pek çok çeviri yaptı. Çeviri şiirleri (Yürek ki Paramparça, haz. Eray Canberk, YKY 1995) ve Çocukça dergisi için yazdığı yazılar (Aritmetik İyi Kuşlar Pekiyi, haz. Necati Güngör, 1993; YKY 1996) derlendi.

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

düşlem gücünün yarattığı özgür imgelerin yer aldığı şiirlerden sonra, 1935-45 yılları arasında yazdıklarında politikleşme görülür. Şiir anlayışındaki bu değişimde İspanya İç Savaşı’nın etkileri vardır. ‘Ölmüş Savaşçıların Analarına Şarkı’ gibi önemli politik şiirlerini ve İspanya Kalbimizde yapıtını bu savaştan esinlenerek yazmıştır.
Başta Güney Şili olmak üzere, ülkesinin doğasına âşık olan şair, şiirlerinde toprağı taşıyla, bitkileri, ağaçları ve çiçekleriyle, dağları, denizi ve ırmaklarıyla (‘Bio-Bio’ şiiri gibi), kuşları ve böcekleriyle, yağmurları, insanları ve sorunlarıyla bu coğrafyadan görünümler sunar. Bir kitabının adı Şili Taşları, bir diğerininki ülkesinin kuşlarını anlattığı Kuşlar Sanatı’dır. Kuşlar Sanatı’ndaki şiirleri yazarken, Şili’nin ormanlarında elinde dürbün günlerce; tüylerinden kuyruk sallayışlarına, gagalarından ayaklarına, ötüşlerine kuşları gözlemiş, dinlemiştir. Çok dikkatli bir gözlemci olan Neruda, çevresinde gördüklerini en ince ayrıntılarına kadar, bazen gerçeküstü/düşsel ögeler de katarak, canlı ve etkili bir biçimde anlatır. Yalınlık, içtenlik, müzikalite ve lirizm şiirlerinin temel özelliklerindendir. Politik şiirlerinde bile lirizmden pek uzaklaşmaz. 1950’lerden sonra yazdığı şiirler daha açık ve yalındır. Üretken bir şairdir ve şiirlerinde ilginç yaşamından, tutkulu aşklarından, çocukluk anılarından esinler, yansımalar vardır.
Neruda, bir söyleşisinde, şiirlerinde politikanın yerinin önemsiz olduğunu ve onun için aşkın öncelikli olduğunu söyler: “Şiirimin esası değil politika. Yazdığım şiirler galiba 7000 sayfa tutuyor. Oysa, politika konusunda, sanırım dört sayfayı geçmez orada bulacaklarınız. (…) Benim için aşkın önceliği vardır. Aşk üzerine on kitap yazdım. ” Yaşadığımı İtiraf Ediyorum kitabında da şöyle der: “Bugünkü şair Neruda’yı hazırlayan nitelikler bence doğa ve sevgidir.”
Neruda, Yüz Aşk Sonesi’ni üçüncü eşi olan Matilde Urrutia için yazmıştır. Kırmızı Yayınları’nca, Adnan Özer’in Türkçesiyle ve İspanyolca asıllarıyla birlikte yayımlanan kitaptaki şiirler; tutkulu bir aşkı dile getiren, duygu yoğunluğu olan yumuşak tonlu şiirlerdir. Kitabıyla ilgili olarak şunları söylemiştir şair: “Yüz Sevgi Sonatı’ kitabımda ona karşı bütün duygularım ve söylediğim her şey vardır. ” 1952’de yayımlanmış olan Kaptanın Dizeleri kitabındaki şiirler de Matilde için yazılmış aşk şiirleridir. Şair, başka kitaplarındaki birçok şiirine de esin kaynağı olmuş olan Matilde’den, bunların bazılarında doğrudan, adıyla söz eder.

‘Sadesin, toprağa yakın…’
Neruda, Matilde ile 1950’lerde tanışmıştır ve aşkları başladığında evlidir. Onların aşkı da bütün aşklarda olduğu gibi, mutluluk yanında, politik baskılar, korku, kaçak yaşamak zorunluluğu benzeri nedenlerle ayrılık, özlem, acı ve umutsuzluklar da getirmiştir. Şair, ‘XXV. Sone’de onu tanımadan, onunla birlikte olmadan önce kendini boşlukta hissettiğini, kendisine her şeyin boş göründüğünü, bocaladığını ve kimi sorunlarına yanıt bulamadığını, herkesin öteki olduğunu belirtir. Bir dizesinde, Gerçek ve aşk çıplak yaşar bu evde diyen Neruda, Matilde ile aralarındaki tutkulu aşkı, en doğal ve yalın söyleyişle, en içten duygularla şiirleştirip ölümsüzleştirmiştir.
Matilde, bu aşk şiirlerine esin kaynağı olmasının yanı sıra; şaire, halkının özgürlüğü ve mutluluğu için baskıya, gecelerin karanlığına karşı savaşımında hep yanında yer alarak; bu aşkın aydınlığıyla, ışığıyla, verdiği yaşama sevinciyle de destek olmaktadır. Güzelliğinden ve sadeliğinden, ellerinin yalınlığından söz ettiği Matilde gibi sıcak ve içten, güzel ve yalındır bu şiirler: çıplaksın, ellerinden biri gibi yalın,/ sadesin, toprağa yakın, toparlak ve saydamsın.
Neruda’nın yazdıkları; yaşadıklarıyla, günlük yaşamla, somut gerçeklikle sıkı sıkıya bağlantılıdır. Örneğin, evlerinin bahçesinde çalışan, elinde çapa fidan diken, sebze-çiçek yetiştiren, onları sulayan, budayan Matilde için ‘Bahçıvana Övgü’ şiirini yazmıştır. Şiirde, onun ellerini tomurcuklanan karanfil ve gümüşsü leylaklara benzetmiştir. Yaşadığımı İtiraf Ediyorum kitabında, onun kendisine nasıl esin verdiğini şöyle anlatır: “Minicik ayakkabılarının bahçede çamura batışına bakarım, küçücük ellerinin bitkilerle toprağa gömülüşünü seyrederim. Matilde, mutluluğun bütün köklerini, bütün çiçeklerini, güzel kokulu bütün yemişlerini topraktan taşıdı bana… Ayaklarıyla, elleriyle, gözleriyle ve sesiyle.” Ev işleri yapan, yemek pişiren, dikiş diken, örgü ören Matilde için şu dizeleri yazar Neruda: Canımın içi, kerevizlerin ve hamur teknesinin sultanı,/ yünün ve soğanın minik panteri. Mutfak onunla şenlenmekte, mutlu olmaktadır; öyle ki tencereler şarkı söyler. Superisi, teninden bezekler keser ve onlar mutfakta çiçeklenir. O, süpürgeyle dans eden balerin’dir, evin sultanıdır. Neruda, aşkını somutlayarak anlatır: aşk deyince: Saf ellerinin hoş tutması kaşıkları, Amansız aşk, dikenler takınmış menekşe, kazılacak kömürdü aşkım toprakta. Böylece doğadan Matilde’ye, ondan doğaya deyim aktarmalar ya da eğretilemelerle hem anlatımını somutlaştırır hem de daha güçlü imgelere ulaşır. Çizdiği pastoral tablolarla da okuyanda güzel duygu ve tasarımlar oluşturur. Güney Şili’nin doğasından ülkesinin diğer bölgelerine, Güney Amerika coğrafyasına, Polonya ve Tibet’e uzanan şaire, başka ülkelerde gördüğü doğal güzellikler de sevgilisini anımsatır.
Kitabın, Latin Amerika ve İspanyol şiirini iyi tanıyan Adnan Özer tarafından çevrilmiş olması Neruda için bir şans. Çünkü aynı sözcüğü farklı dize ve şiirlerde bazen farklı anlamlarda kullanan Neruda’nın bu tür oyunlarını her çevirmen ayrımsayamaz. Özer’in başarısı, ‘şiiri şairler çevirmeli’ görüşünü hakkıyla bir kez daha doğrulamış oluyor. Özer, Neruda’nın özgün benzetme ve eğretilemelerine, alışılmadık bağdaştırma ve güçlü imgelerine Türkçede uygun karşılıklar bulmuş; konuşma dili ve deyimlerdeki doğallık ve içtenlikten, ses ögesinden de yararlanarak soneleri rahat bir şiirsel anlatım, doğal ve zorlamasız bir söyleyişle aktarabilmiş. Güzel ve etkileyici söyleyişiyle, çeviri kokmadan, yadırgatmadan Neruda şiirinin kokusunu, gücünü duyurabilmiş. Çeviride dil yalın, söyleyiş rahat ve doğaldır ki Neruda şiirinin temel özelliklerindendir bunlar. Uyak için zorlamalar yok çeviride. Özer, bu nedenle anlamdan uzaklaşma, doldurma sözcükler ekleme gibi yollara başvurma gereği duymamış.
Özer, bazı sözcükleri konuşma dilinde kullanıldıkları gibi yazarak (burda, orda…), ikileme ve yinelemelerle (buram buram, dolu dolu, tel tel; varsın yıksın/ varsın devirsin, ekmek gibi-ağaç gibi, nice çiçek-nice yıldız-nice dalga, ben diyorsam-biz diyorsam) konuşma dilindeki akıcılığı, kıvraklığı sağlamış. Çeviride bulunan birçok ulama için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Şiirlerdeki iç ses/ritim zenginliği çeviride de yansıtılmış. Bu bağlamda, deyimlerdeki ritim ve müziksellikten de yararlanmış Özer: kanlı canlı, yana yakıla, derdi günü, har vurup harman savurmak, yanıp tutuşmak, el vermek, dilinden düşürmemek, yola düşmek, diş bilemek… Aynı şekilde halk ağzı sözcüklere ve mecazlara yer vererek (gayrısı, bezeli, okuntu, katık etmek, kavruk, tarifsiz uzakta, hınzır tırnakları) şiirlere daha bir sıcaklık kazandırmış; böylece, okuyanın da şiirlere daha bir yakınlık duyması sağlanmış.
Neruda da Elsa için kitaplar dolusu şiirler yazan ve onunla ilgili dizeleri için, Sürüklenecek seninle sonsuzluğa yaşayacaklar benden sonra, Bir gün bu dizeler Elsa dillerinde dolaşacak insanların diyen Aragon gibi, şiirlerinin kalıcılığından umutludur. Aşklarının, ölümlerinden sonra da toprak gibi yaşayacağını dile getirmiştir: Düşeceksin benimle taşlar gibi mezara/ tükenmeyen aşkımız bizimle nasıl yaşarsa,/ yaşayacak her zaman, yaşayacak toprak da. Aragon’un, Neruda’nın aşk şiirleri insanlar yaşadıkça ve aşklar devam ettikçe yüzyıllarca daha okunacaktır kuşkusuz.
( * ) Yazan: Gonca Özmen
23/07/2010 tarihli Radikal Kitap’ta yayınlanan “Neruda’nın Ölümsüz Aşkı” adlı yazı

Özgür Uçakçıoğlu, Düşle Edebiyat ve Kültür Dergisi, 41.sayı, Şubat 2005
100 Aşk Sonesi, Pablo Neruda’nın eşi için yazdığı on dörtlüklerden oluşan soneleridir. Neruda aşkı ve şiirlerini bir yolculuğa benzeterek bu yolculukta rastladığı iyilikleri ve kötülükleri doğanın bir parçası olarak görüyor. Tatlı limon bir davranış sergilediğini belirtmek isterim. Çünkü Neruda aşıktır. Onun için insanın içinde aşk varsa kötülükte yoktur, bu amaçla bunu kabullenmiştir. İyi bir izlenimci olduğunu vurgulamış, aşkın her hangi bir kanunu asla kabul etmediğini ispatlamaya çalışmıştır. Çünkü, bireysel özgürlüğün en uç noktasında yer aldığını gözlemleyebiliriz. İşte bu noktada, toplumun bireye müdahale etmesi devreye giriyor…
Ve aşıkların yaşamları farklı bir düzenlemeye koyuluyor. Aşkın serbestçe gelişmesine izin verilmiyor. Hemen katı çerçevelere hapsediliyor, baskılanıyor. Böylece, çağlardan beri töreler ve kurumlar, toplumsal gelenekler ve dinsel kurallar, aşıkları sarıp sarmalayıp duruyor. Her ne kadar, ünlü Latin düşünür Severinus Boethius “Aşıkların yasasını kim yazabilir? Aşkın kendi yasadır.” dese de, dünya yüzündeki birçok şey gibi, bu konuda da olması gereken ile olup biten arasında uçurumlar oluşuyor.

Aşk Geçer Tohumdan Tohuma, Bir Gezegenden Öbürüne,
loş diyarlarıyla rüzgarın ağı,
kanlı çizgileriyle bir savaş;
hem gündüzü hem gecesi başağın.
Adalardan, köprülerden, bayraklardan gelirdik,
iç daraltan güzün uçucu kemanlarından,
mutluluk çoğalırdı, kadehte dudaklarla,
acıysa dondururdu bizi gözyaşı dersleriyle.
Açardı rüzgar bütün cumhuriyetlerde
hiç düşmemiş bayrağını, buzdan saçlarını,
sonra dönerdi o çiçekten işe.
Yine de güz asla küle dönmedi bizde.
Ve aşk, filizlenip büyüdü
çiyin ışıklarıyla kımıltısız ülkemizde.

Çok sevgili kadınım, sana bu kötü söyleyişli soneleri yazmak büyük çile oldu, acılar verdi ve sanki canımdan bir şeyler aldı, fakat sana bunları sunmanın mutluluğu bir çayırdan daha geniş. Bu işe girişirken, her biri için, aklının bir köşesinde şairlerin bunca zamandır titiz ve şık beğeniyle gümüşi çınıltılı, saydam ya da top ateşini andırır dizeler kaleme aldıkları vardı. Bense, olanca alçakgönüllülüğümle ağaçlardan çattım bu soneleri, demem o ki, pek ışıltılı olmayan, gücünü saflığından alan ezgilerdir duyduğun, nitekim senin kulağına da öyle geliyorlardır. Sen ve ben, yürüyerek ormanlar ve kumsallardan, yitik göller, kül enlemlerden, saf ağaç parçalarını devşirdik, suyla ve hava değişimiyle salınan dallardan.
Türküler yaktığım ve tapındığım gözlerini yaşatsınlar diye on dört tahtalı bu küçük evlerin çatısını ve aşk çatılarını o hoş kalıntılardan balta, bıçak ve çakı ile kurdum. İşte sana ait yüze tamamlanmış aşk sonesi: Sana borçlu oldukları yaşamdan başka bir şey olmayan dallardan soneler.

İşte böyle sunuyordu Pablo Neruda on dört dizeli sonelerini eşi Mathilde Urrutia’ya. Büyük şairin Isla Negra’da kaldığı dönemde yazılan bu soneler Antonio Skarmeta’nın ünlü romanı “Ateşli Sabır”ın kahramanı Postacı Mario’nun sevgilisine sunduğu şiirlerdir. Ekim 1959

Pablo Neruda’nın şiirlerini okurken sanki bir bağ bahçesindeymişim de bir akşamüzeri bu bağ bahçesinde dolaşıyormuşum gibi geliyor. Doğal güzellikleri sevgiliye etkili bir şekilde yakıştırması ve kendince dünyadaki her bir güzelliğin onsuz eksik olacağını anlatır nitelikte. İronik bir hava estirmeden semboller kullanarak oluşturuş 100 Aşk Sonesi adlı eserini.
Pablo Neruda Güney Şili köylerini dolaşmaktan büyük bir haz aldığını öncesinde yapılan kimi röportajlarda belirtmiş. Kitaptaki şiirlerini dört bölüme ayırarak düşlerdeki yoğunluğu kuvvetlendirmiş, okuyucuya farklı bir tat vermeye çalışmıştır. Şiirlerini sabah, öğle, akşam ve gece olarak günün zamanlarına göre kadınına sunmuştur.

100 Aşk Sonesi’nden Seçmeler
Sabah
Aşığım Bir Avuç Toprağa Senden Parçadır Diye,
çünkü başka bir yıldız yok bana
o gezegen çayırlarındakinden. Tekrarı senin dilinde
gittikçe çoğalan evrenin.
Bir ışığım var saçılmış takımyıldızlarından
ve onda senin sesin, iri gözlerin;
yağmurda göktaşının koştuğu
yollar gibi titreşir tenin.
Kalçalarından bana ağan nice aydan,
derin ağzının ve tatlılığının kesintisiz güneşinden,
gölgesinde bal gibi yanan onca ışıktan
Yanık kalbinin, uzun, kızıl ışık yolları boyunca,
işte böyle geçiyorum öpülerek oluşan biçiminden ateşi,
öyle küçüktür, bir gezegen sanki, bir güvercin ve coğrafya.

Öğle
Ah Aşkım, Ah Deli Işık, Tehlikeli Dulavrat Otu,
ziyaret edersin beni ve tırmanırsın teni çatılmış merdiveninle
kalesinde isle taçlanmış zamanın,
kapalı yüreğin solgun duvarlarına.
Kimseler bilmeyecek, yalnız inceliğin vardı
saf camlardan şehirler kuran,
mutsuz tüneller açmıştı kan
kışın devirdiği saltanatından uzak.
Bu yüzden, aşkım, ağzın, ayakların, ışığın, acıların,
yaşamdan miras kaldılar, kutsal armağanları
yağmurun doğallığın;
Buğdayın gebeliğini taşıyıp yükseltiyor onlar,
fırçalarda şarabın gizli iklimini,
yerde parıltıyla yanışını tahılın.

Akşam
Göz Kamaştıran Gerçek, Öğlenin Doğrudan Vuruşuyla,
şeytani berraklığı mutlak üzümlerin,
yolun sonundayız işte, yalnızız yalnızlık olmadan da,
uzak sayıklamaları vahşi şehirlerin…
Saf çizgi döndürdüğünde güvercinini
ve ateş verdiğinde barış nişanını besiniyle,
sen ve ben kutluyoruz demek kikutlu dirliği.
Gerçek ve aşk çıplak yaşar bu evde.
Çılgın düşler, ırmaklar buruk gerçekliğin,
bir çekicin düşünde sert kararlar,
düştüler çift kapısına aşıkların.
Yükseldiler bir hizaya gelinceye,
ikiz oldu gerçek ve aşk, iki kanat gibi.
Böyle oldu… ve kuruldu saydamlık.

Gece
Gecedir Sevdiğim, Düğümle Kalbini Benimkine,
düş görenler dağıtır karanlıkları
ormanda savaşan çift davul gibi
nemli yaprakların sık örgülü duvarı karşısında.
Bir geçit görünür geceden, sanki kara gözü düşlerin
sarılmış filiziyle yeryüzü bağlarının,
karanlığı ve soğuk kayaları durmayan sürükleyen
düğüm olmuş bir trenin dakikliğiyle.
İşte böyle bağlarsın aşkım beni saf harekete,
göğsünde atan dirence,
batık bir kuğunun kanatlarıyla.
Göğün yıldızlı sorularına varsın bu,
yanıtla düşümüzü tek bir anahtarla,
kapalı tek bir kapıyla karanlıkta.

Kitabın Künyeleri
100 Aşk Sonesi
Yazar / Şair Adı: Pablo Neruda
Yayın: Gendaş Yayınları
Birinci Baskı: Şubat 1998
İkinci Baskı: Ekim 1998
Üçüncü Baskı: Mayıs 2000

Yüz Aşk Sonesi,
Pablo Neruda,
Çeviren: Adnan Özer,
Kırmızı Yayınları,
2010
226 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Cervates roman türünün kokusunu almıştı. Sözleşme yaptığı yayınevinin açıklama bölümüne yazdığı not ilginçtir: “Ben Miguel de Cervantes Saavedra, Kastilya dilinde ilk roman yazan kişiyim.”
1613 yılında üç cilt halinde bir krallık kütüphanesinde… Şimdi de bizlerin kütüphanesinde…

Örnek alınacak hikâyeler – Didem Görkay
(Cumhuriyet/Kitap, 22 Temmuz 2010)
Edebiyatın birçok alanında başarılı eserler vermiş ve yüzyıllar boyunca beğenilerek okunmuş, eserleriyle ölümsüzlüğe ulaşmış bir isim Miguel de Cervantes. Şüphesiz ki Cervantes dendiğinde akla ilk gelen, modern romanın ilk örneği olan ve dünya edebiyatındaki klasikler içinde kendine sağlam bir yere sahip olan Don Quijote’dir. Cervantes, bu romanında ezilen insanları ve kahramanının yel değirmenleriyle savaşmasını anlatır. Cervantes’in bu eseri birçok kez beyaz perdeye de uyarlanmıştır.

İlk kısa roman

Zorluklarla dolu bir hayatı olan Cervantes, yazmaya genç yaşta başlar. 1571 yılında bir top güllesiyle sol elini kaybettiği İnebahtı Deniz Savaşı’ndan sonra, uzun yıllar ülkesinden uzakta Cezayir’de esir olarak yaşar. Cervantes, ülkesine döndükten sonra dolandırıcılıkla suçlandığı ve hapishanede kaldığı uzun yıllar içinde Don Quijote’yi kaleme alır.

Yazarın yaşadığı yıllar, doğruluğun ve dürüstlüğün erdem olarak görülmediği, hiçbir manevi değerin yüceleştirilmediği, haksızlıkların herkesi mağdur ettiği zamanlardır. 17. yüzyıl sonlarında İspanya’da yaşanan haksızlıklardan yola çıkan, Cervantes bu eseriyle şövalyeliliği çürütmek ister, bunu yaparken alaycı bir dil kullanır. Kimi zaman nüktedan üslubuyla, kimi zaman satır aralarından göz kırpan romantik anlatımıyla hayal ile gerçeklerin birlikte anlatıldığı, bu eser modern romanın ilk örneği olarak da kabul edilir.

Etkileyici bir üsluba ve kurgu yeteneğine sahip olan Cervantes’in adı, bir klasik olan Don Quijote ile birlikte anılsa da yazarın mutlaka okunması gereken başka eserleri de var. Bunlardan biri de Örnek Alınacak Hikâyeler.

Cervantes’in, orjinal adı ‘Novelas Ejemplares’ olan Örnek Alınacak Hikâyeler isimli eseri geçtiğimiz günlerde Kırmızı Yayınları tarafından Türkçeye çevrilerek okuyucuyla buluştu. Cervantes, her biri kısa bir roman uzunluğunda olan öyküleri kaleme aldığında otuz sekiz dile çevrilen büyük eseri Don Quijote’yi henüz yazmamıştı. O yıllarda Avrupa’da roman sanatı henüz bilinmemekteydi. Halk arasında anlatılan kimi kısa öyküler, anlatılar anonim olarak kulaktan kulağa yayılır ve yazıya geçirilirdi.

Örnek Alınacak Hikâyeler bu anlamda dünya edebiyatındaki ilk kısa roman özelliği taşıyan öykülerden oluşan bir kitap. Okuyucu, Cervantes’in büyülü yazı dünyasında yolculuk yaparken, kahramanlık, macera ve aşk öyküleri içinde anlatılan dürüst insanların erdemli düşüncelerinden örnekler bulacak, kimi zaman hayatın pek çok yerinde gerekli olan öğütlere rastlayacak satırlarda. Kitaptaki öyküler Cervantes’in ince zekâsının ve etkileyici üslubunun birer eseri olarak nitelendirilebilir adeta. Öykülerdeki kadın kahramanlar, uğruna her şeyin göze alınabileceği güzellikte. Kadınların güzelliğini gökyüzüne, ay ve yıldızlara benzeten Cervantes’in kahramanları âşık oldukları kadınlar için yaşamlarından vazgeçebilecek kadar tutkulu.

Yaşamından kesitler

Kitaptaki öyküleri yazarken, kendi yaşamından, yaşadığı sıkıntılardan, esir düştüğünde yaşadığı zorluklardan da yola çıkarak yaşadığı yüzyıla ışık tutan Cervantes öykülerinde İspanya’da yaşayan birçok topluluk hakkında belirlemede bulunuyor. Örneğin Çingeneler için şöyle diyor: ‘Bizler tarlaların, ekinlerin, ormanların, dağların, kaynakların ve ırmakların efendileriyiz. Dağlar bize yakacak odun, ağaçlar yemiş, bağlar üzüm, bahçeler sebze, kaynaklar su, ırmaklar balık, girilmesi yasak olan yerler av hayvanı, kayalar gölgelik, kuytular serinlik, mağaralar ise yuva sağlar’ (s. 53).

Cervantes ‘Cömert Âşık’ isimli öyküsünde, güzeller güzeli Leonisa’nın onu gerçekten seven Ricardo’yu fark etmeyerek, Cornelio’nun aldatıcılığına kapılmasını anlatırken okuyucuya hiç unutamayacağı öğütler verir: ‘Yaşı genç olan insanlarda kararsızlık, zenginlerde gurur, küstahlarda kibir, güzellerdeyse hor görme vardır. Bütün bunlara sahip insanlardaysa bütün kötülüklerin anası olan aptallık vardır’ (s. 100).

Cervantes, insanlığa yeni umutlarla aydınlanan bir yol çiziyor adeta öykülerindeki öğütleriyle.

Kahramanlarını maceraperest, serseri ruhlu ve gezginlerden seçen Cervantes’in eseri bu yönüyle pikaresk romana da bir örnek olarak gösterilebilir. Pikaresk roman, İspanyolca’da maceracı, serseri anlamlarına gelen ‘picaro’ sözcüğünden gelir. Bu roman türünde, kahramanlar çeşitli yerleri gezen, serseri ruhlu, eğlenmeyi seven, maceraperest kişilerden oluşur. Pikaresk roman, öğüt vermekten, okuyucuyu ders çıkarmaya yöneltmekten çok eğlendirici amaçlıdır.

O yıllarda şövalye romanlarına tepki olarak ortaya çıkan bu roman türünün özelliklerini Cervantes’in eserlerinde görmek mümkün. Örnek Alınacak Hikâyeler’de sıradan hayatları anlatırken özenle seçtiği kelimelerle, unutulmayacak kahramanlar yaratan Cervantes, ‘Çingene Kızı’ adını taşıyan öyküsünde, Preciosa’ya aşkını ispat etmek için, asilzade yaşantısını ve zengin bir hayat sürdüğü evini bırakıp Çingenelerin kervanına katılan Andres’in karşılaştığı zorlukları, azimli davranışlarıyla her şeyin üstesinden gelişini ve yaşadıklarının sonunda Preciosa’ya kavuşmasını anlatır.

Birbirinden güzel sonelerle süslenmiş öyküde, altı çizilecek güzellikte öğütler yer alıyor: ‘Taze âşıkların tutkuları, insanın iradesini zorlayan delice hazlar gibidir. İrade, uzak durulması gereken yasakları çiğneyip kendini kaybetmiş bir şekilde arzuladığı şeyin peşinden koşar. Gözleriyle cennete ulaştığını zannederken kendini kederin cehenneminde bulur. Arzu ettiği şeyi elde ettiğindeyse ona kavuşmanın verdiği rahatlıkla hevesi azalmaya başlar’ (s. 35).

Yoksulluk ile zenginlik arasındaki farkları ise ince bir üslupla işleyen Cervantes, satırlarında şöyle diyor: ‘Zenginlik, ona sahip olmaya alışık olmayan veya onu kullanmasını bilmeyen kimselere yoksul bir insanın yoksulluğu hissettiği kadar ağır bir yüktür. Altının varlığı dert, eksikliğiyse kaygı getirir; fakat eksikliğinin getirdiği dertlere az bir mal varlığıyla deva bulunur; oysa zenginliğin getirdiği kaygılar, servet artıkça çoğalır’ (s. 265).

Dünyanın neresinde olursa olsun değişmeyen bazı değerler ve ne yazık ki bazı insanların doğduğu günden beri karakterinde var olan kötü özellikler vardır. Bu kötü huylar, uygun yatağı bulduğunda oraya yönelen bir nehir gibi yeri geldiğinde bir köşeden ortaya çıkar.

Cervantes ‘Çingene Kızı’ isimli öyküsünde şöyle diyor: ‘Hasetlik denilen şey prenslerin saraylarında nasıl varsa, barbarların çadırlarında ve çobanların saman kulübelerinde de vardır’ (s. 58).

Örnek Alınacak Hikâyeler, isimli kitabını 1612 yılında tamamlayan Cervantes, kitabın önsözünde öyküleri için, ‘kendisinden faydalı bir örnek çıkarılmayacak hiçbir hikâyenin bulunmadığını’ yazmış. Yazarın ne kadar haklı olduğunu, kitabı bitirdikten sonra aklınızın bir köşesine yer eden öğütleri, hayata dair çıkarılacak dersleri gerektiği zaman ve gerektiği yerde, kendinize tekrar ettiğinizde göreceksiniz.

Kırmızı Yayınları’nın özenli çevirisi sayesinde okuyucu ile buluşan Örnek Alınacak Hikâyeler gerek kurgusu, gerekse anlatımı ve ince bir zekânın ürünü olduğunu belli eden öğütleriyle bir başucu kitabı olarak da mutlaka her okuyucunun kütüphanesinde bulunması gereken bir eser.

Kitaptan Bir Bölüm
“(…) Sevgili okur, sunduğum bu hikâyelerle hiçbir zaman bir yemek pişiremeyeceksin; çünkü ne ayakları, ne başı, ne iç organları ne de buna benzer şeyleri vardır. Demek istiyorum ki bazı hikâyelerde bulacağın gönül maceraları o kadar edepli, Hıristiyan mantığına ve davranış biçimine göre o kadar uygundur ki onları okuyacak olan dikkatli ve dikkatsiz okuru hiçbir kötü düşünceye sürüklemesine imkân yoktur.

Onlara ‘Örnek Alınacak’ adını verdim ki; dikkat edersen kendisinden faydalı bir örnek çıkarılmayacak hiçbir hikâyenin bulunmadığını görürsün. Bu konuyu uzatma korkusu olmasaydı her birinden tek tek çıkarılabilecek lezzetli ve şerefli meyveyi belki gösterirdim. Amacım, halkımızın önüne bir hüner masası koymak ve burada her birinin hiçbir zarara uğramadan eğlenmesini sağlamaktır. Ruhun ve bedenin hiçbir zarara uğramaması diyorum; çünkü dürüst ve hoşa giden çalışmalar, zarar vermekten öte yararlıdırlar.

Bildiğim kadarıyla ben İspanyolca hikâyeler yazmış olan ilk kişiyim ki bu gerçektir; çünkü bu dilde basılmakta olan birçok hikâyenin her biri yabancı dillerden çevrilmiştir. Bu hikâyelerse benimdir. Ne taklit ne de çalıntıdır. Hayal gücüm onları tasarladı, kalemim onlara hayat verdi ve basının kolları arasında büyüyüp gidiyorlar.”

Kitabın Künyeleri
Örnek Alınacak Hikayeler / 1.Cilt
(Novelas Ejemplares)
Miguel de Saavedra Cervantes
Kekeme Yayıncılık
Çeviren: Adnan Özer/ Necmi İmran
Basım Tarihi : 06 – 2004
256 sayfa

Örnek Alınacak Hikayeler
Yazar: Miguel de Cervantes Saavedra
Yayınevi: Kırmızı Yayınları
Çeviren: Nazlı Hülya Soydan
Sayfa Sayısı: 544 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Bu tuhaf canlılar ne istiyorlardı ondan? Daha önce başka insanları da kaçırmışlar mıydı? Çağıl onlar adına çalışan bir ajan mıydı? Yoksa ona zorla mı bu işi yaptırıyorlardı?
Çalılar Dünyası, arkadaşlık, güven ve cesaret kavramlarını sorgulayan sürükleyici, fantastik bir roman.

Kitabın Künyesi
Çalılar Dünyası
Altay Öktem
Resimleyen: Uğur Köse
Yayınevi: Çizmeli Kedi
Basım Tarihi : 08 – 2010
Sayfa Sayısı : 96

Altay Öktem’in Hayatı
Kuleli Askeri Lisesi’ni ve Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi’ni bitirdi. İlk şiir kitabı Eski Bir Çocuk 1992 yılında yayınlandı. Ardından Sukuşu, Beni Yanlış Öptüler Aslında, Çamur Şiir, Her şey; Oda Kırbaç Ayna, Sokaklar Tekin Değil, Parça Tesirli ve Dört Kırıtık Opera adlı şiir kitapları yayınlandı. 1988’de Ali Rıza Ertan, 1990’da Yaşar Nabi Nayır, 1995’te Orhon Murat Arıburnu, 2000’de ise Cemal Süreya ödüllerini aldı. Şiirin yanı sıra Filler Çapraz Gider, Tanrı Acıkınca ve Bu Kitaptan Kimse Sağ Çıkamayacak adlı üç romanı, Hayat Bazen Çentiklidir, İçimde Bir Boşluk Var ve Yaram Yanlış Yerde adlı deneme kitapları var. Öykü kitapları ise: Aslında Saçları Siyahtı ve Sonsuz Sıkıntı. Kadıköy Karg’art’ta açtığı “Genel Kültürden Kenar Kültüre 101 Fanzin” adlı serginin ardından aynı adlı fanzin seçkisini ve Şehrin Kötü Çocukları adlı fanzin şiir antolojisini yayınladı. 2007’de ise, hastalıkları eğlenceli bir dille ele aldığı Sık Rastlanan Hastalıklar Atlası adlı kitabı yayınlandı. Çalılar Dünyası yayımlanan ilk çocuk kitabı…

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

olanlar kadar. Veya birazcık fazla… İnanılacak gibi değil ama daha Ekim 1968’de Mayıs 68’e ilişkin kitapların sayısı 124’ü bulmuştu.
Fransızlar için “Mayıs 68, 20. Yüzyıl’ın İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki en önemli olayıdır.”
O zaman bitmesi ve/veya bitirilmesi istenen bu tarihi başkaldırının önemi nereden kaynaklanıyor?
Fransa Cumhuriyeti çağdaş tarihinde, siyasi hayatı, toplumsal yapıları, kadınlık durumunu, entelektüel ortamı, ekonomiyi ve bilhassa emekçi-patron ilişkilerini etkileyen bunca kapsamlı bir olay, bir başkaldırı, bir eylemler bütünü yaşanmadı.
Hele bu kadar kısa zaman dilimindeki eylemler dizisi içinde, sonunda ve hemen sonrasında.
Başlangıcı bakımından Mayıs 68 bir tür başkaldırıdır. İhtilal değildir : Çünkü öğrenci hareketinin ve onu izleyen işçi hareketinin hedefi veya hedeflerinden biri siyasi iktidarı almak olmadı. Kimi küçük siyasi gruplar “iktidarı almak” tan söz ettiler elbette. Ama bu sadece sözde kaldı.
Ancak Mayıs 68 kültürel bir devrim boyutunu kazandı. Çünkü tutucu, içine kapanık, korkak, sinmiş ve sindirilmiş Fransız toplumunu a’dan z’ye titretti. Ve birçok sorunun sorulmasına olanak sağladı.
O günlerin “Kültür İşleri” Bakanı ve Cumhurbaşkanı general Charles de Gaulle’ün en önemli danışmanı, hatta “fikir babası” André Malraux, Mayıs 68 için boşuna “Medeniyetimizin tanık olduğu en derin, en önemli krizlerden biridir” demedi.
Dönemin burjuva ve küçük burjuva ailelerinin, -ki bunların kimi öteden beri komünistti- çocukları, kız ve erkek çocukları isyan ettiler : Önce “ana-babalarının toplumuna.”
Sonra çocuklar birey olarak da kendilerini ispat etmek “Biz de varız!” demek olanağı buldular. Başka olanak, başka yol bırakılmadığı için “kaldırım taşlarını” konuşturmak zorunda kaldılar. Anımsamak gerek: O yıllarda Fransa’da oy kullanabilmek için 21 yaşını doldurmuş olmak gerekiyordu. Oysa 18, 19 veya 20 yaşındaki gençler askere alınıyor ve Fransız sömürgeciliğinin ve/veya emperyalizminin “geleceği için” cephelere gönderiliyordu. Oysa çocuklar sadece askere alınmak için anımsanmak istemiyorlardı, aynı zamanda konuşmak ve düşüncelerini açıklamak istiyorlardı artık.
Gençlerin ana-babalarına isyanlarıyla birlikte, o güne kadar entelektüel ortama, işçi hareketine, toplumsal mücadelelere damgasını vurmuş olan ve bu tekelini kimseyle paylaşmak istemeyen Fransız Komünist Partisi’ne (FKP) karşı da başkaldırı söz konusudur. FKP elbette bundan hiç memnun olmadı ve bunu göstermekten de çekinmedi : O zaman gençlerle arasındaki farklar giderek “uçuruma” dönüştü.
Öğrenci gençlere hızla genç kadın ve erkek emekçiler katıldılar. Öğretmenler, öğretim üyeleri de… Sanatçılar da… Sinema dünyasının önemli isimleri de… Öğrencilerle ve genç emekçilerle kendilerini dayanışma içinde hisseden ve dönemin egemenlerine kafa tutan bu çocuklara sempati duyan yurttaşlar. Böylece eylemler dizisi bütün toplumu kapsayan boyutlara ulaştı.

Fotoğraf: Sorbonne Öğrenci Komünü

Mayıs 68 boyunca, heyecanlı toplantılarla, tartışmalarla, gösteri ve yürüyüşle, grevle ve işgalle tanışmayan tek köy, tek kasaba ve tek kent kalmadı.
Mayıs 68’e giden yol, önce taşra üniversitelerinin yurtlarında, sonra Nanterre’de neredeyse masum denebilecek öğrenci eylemleriyle başladı: Erkek öğrenciler “kız öğrencilerin yurtlarına serbestçe girmek ve kız arkadaşlarını kaldıkları yurt odalarında ziyaret edebilmek için” yıllardır süren isteklerine olumlu yanıt verilmemesi üzerine harekete geçtiler. Reşit ( 21 yaşını doldurmuş) kız öğrenciler erkek öğrencilerin yurtlarına girebiliyorlardı ama bunun tersi yasaktı. Öğrenciler yurtlardaki modası geçmiş iç yönetmenliğin değiştirilmesini ısrarla ve yıllardır dile getiriyorlardı.
Öğrenciler aynı zamanda üniversitede geniş bir reform yapılmasını arzuluyorlardı. Ve ders programlarının saptanmasından yönetime ilişkin konulara kadar her alanda kendileri de kararlara katılmak istiyorlardı.
1964’de yükseköğrenime açılan Nanterre’deki Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nün kız ve erkek öğrencilerinin başını çektiği yasal ve son derece barışçıl eylemlere rağmen Milli Eğitim Bakanlığı yasakta ısrar edince, ve hükümet öğrencilere karşı son derece yersiz ve alışılmamış bir biçimde polisini gönderip sert ve acımasız davranınca ve başka etkenlerin de katkısıyla öğrenci eylemleri yeni boyutlar kazandı…
Vietnam’da yıllardır süren ABD işgalini ve akıl almaz saldırılarını kınamak için bin bir eylem yapan, Filistin halkının kurtuluş mücadelesini desteklemek için gösteri ve yürüyüşler, toplantılar düzenleyen son derece bilinçli siyasi kümelerin, “ihtilalcilerin”, Troçkistlerin, Maocuların, Gueveracıların, Anarşistlerin (asli ve asil anlamında) örgütlü katkısıyla eylemler dal budak saldılar.
İktidarın öğrencileri dinlememekte ısrarı ve gösteri ve yürüyüşlerin üzerine Fransa’da o zamana kadar alışık olunmayan, akıldan geçirilmesi bile mümkün olmayan feci bir saldırganlıkla yürümesi üzerine olaylar yeni boyutlar kazandı…
Nanterre’de fakültenin kapatılması üzerine, öğrenciler Sorbonne’a yani Paris’in merkezine yöneldiler.
Nanterre o tarihte Fransa’nın Afrika’daki, bilhassa Kuzey Afrika’daki eski ve/veya yeni sömürgelerinden ve çoğu Cezayir’den getirilmiş veya gelmiş “göçmenlerin” tıka basa oturduğu, oturtulduğu gecekondularla çevrili şantiye halinde küçücük bir kasabaydı. Bu kasabada çocuklar için okul yoktu. Bırakın hastaneyi bir sağlık odası bile yoktu. Doktor da yoktu. Tam anlamıyla yoksulluk ve terk edilmişlik içindeki bu gecekondu kasabada, henüz tam anlamıyla yerleşememiş bir fakülte ve çevrede oturanların yaşam biçimlerine duyarsız kalamayan öğrenciler vardı… Öğrencilerin “Üçüncü Dünya”ya kadar gitmelerine gerek yoktu: Çünkü “Üçüncü Dünya” ile komşuydular. Öğrenciler diğer mahallelerdeki “Fransızların” nasıl yaşadıklarını biliyorlardı ve aradaki “uçurumu” çok yakından görebiliyorlardı. Yeni kurulmakta olan yükseköğrenim binalarının inşası da bu terk edilmişlik bu yoksulluk ve bu karman çorman havaya katkıda bulunuyordu… Öğrencilerin inşaat işçileriyle ve çevredeki Citroen Fabrikası çalışanlarıyla ilişkileri dostçaydı…
Eylemler başlar başlamaz öğrencilerin yurtlara ve üniversiteye ilişkin istekleri hemen kabul edilseydi veya kabul edilmeleri için ciddi görüşmeler başlatılsaydı, belki ve büyük ihtimalle, hareket bu küçücük kasabanın ve üniversitelerin sınırlarını aş(a)mayacaktı.
Belki diyorum, çünkü öğrenci hareketi sadece öğrencilerin kendilerine özgü ve bazıları neredeyse “sudan” taleplerini kapsamıyordu: Bütün toplumu ilgilendiren birçok talebin kristalize edilmiş biçimini sunuyordu…
Ama işte o küçük ve “sudan” taleplerin en otoriter biçimde reddi ve anında polisin gönderilerek “dayakla” sorunun çözülmek istenmesi bardağı taşıran damla oldu… Ve böylece taşan su, kısa zamanda, başka etmenlerin de devreye girmesiyle ve yıllardan beri asla tatmin edil(e)memiş ve gittikçe birikmiş bütün isteklerin aniden ve artık patlaması üzerine durdurulamaz bir sele dönüştü.
Mayıs 68, o günlerden bugüne birçok ve hepsinin listesini yapmak bile bir kitap dolduracak kadar çok olan son derece ilginç ve kalıcı miras dizisi bıraktı. Bu miras birçok yönlüdür.
Mayıs 68’in miras bıraktığı birçok şeyi milyonlarca insan paylaşıyor. Örneğin Mayıs 68’den gelen ve dillerden hiç düşmeyen sloganlar:
“Sous les pavés, la plage!” (“Kaldırım taşlarının altında, plaj!”)
“CRS, SS!” (“Toplum polisi, SS!”) Bu sloganda öğrencilerin İkinci Savaş yıllarına göndermesi çok açık.
“İl est interdit d’interdire!” (“Yasaklamak yasaktır!”)
“Ce n’est qu’un début, continuons le combat!” (“Bu sadece bir başlangıç, mücadeleyi sürdürelim!”)
Kimi, döneminin renklerini taşısa, kimi epey abartmalı olsa bile bu sloganlar o günlerde bir isyan, bir başkaldırı rüzgarının estiğinin göstergeleridirler. Mutlaka bu nedenle günümüze kadar gelebildiler.

Fotoğraf: Renault İşgali.

En önemlileri ise İFADE ÖZGÜRLÜĞÜNÜ ELDE ETMEYE YÖNELİK OLANLARIDIR: Örneğin; “Yasaklamak yasaktır!” başlı başına bir programdır : Bununla yasaklamanın hiç bir meseleyi çözmediği, yasaklamanın hiç bir somut sonuç getirmediği vurgulanmak isteniyor(du). İşin en ilginç tarafı da bu cümlenin slogan olarak öğrenciler tarafından yaygınlaştırılmasından önce ilk kez o günlerin ünlü komiği ve sinema oyuncusu Jean Yanne tarafından kullanılmış olmasıdır. Elbette öğrenciler bu cümleye daha farklı ve daha kapsamlı yeni anlamlar yüklediler.
Mayıs 68 bireysel özgürlük için yakılan bir türkü olarak da algılanabilir.
Bu sloganlar ve bu devrimci nitelikli arzular sonucu Mayıs 68 Fransa’da ve dünyada yankılandı, ses getirdi.
Elbette her ülkenin kendine özgü gençliği, kendine özgü iç ve dış dinamikleri mevcuttu ama Fransa’dan yükselen bu sloganlar ve bu ses birçok ülkede, pek çok kentte ve fakültede yankılandı. Binlerce genç etkilendi ve her gençlik grubu kendine özgü dersler ve deneyimler çıkardı. Böylece Mayıs 68 sınırötesi bir etki yarattı.
Bu dinamik güç her ülkeyi ondan sonraki günlerde, ondan sonraki dönemlerde etkilemeyi de sürdürdü. Böylece gerçek bir eylemlilik süreci başladı. Bizde ve başka coğrafyalarda…
Mayıs 68 Fransa’da çok başlı, çok nitelikli bir özellik, bir boyut kazandı…
Büyük olasılıkla diğer ülkelerdeki öğrenci eylemlerinden en belirleyici farkı, Fransa’da Mayıs 68’in, öğrenci eylemi olarak başlaması ve mayıs ayının ortasından itibaren işçilerin katılımıyla bütün ülkeyi etkisi altına alan işyerlerinin işgal edildiği genel grev niteliğine bürünmesidir. Ve işte o zaman general Charles de Gaulle’ün on yıllık iktidarını ve bizzat kurduğu V. Cumhuriyet’ini radikal biçimde silkelemesidir.
Fransa’daki eylemler demeti bir yıl öncesinden ve 1968 başından beri Almanya Federal Cumhuriyeti, İtalya Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Meksika Birleşik Devletleri, İngiltere Krallığı, Cezayir Sosyalist ve Demokratik Cumhuriyeti, Çekoslovakya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Belçika Krallığı, Hollanda Krallığı ve diğerlerinde değişik biçimlerde kendilerini gösteren ve türlü boyutlar kazanan öğrenci ve emekçi eylemlerinden kopuk değildiler. Tam aksine birbirleriyle iletişim ve etkileşim içindeydiler. O günlerde, o aylarda Fransa öğrenci liderlerini Almanya, Belçika, Hollanda ve İngiltere öğrenci hareketi liderleriyle değişik ve uluslararası toplantılarda, gösteri ve yürüyüşlerde bir arada görmek istisna sayılmıyordu. Zaman zaman IV. Enternasyonal’in değişik yerlerdeki, başkentlerdeki toplantıları çerçevesinde de değişik ülkelerin Troçkist öğrenci lideri bir araya geliyorlardı.
Öğrenci hareketinin uluslararası boyutu deneyimlerin paylaşılmasında, kimi isteklerin uluslararası nitelik kazanmasında ve dayanışma gösterilerinde birincil derecede rol oynadı.
Hemen söylemekte yarar var: Mayıs 68, Fransa’da başından itibaren birçok kesimden tepki aldı. Yani Fransa’da herkes “Aman ne iyi ki Mayıs 68 geldi, yapıldı” demedi.
Birçok Fransız için Mayıs 68, bir “rüya”ydı ama birçoğu için de “kabus”tu.
Mayıs 68’in fena halde korkuttukları pek çoktur: Yaşlı ve içi geçmiş ama toplumsal hayattaki etkinliğini yitirmemiş Katolikler ve Katolik Kilisesi en başta… Katoliklerin daha aşırı dinci olanları yani Entegrist Katolikler… Bunlar kadınların dinin etkisinden kurtulmaya yönelmeleri ve daha bir dizi neden sonucu Mayıs 68’e ve getirdiklerine fena halde karşıydılar ve hala karşılar.
Özgürlükçü yönüyle Mayıs 68, aşırı sağcıları ve onların küçük büyük parti ve derneklerini de korkuttu…
Klasik sağ: Charles de Gaulle ve çevresinde toplanan ve kendilerini tarihi “Golistler” (“Gaullistes”, “De Gaulle taraftarları”) olarak isimlendiren André Malraux, Michel Debré, Alain Peyrefitte, Christian Fouchet gibi siyasetciler ve diğerleri de Mayıs 68’e muhaliftiler…

Fotoğraf: Cesaretin adı

Mayıs 68’in en önemli yönlerinden biri de, sonraki dönemlerde Fransa siyaset sahnesinin ünlü aktörleri olacak birçok kişinin kendilerini ilk kez veya yeni yeni gösterdiği bir arena olmasıdır: Öğrenci liderlerini artık herkes biliyor. Yine de Daniel Cohn-Bendit’in o günlerde “Kızıl Dany” değil “Dany Le Noir” (“Kara Dany”) veya sadece “Dany” olarak anıldığını belirtmek isterim. O günlerde anarşist ve radikal bir biçimde FKP karşıtı olduğu anımsanırsa ona “Kızıl” denmesi doğru olmazdı ve “Kara Dany” adıyla Anarşizmin rengini alarak ortaya çıkması doğaldı… Dany “renklerle dansını” çok ta uzatmadı ve, bildiğiniz gibi, “Yeşil”de karar kıldı…
Bu vesileyle Mayıs 68’de Troçkistler ve Maocular yanında Anarşistlerin de oldukça etkili olduklarını eklemek gerek: “Front Noir” (“Kara Cephe”) gibi değişik kümeler içinde…
Öğrenci liderleri olarak tanıtılanların bir kısmı sadece öğrenci lideri değildi: Örneğin, Alain Geismar sadece öğrenci lideri olarak anımsanmamalı. O o günlerde genç bir öğretim üyesiydi ve SNE-Sup (Yükseköğrenim Ulusal Sendikası) Genel Sekreteri’ydi. Mayıs 68’in hemen sonrasında Maocu bir örgütün liderliğini üstlenen Geismar, bir süre hapsedilecek, daha sonra da “Baba Evi”ne yani Sosyalist Parti’ye üye olacaktır.
Önemli liderlerden üçüncüsü ve artık neredeyse unutulmuş gibi olan Jacques Sauvageot genç bir öğrenciydi ve UNEF’in (Fransa Öğrencileri Ulusal Birliği) Başkan Yardımcısı’ydı. Başkanın istifası üzerine bu görevi üstlenmek durumunda kalacak, bir süre sonra o da öğretim üyesi olacaktır. UNEF, Sauvageot ve yoldaşlarıyla o günlerde soldaki küçük ama etkili PSU’nün (“Parti Socialiste Unifié”, “Birleşik Sosyalist Parti”) öğrenciler içindeki yankısıdır. UNEF yönetiminde başka devrimci grupların da temsilcileri bulunuyordu. Sauvageot daha sonra yaşamını bir bilim adamı olarak mütevazı bir biçimde sürdürdü.
O günlerin devrimci öğrenci örgütlerinden ve IV. Enternasyonal’in “Fransa şubesi” JCR’in (“Jeunesse Communiste Révolutionnaire”, “Devrimci Komünist Gençlik”) liderlerinden Alain Krivine, Daniel Bensaid (O günlerde Nanterre’in “İkinci Daniel”i olarak tanınan, günümüzde filozof ) ve Henry Weber de unutulmamalı. Krivine ve Bensaid hep aynı partide kaldılar. Krivine partisini temsilen birçok kez cumhurbaşkanlığına aday oldu. Weber ise bir süre sonra “Baba Evine” yani Sosyalist Parti’ye (SP) geçti. Birkaç defa milletvekilliği yaptı. Hala SP’de ve SP’nin Avrupa Parlamentosu’ndaki temsilcilerinden biri.
Birçok sendikacı lider de o günlerde ilk ciddi sendikal ve siyasi deneyimlerini yaşadılar. CGT Genel Sekreteri Georges Seguy, CFDT Genel Sekreteri Eugène Deschamps, CGT-FO Genel Sekreteri André Bergeron ilk akla gelenler.
O günlerde iktidar saflarındaki birçok isim de daha sonra kendilerinden söz ettirdiler: Örneğin Jacques Chirac o günlerde “İş ve İşçi Bulma Devlet Sekreteri”ydi. Aslında bir tür bakan yardımcılığı veya ikinci derecede bakandı. Yani bizzat bakanlık teşkilatına sahip olmayan ve başka bir bakanlığa, bu örnekte Toplumsal İşler/Çalışma Bakanlığı’na, bağlı. Türkiye’de tam karşılığı olmayan bir makam: O nedenle Fransızcasını da yazıyorum : “Secrétaire d’Etat à l’Emploi.” Chirac, Çalışma Bakanlığı’na bağlı olarak çalışıyordu. Ama Mayıs 68’de Çalışma Bakanı’ndan daha çok kendinden söz ettirmesini bildi. Asıl önemlisi işçi sendikalarının temsilcileriyle hükümeti adına, önce “gizlice” sonra açıkça, ilk ilişkileri kurmasıdır.
Yine aynı günlerde Başbakan Georges Pompidou’nun “Toplumsal İşler” (“Affaires Sociales”) Danışmanı Edouard Balladur’du. Balladur da birçok sendika lideriyle bizzat ve gizli bir biçimde görüşerek işçilerin, grevci emekçilerin öğrencilerle birlikte hareket etmelerinin önünü kesmeye çalıştı. Ve işçi sendikaları yöneticilerinin feci biçimde korkmaları sonucu amacına ulaşabildi.
Burada ismi geçenlerin her ikisi daha sonra birçok kez bakanlık yaptılar, başbakanlık görevini üstlendiler ve cumhurbaşkanlığına aday oldular. Birbirlerine rakip bile oldular: Chirac, Balladur’u ilk turda geçtikten sonra 1995’te cumhurbaşkanı seçildi ve bu görevini 2007’ye kadar sürdürdü.
İşte bu açılardan bakınca Fransa’da Mayıs 68 yakından incelenmeyi hak ediyor.
399 sayfalık bu çalışma toplumsal tarihi bakış açısıyla ve olayların tarihsel çerçevesinde
gerçekleştirildi. Umarım okur da, anlatılanlardan yararlanır ve böylece Mayıs 68’i yeniden değerlendirmek olanağı bulur. Yazar o zaman amacına ulaşmış olacaktır.
Kimi kitap ömür törpüsüdür, çünkü konuya ilişkin araştırmaların yapılması, yazımı, yayını birkaç yılınızı alır. İşte Fransa Mayıs 68 bu tür kitaplardan biridir. Burada bu çalışmanın okuyucuya ulaşmasına yardımcı olan iki değerli dosta teşekkürümü mutlaka bir kez daha yinelemeliyim :
İlki değerli dost, iyi insan Eşber Yağmurdereli’dir : Onun yazın ve kültür dünyamıza bir tür armağan olarak sunduğu Kibele Yayınları sayesinde bu kitap okuyucuya sunulabildi. Eşber Yağmurdereli’ye, yakın çalışma arkadaşlarına ve kitabın yayını için emek harcayanların tümüne ne kadar teşekkür etsem azdır.
İkincisi ise iyi şair, iyi yazar ve önemli yaratıcılarımızdan Sezai Sarıoğlu’dur. Onun sıkı ve harbi okumasından “sınıf geçen” kitabı artık « son okumasını » yaptıktan sonra matbaaya göndermek ve yayınlanmasını beklemek çocuk oyuncağıydı. Bu da birkaç ay sürdü, o da ayrı bir serüven oldu, anılarımızda yerini alarak.
Dünya kadar kitap okuduktan (kaynakça epey yüklü, mutlaka bir göz atmalısınız, belgesel filmlerden kurgu filmlerine dünya kadar kaynak var, bir kısmını internet aracılığıyla ücretsiz izlemek te mümkün) ve olaylara bizzat tanık olmuş, birkaçını mutlaka sizlerin de tanıdığından emin olduğum, Abidin Dino, Güzin Dino, Tacettin Karan, Fahri Petek gibi yakın dost ve arkadaşlarla yaptığım söyleşilerden sonra yazdığım ve değişik aşamalardan geçen kitap artık okuyucunun ilgisini bekliyor. 399 sayfalık ve epeyce orijinal fotoğraf ve belgeyle de donatılmış bu kitapta mutlaka yeniden düşünülmesi ve gözden geçirilmesi gereken noktalar olabilir. Bunun için siz değerli okuyucularımın katkılarınıza ihtiyacım olacak. Kitabı okuma fırsatı bulursanız ve varsa eleştiri, gözlem ve saptamalarınızı bildirebilirseniz mutlu olurum. Hepinize en derin sevgi ve selamlarım ve başarı dileklerimle kolay gelsin.

Yazan: Prof. Dr. M. Şehmus Güzel
27 Temmuz 2010

Kitabın Künyesi
M. Şehmus Güzel
Fransa
Mayıs 68
Kibele Yayınları
İstanbul, 2010
399 Sayfa.

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Yunan şiirinin ve çağımızın en büyük ustalarından Yannis Ritsos’un simgesi olan “özgürlük” şairin seçme şiirlerini yayımladığımz bu kitabının adının da esin kaynağı oldu. Her Zaman En Başta Özgürlük, Özdemir İnce, Herkül Millas ve İoanna Kuçuradi’nin çevirisiyle okurla buluşuyor.

Kitabın Künyesi
Her Zaman En Başta Özgürlük,
Yannis Ritsos,
Çeviren: Özdemir İnce, Herkül Millas ve İoanna Kuçuradi,
Kırmızı Yayınları,
şiir,
07 – 2010
316 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

onun yeni hakim dilimi olan “mega kapital”in, işçi sınıfı ve emekçilere bir sınıf taarruzu olduğunu ortaya koymayı hedefliyor.
Savran küreselleşmeye karşı ulusalcı bir karşı koyuşun ne mümkün ne ilerici olduğunu ileri sürüyor. Küreselleşmenin insanlığı bütünleştirme yolundaki aldatıcı söylemini de deşen yazar, küreselleşmeyi “tebdil-i kıyafet etmiş milliyetçilik” olarak niteliyor. Savran’a göre, insanlığın kurtuluşu ne küreselleşmenin sözde kardeşleşmesinde ne de ulusalcılığın bölünmelerindedir. Marksist enternasyonalizm insanlığa bugün her zamankinden daha fazla gereklidir.

Ödünç Alınmış Bir Önsöz
Yoksul için şiir. Var olabilmek ve
var oldukça bizi yüceltecek bir evet diyebilmek için,
günlük ekmek kadar, dakikada on üç kez
solumamız gereken hava kadar gerekli şiir.
Darbeler altında yaşıyorsak, kim olduğumuzu
söylememize bile izin vermiyorlarsa neredeyse,
şarkılarımız kusursuz olamaz, bir süs olamaz.
En derine dokunuyoruz çünkü.
Lânet olsun tarafsızlar için
kültürel bir lüks gibi yaratılan şiire!
O tarafsızlar ki ellerini yıkayıp sırtlarını döner sıvışırlar.
Lânet olsun kir içinde kalacak kadar taraf tutmayan şiire!
…
Damla damla damıtılmış bir şiir değil bu.
Güzel bir ürün değil. Olgun bir meyve değil.
Hepimizin soluduğu hava gibi bir şey
ve biz içine bir şeyler taşıdıkça büyüyen bir şarkı.
Bunlar hepimizin kendimize ait hissederek tekrarladığımız
sözcüklerdir, hızla yayılırlar. Söylenip unutulmazlar.
En gerekli sözcüklerdir: Adı olmayan.
Bunlar gökte çığlıktır, yerde ise eylem.
Gabrıel Celaya
(İspanya, 1911-1981)
“Şiir Gelecekle Yüklü Bir Silahtır” başlıklı şiirinden

Giriş
Emperyalizm yaklaşık yirmi yıldır, Türkiye’nin çevresinde bir ölüm dansına girişti. Kâh Ortadoğu’da, kâh Balkanlar’da, kâh Orta Asya’da, kâh Kafk asya’da savaşlar çıkarıyor, devletler yıkıyor, insanları öldürüyor. Neden? Baba oğul Bush’ların genetik yapısından mı? Ya Clinton döneminin saldırıları? “Neocon” ların çılgınlığından mı? Ya onlara karşı olduğu halde Irak savaşı öncesinde Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin önünde modern bilgisayar teknolojisinin yardımıyla bütün dünyanın önünde yalan üstüne yalan söyleyen eski ABD Dışişleri Bakanı Powell? ABD devletinin doğasından mı? Ya her savaşta onun yanında yer alan Britanya? Ya Irak savaşında homurdanan ama bütün ötekilere destek veren Fransa ve Almanya? Sağcı politikacıların ırkçılığından mı? Ya 1999’da Sırbistan ve Kosova’ya bomba yağdıran dört büyük Avrupa devletinin (Almanya, Fransa, Britanya, İtalya) sosyal demokrat başbakanları? Ya Almanya’nın, programında merkezi bir yer tutan barışı ayaklar altına alarak Kosova savaşı kahramanı olmaya soyunan Yeşiller Partisi’nden dışişleri bakanı Fischer? Elinizdeki kitap, “küreselleşme çağı”nın dünyayı barış, demokrasi, insan hakları temelinde bütünleştirmeyi vaat eden retoriğinin ardına geçerek, devletlerin, rejimlerin, siyasi partilerin, politikacıların ötesinde, savaşın emperyalizmin doğasında yattığını okura anlatmak için yazıldı.
*
* *
Emperyalizm, 1991 Körfez savaşı ile yeni dönemin savaşlar dalgasını (Körfez’den sonra 1999 Kosova, 2001 Afganistan, 2003 Irak) başlatmadan da önce, neoliberal strateji temelinde dünya çapında işçi sınıfına, yoksul köylülüğe, emekçilere ve bütün ezilenlere karşı ekonomik taarruzunu başlatmıştı. Doğu Avrupa (1989) ve Sovyetler Birliği’nin (1991) çöküşünden sonra buna “küreselleşme” adı verildi. Bugün, Seattle ve ertesinde, Latin Amerika’daki devrimci yükselişin gölgesinde, Batı Avrupa’da üst üste gelen genel grevlerin peşinde, “küreselleşme”nin olumsuz yanları da olduğundan söz etmek moda oldu. Uluslararası kapitalizmin örgütleri arasındaki işbölümünde (sermayenin disiplinini temsil eden IMF’den farklı olarak) “insani” bir yüzü temsil görevini üstlenmiş olan Dünya Bankası ikide bir raporlar yayınlayıp dünyada şu kadar milyar insanın günde 1 doların altında bir gelirle geçinmek zorunda kaldığını, en zengin ülkelerle en yoksulların arasında gelir farkının eskisine göre bile büyüdüğünü ilan ediyor. Ama bunlar önlenebilir yan etkiler olarak sunuluyor.
Herkes üzülüyor. Dünya Bankası konferanslar düzenliyor… ve raporlarını farelerin eleştirisine terk ediyor. INGO’lar (uluslararası STK’lar) ve NGO’lar (STK’lar) “kırsal kalkınma” programları ve seminerleri düzenliyor… ve bir dizi uzman hem ilginç yerlere seyahat ediyor hem büyük paralar kazanıyor. Bildiğimiz kapitalist bankacılığın “nano teknoloji” çağına uygun versiyonu olan “mikro kredi” göklere çıkartılıyor… ve yoksullar yoksullaşmaya, ülkeler arasında gelir uçurumu büyümeye devam ediyor.
Elinizdeki kitap, yoksullaşmanın ve ülkeler arasındaki uçurumun büyümesinin “küreselleşme”nin istenmeyen bir yan etkisi değil, doğrudan doğruya amacı, hedefi, ulaşmak istediği sonuç olduğunu okura anlatmak için yazıldı.
*
* *
“Küreselleşme”nin emperyalizmin kirli yüzünü gizlemek için kullanılan bir ad olduğu bugüne kadar çok söylendi. Öyleyse, elinizdeki kitap uzun zamandır söylenmekte olan bir şeyi, en fazlasından biraz daha ayrıntılı, biraz daha sistematik olarak anlatmak için mi yazıldı? Hayır. Çünkü “emperyalizm” sözcüğünün ardında bin bir anlam yatabilir. Türkiye’de “küreselleşme emperyalizmin kendisidir” diyenlerin yüzde doksan dokuzu, emperyalizmi bazı devletlerin başka devletler üzerindeki hâkimiyeti, “küreselleşme”yi de ulus devlete karşı bir saldırı olarak anlarlar.
Küreselciler, yani küreselleşme taraft arları ile ulusalcılar bir konuda bütünüyle hemfikirdir. Bir süreç olarak “küreselleşme” ulusal devlete karşıdır, onu zayıfl atmaya, aşındırmaya, mümkün olursa işlevsizleştirmeye ve felç etmeye yönelir. (Aradaki tek fark belki de bazı ulusalcıların “küreselleşme”nin hedefini Türk devletini ortadan kaldırmaktan ibaret sanmalarıdır!) Biz ise emperyalizm ve “küreselleşme” konusundaki bu yorumun bütünüyle yanlış olduğu kanaatindeyiz.
Bu kitap alışılmış ve yaygın “küreselleşme” tanımlarına meydan okuyor ve çok yalın bir iddiada bulunuyor: Küreselleşme ulus devlete bir saldırı değildir, bir sınıf taarruzudur. Emperyalist burjuvazisiyle, bağımlı ülke kapitalistiyle, eskiden “sosyalist” diye anılan ülkelerin restorasyonist bürokrasisiyle hâkim güçlerin işçi sınıfına ve emekçilere bir taarruzu. Emperyalizm ise devletler arası bir ilişki değil, kapitalizmin en yüksek aşaması.
“Küreselleşme”nin milyonlarca tanımını bulmak mümkün. Bu satırların yazarı için “küreselleşme”nin en dakik tanımı, uluslararası burjuvazinin farklı ülkelerin işçi sınıfl arını ve emekçilerini rekabet içine sokarak kazanım ve haklarında aşağıya doğru bir yarış başlatmasıdır. Daha kısa bir tanım isteyenler için, “küreselleşme” yedek sanayi ordusunu dünya çapında genişletme stratejisidir. Kısacası, elinizdeki kitap, “küreselleşme”nin sadece  sağ ve sol liberalizmler tarafından sunuluşunu değil, milliyetçi/ ulusalcı/yurtsever açıklamalarını da çürütmek için yazıldı.
*
* *
Bu kitap, sadece ulusalcıların değil, solun çok değişik akımlarının “küreselleşme”nin gerçek karakterini kavrayamadığını ortaya koymaya çalışıyor. Ana damar “küreselleşme” teorisini has liberal düşünürlerle birlikte geliştiren, hatta bu teori üzerinde damgası bulunan sol liberalizmin, Seattle, Prag ve Cenova’nın “küreselleşme karşıtı” hareketini evcilleştiren “alternatif küreselleşme” hareketinin, “küreselleşme”nin gizlediği emperyalizme karşı mücadelenin aynı zamanda bir sınıf tavrı gerektirdiğini bütünüyle gözlerden saklayan ulusalcılığın ve “emperyalizm” gibi yüklü bir kavramı ancak sterilize bir laboratuar ortamında eldivenle tutabilen bir tür Marksizmin eleştirisi elinizdeki kitabın bir başka konusunu oluşturuyor.
*
* *
Okurumuzu daha baştan uyarmamız gereken bir konu var.
Yaygın kanının aksine, günümüz dünyasının gelişmelerini kavramak ve karşı karşıya olduğumuz büyük sorunların (savaş, yoksulluk ve güvencesizlik, ekolojik yıkım, ulusa, ırka, cinsiyete dayalı ezilme, toplumun metalaşma ve bencillik temelinde yozlaşması vb.) çözümü için çalışmak söz konusu olduğunda, mümkün olan yalnızca iki tavır yoktur. İnsan ya küreselci ve liberal ya da ulusalcı ve statükocu olmak zorunda değildir. Bir üçüncü tavır daha mevcuttur: Sınıf mücadelesine dayanan bir enternasyonalizm.
Küreselciler, ister bilinçli ister bilinçsiz, yalan söylemektedirler:
“Küreselleşme” bütün dünyanın kaynaşması ve kardeşleşmesi yönünde bir gelişme değildir. “Küreselleşme”, aşağıda ayrıntısıyla ortaya konulacağı gibi, gizli bir milliyetçiliğin yatağıdır. Bütün dünyanın kucaklaşmasını ve her ırktan, renkten, ulustan insanların kardeşleşmesini savunan tek akım enternasyonalizmdir.
Yani insanın yurdunun bütün dünya olduğunu savunan akım.
Marksizm ise tek gerçekçi enternasyonalizmin proleter enternasyonalizmi olduğunu, yani bugün var olan ulusal düşmanlıkları ve ırkçılığı aşabilmek, savaşlara son verebilmek için, kapitalizmin ve emperyalizmin yıkılmasının, yerine işçi ve emekçilerin iktidarını temsil eden devletlerin kurulmasının gerekli olduğunu ortaya koyar. İlk iki görüş, küreselcilik ve ulusalcılık, esas olarak solun değil burjuvazinin ve devletin safl arında güçlü olduğu için sesini yaygın olarak duyurabilmektedir. Elinizdeki kitap, az tanınan üçüncü tavrın seslerinden biri olmayı hedefliyor.
*
* *
Şimdi kitabın yapısına biraz değinerek ana konumuza geçelim.
“Küreselleşme” kendi içinde zorunlu bir çelişki barındıran bir kavramdır. Kapitalizmin, hatta insanlığın tarihinde yeni bir aşama olarak sunulduğunda bütünüyle bir efsanedir. Buna karşılık, emperyalizmin yeni bir evresi olarak ve uluslararası burjuvazinin bir sınıf taarruzu stratejisi olarak kavrandığında elle tutulur, nesnel bir gerçekliktir. Kitabın yapısını bu çelişki belirliyor.
Bu kitap aynı zamanda “küreselleşme”nin tartışılmasına çelişkiyi ve diyalektiği sokma çabasıdır.
Önce “küreselleşme”nin insanlık ve kapitalizm tarihinde emperyalizmin geride kaldığı yepyeni bir aşama olduğu efsanesini ele alıyor ve çürütüyoruz (“‘Küreselleşme’ efsaneleri”).
Bunu, “küreselleşme”nin gerçek yanını kavrayabilmek için klasik Marksist emperyalizm teorisinin günümüzün, yani 21. yüzyılın dünyasında geçerliliğini sınayan bölümler izliyor (“Emperyalizm”). Emperyalizm teorisinin kazanımları temelinde, “küreselleşme”nin çelişkilerini ve siyasi anlamını daha ayrıntılı olarak ele alıyoruz (“‘Küreselleşme’nin gerçek dünyası”).
Bir kez “küreselleşme”nin gizini çözdükten sonra, soldaki başka akımların bu konudaki hatalarını eleştirmemiz mümkün hale geliyor (“Solun ‘küreselleşme’ kavrayışsızlığı”). Emperyalizmin 21. yüzyıl başında varlığının devam ettiğini saptadıktan sonra Türkiye gibi emperyalizme tabi ülkelerde azgelişmişlik ve kalkınma sorunlarına nasıl yaklaşmak gerektiği sorusu kendiliğinden gündeme gelir. Bu soruna ilişkin teorik çerçeveyi “Emperyalizm ve azgelişmişlik” başlığı altında ele alıyoruz. “Küreselleşme” döneminde emperyalizmin politik ve askeri eğilimleri bir sonraki başlığın konusunu oluşturuyor (“‘Küreselleşme’ döneminin politikası”). Son olarak, emperyalizmin ve onun kod adı olan “küreselleşme”nin karşısına nasıl bir programla çıkmamız gerektiğini tartışıyoruz (“Emperyalizmin alternatifi ne?”). “Sonuç”  bölümü bütün bu tartışmanın en yakıcı politik sonuçlarını çıkarıyor.
Bu kitap baskıya girerken, ABD’de finans piyasası büyük bir sarsıntı içine girmiş bulunuyor. Eylül 2008, daha önceki bir çağdan, 1929 New York borsa çöküşünden bir rüzgâr getiriyor. Eğer böyle bir mali çöküş ve onu izleyerek yeni bir büyük depresyon yaşanırsa, bu kitabın ana gövdesinde anlatıldığı gibi, milliyetçilik, devletçilik, hatta faşizm yeniden burjuvazinin gündeminde ön sıralara yerleşecektir. “Küreselleşme” ise modası geçmiş bir kavram haline gelecektir. O durumda, bu kitap bir bakıma “küreselleşme”nin otopsisi olarak da okunabilir.
Okuru küreselciliğin ve ulusalcılığın propaganda bombardımanının yarattığı önyargıları bir kenara bırakarak emperyalizmin dünyasını çıplak gözlerle izlemeye davet ediyoruz.

Organik Sol – Nail SATLIGAN
(06.01.2009, Radikal Kitap)
Neo-liberalizmin dünya çapındaki saldırısının hızlanmasıyla birlikte “küresel”, “küreselleşme” gibi kavramların yeni bir statü kazanmaya başladığına, birçoklarının gözünde bunların “emperyalizm”in yerini alan yepyeni bir gerçekliğin teorik ifadesi düzeyine yükseldiğine tanık oluyoruz. Bu çaba ikili bir çarpıtma üzerinde yükseliyor. Bir yandan somut olgular, söz gelimi dünya ekonomisi ve siyasetinde ulusal devletlerin ve ulusal sermayelerin rolü örtbas ediliyor ya da ters yorumlanıyor, öbür yandan ise Marksist emperyalizm teorisi, ortaya atılışından bir yüzyıl sonra bambaşka bir kalıba dökülmeye çalışılıyor. Açıktır ki bir gerçeklik ve teorik bir kategori olarak emperyalizmin yeni bir yüzyılın başında yeniden olumlanıp pekiştirilmeye ihtiyacı var.

Marksist emperyalizm teorisinin ilk geliştirilişi de Marx’ın genel teorisi açısından hayati bir tarihî sınav olmuştu. Marx’ın kapitalizm modeli, ilk kez yeni ve farklı bir çağın dünya çapındaki iktisadi sistemine uygulanacaktı. Bu süreçte Lenin’in emperyalizm teorisi belirleyici ve kalıcı oldu. Buna göre kapitalizm, tekellerin rekabetin yerini aldığı yeni bir “tekelci kapitalizm” dönemine girmiş, üretim tröstler ve karteller çevresinde yoğunlaşmış, banka ve sanayi sermayesi finans-kapital içinde kaynaşmış, sermaye ihracı mal ihracının yerini almıştı. Karteller arasındaki rekabet, bunlar dünyayı nüfuz alanları hâlinde paylaşır ve yeniden paylaşmaya çalışırken kapitalist devletleri birbiriyle çatışma içine sürüklemekteydi.

Bu emperyalizm teorisinde sermaye ihracı nasıl tanımlayıcı bir özellikse sermaye ihracı kavramında da “ihraç” belirleyicidir. Yoksa sermayenin uluslararası hareketinden, bir “dünya pazarı” yaratmanın sermayenin içkin eğilimi olduğundan Marx’ın Kapital’inde de uzun uzadıya söz edilir. İhraç, sermaye hareketinin ulusal devletlerin hükümranlık sınırlarının aşması anlamına gelir ve bu hâliyle, dünya iktisadi coğrafyasının ulusal devletlere bölünmüş olmasını ön gerektirir. Doğal olarak, Marksist emperyalizm teorisini karşısına “küreselleşme”nin çeşitli yorumlarını çıkaran kapitalist ideologlar, ancak sermaye egemenliğinin sona ermesiyle yaklaşılabilecek özgürleştirici bir hedefin, ulusal devletlerin aşılmasının, kapitalizm döneminde şimdiden gerçekleştiğini ilan edeceklerdi. Savran, kitabında bütün bu tezleri bir bir çürütüyor.
Bunu tümel bir yaklaşımla yapıyor. Emperyalizmin uluslararası ekonomi ve politikasını bütün yönleriyle (iktisat ve iktisat dışı) ele aldığı gibi hem gelişmiş kapitalist ülkeler ile az gelişmişler arasındaki ilişkiler hem de gelişmiş ve az gelişmiş olanların kendi içlerindeki ilişkiler üstünde duruyor. Emperyalizm sorunsalına yapılan teorik katkıları eleştirel süzgeçten geçirirken ne eskileri ne yeni yazarları (Ahmed, Harvey, Negri-Hardt, Panitch-Gindin, Wood vb.) ihmal ediyor. Eskilerden Kautsky’nin yazdıklarına erişmek, Almancayı kullanmayan araştırmacılar için neredeyse olanaksızken bunu İtalyanca aracılığıyla yapıyor. Sözün kısası, dört başı mamur bir yetişimi emekçilerin özgürleşmesi davasının hizmetine sunmuş bir “organik” sol aydınla karşı karşıyayız.

Tamamen gerçekçi bir zemin üstünde hareket ediyor. Eleştirisinin baş hedeflerinden Negri ile Hardt’ın yaptığı gibi, ekonominin gerçek temelinde neler olup bittiğine hiç aldırmaksızın, siyaset felsefesi ve ideolojisi metinleri arasında mekik dokuyarak bir çağın bittiğini ilan etmek türünden uçarılıklar onun harcı değil. Yapıt çizelge ve grafiklerle dolu bir nicel inceleme olmasa da, küreselleşmecilerin “küresel şirket” safsatasıyla tartışırken, dünyanın belli başlı finans ve sanayi şirketlerinin ulusal aidiyetlerini sayıvermesi, susturucu bir cevap oluyor. Bu gerçekçilik, yapıta maddeci bir boyut da katıyor.

Eleştirelliği elden bırakmıyor. Marksist yazarlarla, onları kâh eleştirerek kâh onaylayarak hesaplaşırken, güncel geçerliliğine bütünüyle sahip çıktığı Lenin’in teorisinin de eksiklerine, yanlışlarına, güncelleştirilmesi gereken yönlerine işaret etmekten geri kalmıyor.

Nihayet okuru klasik ve en olumlu anlamında diyalektik bir inceleme bekliyor. Gelişmeleri, birer süreç olarak ve iç çelişkileriyle, bu iç çelişkilerin belirlediği gelişme olasılıklarıyla birlikte tahlil ediyor. “Küreselleşme” sözcüleri, birtakım gerçek olguları mutlaklaştırıp evrenselleştirirken o, bunları saptıyor, çerçevenin bütünü içindeki yerlerine oturtuyor ve önlerindeki yapısal engelleri gösteriyor. Güncel olanın barındırdığı asalaklık ve çürüme ögelerini vurguladığı kadar, yeni bir düzenin nesnel olanaklarının olgunlaşmasına da dikkatimizi çekiyor.

Bütün bunlardan sonra kitabın – bu satırların yazarının izleyebildiği diller bakımından – son yılların Marksist teorik edebiyatının en önemli ürünlerinden biri olduğunu belirtmeye gerek kalıyor mu?

Emperyalizm ve Kapital – E. Ahmet TONAK
(06.12.2008, Birgün Gazetesi)

“…(G)ünümüz dünyasının gelişmelerini kavramak ve karşı karşıya olduğumuz büyük sorunların (savaş, yoksulluk ve güvencesizlik, ekolojik yıkım, ulusa, ırka, cinsiyete dayalı ezilme, toplumun metalaşma ve bencillik temelinde yozlaşması vb.) çözümü icin çalışmak söz konusu olduğunda, mümkün olan yalnızca iki tavır yoktur. İnsan ya küreselci ve liberal ya da ulusalcı ve statükocu olmak zorunda değildir. Bir üçüncü tavır daha mevcuttur: Sınıf mücadelesine dayanan bir enternasyonalizm.” Sungur Savran. 2008. Kod Adı Küreselleşme: 21. Yüzyılda Emperyalizm. İstanbul: Yordam Kitap. s.16)

Bu köşenin okurları benim de bu görüşü paylaştığımı, dolayısıyla yukarda dile getirilen perspektiften yazılmış bir kitabı öveceğimi bekleyebilirler.

Savran’ın yeni kitabını tavsiye etmemin nedeni bu paylaştığım tavrın ötesinde. İlk belirtmem gereken neden, kitabın ele aldığı konuların, temasının, kapsamının can alıcı bir biçimde güncelliği. Hepimizin kafasındaki kavramlar –ki bunların başında “küreselleşme” geliyor– akımlar, siyasi çıkarsamalar, vb. sadece ele alınmıyor, irdeleniyor, kaynak sayılan otoriteler eleştiriliyor. Ve sonunda, literature hakim, eleştirel bir gözle oluşturulmuş, son derece sistematik, tertemiz bir çözümlemeyle ufkumuz açılıyor. Hem yerli (Çağlar Keyder) hem çoğu dilimize de çevrilmiş ve sol çevrelerde etkili olmuş isimlerle (Nigel Harris, Robert Brenner, Leo Panitch, Sam Giddin, vs.) polemiklere de giriyor Savran.

Aslında, “polemik” dememek gerekiyor, çünkü Savran’ın eleştirileri gerçekten kapsamlı ve çok temel noktalara yoğunlaşmış seviyeli bir uslupla yapılmış kitap boyunca. Hem küreselleşmeci kampa eleştirel yaklaşımı ile hem de emperyalizm teorilerini kapsamlı bir biçimde değerlendirişiyle bir bakıma referans kitap niteliğinde Kod Adı Küreselleşme.
Sınıf mücadelesine dayanan enternasyonalizmin teorik dayanağı sermaye merkezli kapitalist dinamiklerin analizidir.

Kapitalizmin dinamiklerinin en kapsamlı ve özellikle günümüzde geçerliliğini hasımlarının bile kabul ettiği tahlili Marx’ın Kapital’inde yapılmıştır. Kapital’in yerini bir başka kitap tutamaz. Ama, Kapital’in ele aldığı konuları yetkin bir biçimde sunmanın yanısıra Marx sonrası literaturü de tanıtan giriş niteliğinde rehber kitapların da yararlı olabileceğini teslim etmek gerekir. Artık eskimiş sayılabilecek, Paul Sweezy”nin 40″lı yıllarda yazdığı ve Kalkedon Yayınları tarafından geçen yıl tekrar dilimize kazandırılan Kapitalist Gelişme Teorisi”ne taze bir alternatif yayınlandı geçtiğimiz günlerde: Ben Fine ve Alfredo Saad-Filho’dan Marx’ın Kapital’i (Yordam Kitap). Hem de, Nail Satlıgan’ın son derece yetkin çevirisi ile.

Bu kitap aslında tam bir rehber kitap niteliğinde olmamakla birlikte Marksist ekonomik analizle tanışmak için iyi bir başlangıç kitabı. Rehber kitap niteliği az, çünkü Kapital”in ele aldığı konuların tamamını Marx’ın sunuş çizgisine sadık bir biçimde tanıtmıyor okuyucuya.

Başka bir çerçeve ile özgün bir yorumu kimi yeni katkıları da okuyucuya salık vererek sunuyor. Dolayısıyla, ilk üç baskının yazarı Ben Fine’ın ve onun önce öğrencisi sonra yazarlık arkadaşı olan Saad-Filho’nun Kapital’i yorumlayışlarını okuyoruz kitap boyunca.

Yazarlar bunu hem ana metinde saklamadıkları için hem de kaynakçalarında kendilerine çok sayıda referansla (Fine”a 21, Saad-Filho”ya en önemli kaynaklarının kendileri olduklarını deklare ettikleri için kitaplarının da yorumlardan bir yorum olduğunu okuyucuya hatırlatmış oluyorlar.

Bu yorumun Marksist iktisat içinde geçen tartışmalarda nasıl tezahür ettiğine bu yazı kapsamında girmek imkanı yok. Ama benim çalışma alanım olması bakımından nispeten yakından ilgilendiğim Marksist ampirik çalışmalar literatürünün tamamen es geçildiğini belirtmem gerekiyor.

Bu alanın ilk önemli katkılarını yapan J. Gillman, S. Mage, V. Perlo, sayısız Japon Marksist iktisatçı, daha yeni dönemden de F. Moseley ve Anwar Shaikh kaynakçada yer almıyor. Bu tercih bir ihmal değil, tam da yukarda belirtmeye çalıştığım Fine-Saad-Filho yorumunun beklenen sonucu. Marx’ın azalan kar oranı yasasının –ki kitabın bir bölümü bu önemli konuya tahsis edilmiş– ampirik verilerle kanıtlanışını önemli görmeyen bu yazarlar ilişkin literatürden bahsetmeye gerek görmemişler. Özetle, özgün bir yorumla yazılmış olduğunu bilerek, hem de güzel bir çeviriyle okunacak Marksist iktisada giriş niteliğinde bir kitap arıyorsanız Marx’ın Kapital’i'ni edinin.

KİTABIN KÜNYESİ
Kod Adı Küreselleşme / 21. Yüzyılda Emperyalizm
Sungur Savran
Yordam Kitap
1. Baskı, Eylül 2008, İstanbul
366 sayfa

İÇİNDEKİLER
Ödünç Alınmış Bir Önsöz
Giriş
“KÜRESELLEŞME” EFSANELERİ
BÖLÜM 1
“Küreselleşme” Nedir?
BÖLÜM 2
Ulus Devletin Sonu mu?
EMPERYALİZM
BÖLÜM 3
Emperyalizmin Sonu mu?
BÖLÜM 3 EK
Klasik Emperyalizm Teorileri
BÖLÜM 4
Emperyalist Aşamanın Tarihsel Anlamı
“KÜRESELLEŞME”NİN GERÇEK DÜNYASI
BÖLÜM 5
“Küreselleşme”nin Dinamikleri
BÖLÜM 6
AB: “Küreselleşme”nin Cenneti mi,
Yeni Bir Emperyalist Odak mı?
BÖLÜM 7
“Küreselleşme” Kaçınılmaz mı?
BÖLÜM 8
Bir Bütün Olarak “Küreselleşme” ve Emperyalizm
BÖLÜM 9
Küreselciliğin Politik Anlamı
SOLUN “KÜRESELLEŞME” KAVRAYIŞSIZLIĞI
BÖLÜM 10
Ulus-ötesi Solculuğun Teorisi:
İmparatorluk’un Eleştirisi
BÖLÜM 11
Küreselciliğe Ulusalcı Tepki
BÖLÜM 12
Lenin’in Emperyalizm Teorisi Aşıldı mı?
EMPERYALİZM VE AZGELİŞMİŞLİK
BÖLÜM 13
Azgelişmişlik Teorilerinin Eleştirisi
BÖLÜM 14
Eşitsiz ve Bileşik Gelişme
“KÜRESELLEŞME” DÖNEMİNİN POLİTİKASI
BÖLÜM 15
“Küreselleşme”nin Siyasi Üstyapısı Olarak
Yeni Dünya Düzeni
BÖLÜM 16
Avrasya’nın Dinamikleri
EMPERYALİZMİN ALTERNATİFİ NE?
BÖLÜM 17
Milliyetçilik mi, enternasyonalizm mi?
BÖLÜM 18
Uluslar Arasında Demokrasi İçin
Bir Program Taslağı
Sonuç
İsim Dizini

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Tanıtım Yazısı
Orman mühendisi ve araştırmacı Yücel Çağlar, Ağaçtan ağaca Anadolu Yeşillemesi adlı bu kitabında, ülkemizin ekolojik koşulları ve orman varlığı hakkında genel bilgiler verdikten sonra, bölge bölge ve tür tür Anadolu’da yaşayan ağaçları tanıtıyor. Ağaçların bitkibilimsel niteliklerini, kültürümüzdeki izleriyle iç içe anlatıyor. Ağaçlarından doğru seviyor Anadolu’yu. Ağacı, ormanı yeşillemeyle güzelliyor. Toros Göknarı Senfonisi’nden, Sedir Ormanları Konçertosu’ndan, Makiler Korosu’ndan söz ediyor… Kendi sözleri yetmediğinde, Nermi Uygur’dan, Oruç Aruoba’dan, Herodotos’dan, Evliya Çelebi’den, Nazım Hikmet’ten, Ahmet Arif’ten, İlhan Berk’den, Sunay Akın’dan, İtalo Calvino’dan, Fernand Braudel’den, Halikarnas Balıkçısı’ndan ödünç alıyor…

Kitabın Künyesi
Ağaçtan Ağaca Anadolu Yeşillemesi
Yücel Çağlar,
Bilim ve Gelecek Kitaplığı,
ekoloji,
Temmuz 2010
165 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Tanıtım Yazısı
Sinema Bir Şenliktir, sinemayla uzaktan yakından ilgisi olan okurun çeyrek asırdır vazgeçmediği bir yapıt; hem başucu kitabı, hem başvuru kaynağı olmayı sürdürüyor.
Sinematek serüveni 12 Eylül 1980′de silah zoruyla noktalandı. Ama film sürüyor. İstanbul Uluslararası Film Festivali’nde ve genç sinemaseverlerin düşlerinde. İnatla, umutla, keyifle. Bu kitapta okuyacağınız yazılar, bu uzun filmden küçük izlenimlerdir. O ‘aşk, ateş ve anarşi günleri’nde benimle birlikte altın çıkaranlara bir merhaba’dır. O kadar.
1965-76 yılları arasında Türk Sinematek’inin kurucularından biri ve yönetmeni olarak görev yapan Onat Kutlar, dünya sinemasını, yabancı sinemacılarla ilgili düşünce ve değerlendirmelerini, şenlikleri, temaları ve türleri ele alan yazılarını 1985′te bir araya getirmişti… Sinema Bir Şenliktir, sinemayla uzaktan yakından ilgisi olan okurun çeyrek asırdır vazgeçmediği bir yapıt; hem başucu kitabı, hem başvuru kaynağı olmayı sürdürüyor.

Kitabın Künyesi
Sinema Bir Şenliktir
Bütün Yapıtları – Sinema Yazıları
Onat Kutlar,
Yapı Kredi Yayınları,
sinema,
Temmuz 2010
179 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 Ahmet Günhan’ın dediği gibi, gençtik, güzeldik, karnımız dümdüz aşağı iniyordu, beyaz Peugeot’ya binip geziyor, güneşin altında şarkı söylüyorduk. Gençtik, nereden bilebilirdik bir başka deniz, bir başka şehir bulamayacağımızı… Oysa Kavafis söylemiş, uyarmıştı bizi.
(Tanıtım Yazısı)

Bir Yunanlı gibi sevmek – Kaya Genç
16/07/2010 tarihli Radikal Kitap Eki
Gözlerimiz sayfada gezindi, bir kedi gibi masaya uzanmış kitabın açık sayfasında. Kaç zamandır bu kitaplara merak sardık; beyaz arkaplan üzerine, yazarı siyah, başlığı kırmızı harflerle duyuran kapakları, kalın yapraklarıyla, Bülent Erkmen’in tasarladığı Helikopter kitapları çok modernist geliyor ellerimize. Dipnotlardan, ‘eleştirel’ editörlük faaliyetinden uzaklar, büyük, eski kitapların tekrardan basımları olarak bir ihtişamı yeniden yaşatmak ister gibiler, kitap yapmanın ve okumanın özgürlük mücadelesinin bir parçası olduğu günlerin ‘Yunanlı’ ihtişamını. “(Kavafis’in bu seçkisini ilk okuduğumuzda) sanki bir rüyada yaşıyorduk, şiirlerimizle dünyayı fethetmeye yola düşmüştük; dünyayı değiştirecektik, hayatı da… Karnımız dümdüz aşağı iniyordu, beyaz Peugeot’ya binip geziyor, güneşin altında şarkı söylüyorduk. Gençtik. Nereden bilebilirdik, bir başka deniz, bir başka şehir bulamayacağımızı. Oysa Kavafis söylemiş, uyarmıştı bizi.”
Britanya’da 1930’lar civarında modernist edebiyat çevresinde Kavafis’in konuşulmaya başlanması, E.M. Forster sayesinde olmuştur. Arkadaştılar, mektuplaşıyorlardı. 1939’a kadar yayımlanan, T. S. Eliot’un editörlüğünü yaptığı The Criterion dergisine Kavafis’in şiirlerini Forster’ın tavsiyesiyle basmışlardı. Eliot’un Joyce üzerine yazdığı, tüm denemeleri içinde en ünlülerinden biri, ‘Ulysses, Düzen ve Mit’, modernist edebiyatın mitlerden faydalanma usülleri üzerineydi; İrlandalı Joyce’tan yola çıkıp modernist edebiyatı düşündüler ama Yunanlı Kavafis’in şiirleri, bir çeşit eksantriklik olarak kaldı. 1960’larda ressam David Hockney, Kavafis’i keşfedip onu o kadar çok sevdi ki, oturduğu şehrin kütüphanesinden Kavafis’in çeviri şiirlerini çaldı. Bu şiirleri kendi çizimleriyle kâğıda geçiriyordu: Yatak çarşafları altında, henüz yeni sevişmiş erkekler, sevişen erkekler, sevişecek erkekler -ve bu serinin en çok öne çıkan resmi, 23 veya 24 Yaşlarında İki Oğlan.
Kavafis’te hem çok mitik, hem çok şu ana ait bir şey var. Kahvehânelerden, aynalardan, bir evdeki yatağa düşen ışıktan, başını bir masaya dayayıp mutsuzluğunu unutmak isteyen yaşlı bir adamdan bahsediyor. Ama bir yandan da İthaka’nın şairi o (Dile ki uzun sürsün yolun./ Nice yaz sabahları olsun,/ eşsiz bir sevinç ve mutluluk içinde/ önceden hiç görmediğin limanlara girdiğin!) ve daha doğrusu, İthakaların (Geçtiğin bunca deneyden sonra öyle bilgeleştin ki,/ Artık elbet biliyorsundur ne anlama geldiğini/ İthakaların). Özgül hareketin evrenselliği, evrensel hareketin özgüllüğü. Kahvehânedeki adamdaki Akhilleus, Akhilleus’daki kahvehânedeki adam. Sonra, ‘Barbarları Beklerken’ gibi bir şiirde, şimdiyi aydınlatan bir imparatorluk sahnesi: Hava karardı, barbarlar gelmedi./ Sınır boyundan dönen habercilere göre/ barbarlar diye kimseler yokmuş artık/ Peki, biz ne yapacağız şimdi barbarlar olmadan?/ Bir çeşit çözümdü onlar sorunlarımıza. Amerika Birleşik Roma İmparatorluğu, barbarlara karşı: Ülkeleri işgal edilen tüm öteki-barbarlar da, Amerika Birleşik Roma İmparatorluğu’na.

Bunca haksızlıktan sonra
Bu kitapta Kavafis kadar, onun gibi, ondan da çok, Cevat Çapan ve onun ‘habitus’u konuşuyor. İlk defa, “Akdeniz mavisi bir kapakla” 12 Eylül’den iki yıl sonra yayımlanmış bu kitap. “Böyle yaşamaktansa, öleyim daha iyi” yazıyor bir sayfada. O sayfa, “bunca haksızlık, bunca zulümden sonra duyduğumuz özlemi, çektiğimiz çileyi” dile getiriyor. Erkekler arasında ‘Yunanlı’ bir dostluk ve aşk, bir yoldaşlık ve gelecek hayali. Bu şiirler Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen önce yazılmaya başlanıp, Schmittçi bir ‘iradeler savaşı’nın iki büyük patlamasının arasında yazılmaya devam etmişti; epi topu 154 şiir, güzel bedenler, savaşta bu şiirlerdeki güzelliklerini yitirecek bedenler ve tabii ki bir hayal kırıklığı ve kandırılmışlık hakkında dizeler (Bineceğin gemi yok, çıkacağın yol yok./ Ömrünü nasıl tükettiysen burada, bu köşecikte,/ Öyle tükettin demektir bütün yeryüzünde de). Hem mitik hem ana dair: Biraz da şiirlerin yazıldıkları sırada devam eden (‘medeniyet için girişilmiş’) Birinci Dünya Savaşı’nda ve burada basıldıkları (‘Türk’lüğün ideal nizamını yeniden tesis edecek olan’) 12 Eylül döneminde de, şimdiki zaman, bir takım mitlerin cenderesi altında ezilmiyor muydu? Boğulmuş, durgun bir zaman. Heyecanı, hareket iradesini hemen o anda öldüren bir şimdilik. Yüzümüzü nereye çevirsek, nereye baksak, boşuna bunca yıl tükettiğimiz bu ülkede, ömrümüzün kara yıkıntılarını görüyoruz; hepsi boşaymış, bizi savaştıran şey, hapislere atan şey boşaymış. Şimdi mahallede oturup kocayacaksın. Aynı evde kır düşerken saçlarına, istediğin yeni ülkenin bir suç olduğunu anlayacaksın.
Sayfaları çevirirken insan Ulysses’in son rüyasını hatırlamadan edemiyor, o büyük mitin, en ünlü şimdiki zaman mitinin son rüyasını. Molly, erkeğini aldatma fantazisiyle günün, gecenin imgeleriyle yatağında uykuya dalarken “Evet, evet, evet” diyordu, Ulysses denilen metnin sesi, bize her şeyle birlikte “Evet!” diyordu, okuyanı yüksek sesle okumaya, yüksek sesle okuyanı yazmaya, yazanı yüksek sesle yazmaya çağıran bir “Evet!”ti bu. Nietzsche’nin de “Evet!”iydi ve 12 Eylül’e “Hayır!” dedirtmesi gereken “Evet!”di. Kavafis otuz dokuz yaşındayken şöyle yazmıştı: Kimi insanlar için bir gün gelir,/ o büyük Evet’i ya da o büyük Hayır’ı/ söylemeleri gerekir.
Yaşantı, şairin önünde durmaktadır. Bütün olanaklarıyla, tehlikeleriyle şimdide oluş için ileriye atılır irade. Yaklaşan savaşın meydanındaki gibidir, geçmişte kalan bir maceranın hatırasındaki gibidir -belirsizlik yasa, yaşantı zorunluluktur. Şair yaşamak zorundadır ama yüzyıl başında yaşantıya baktığında, kafasında yaşamadığı, yaşantıyı yaşamayarak geçirdiği bir ikinci dünya açılır. Bu dünya korkutucudur, şairin içine kafasını masaya dayayarak mutsuzluğunu unutmaya çalışan yaşlı adamın görüntüsünü yerleştirir. Yaşamazsa olacakları görüyor gibidir yaşamaya hazırlanırken. Biz de onunla birlikte, masanın üzerinde bir kedi gibi uzanan beyaz kitabın sayfasında gözlerimiz gezerken, arkadaki kente, yaşantıya bakar ve İthaka’ya dönerken türlü maceralardan geçen kurnaz Ulis gibi ve adımları Liverpool’da, İstanbul’da dolaşmış şair Konstantinos Kavafis gibi, onu seçmediğimiz zaman dahi yaşantıyı seçmiş oluruz.

Kitabın Künyesi
Kavafis’ten Yüz Şiir – Bir Başka Deniz Bulamazsın
Konstantinos Kavafis
Çeviten: Cevat Çapan
Helikopter Yayınları
2010
131 sayfa

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

ülkemizde olduğu kadar ülke dışında da yankılar yarattı, yayınlandığı Almanya, İngiltere ve Hollanda’da da büyük beğeni topladı.

Kitabın Künyesi
Genç Kız ve Ölüm
Aysel Özakın
Yordam Kitap
1. Baskı, Ekim 2007, İstanbul
206

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 ederek, eski Güney Afrika ırkçılık mağduru iken, yeni Güney Afrika’nın gerek toplumsal gerekse ekolojik açıdan geçmişini yok sayarak, yanlış bir ilericilik anlayışının mağduru oluşunu ele alıyor.
Yaşamaya Bak, bireylerin ya da toplumların sonsuza dek sahip olacaklarını sandıkları şeylerden vazgeçmek zorunda kaldıklarında yaşadıkları endişe ve huzursuzluğu anlatırken, dünyanın ve insanların her şeye rağmen kurtarılmaya değer olduklarına dair küçük ama değerli bir umut mesajı veriyor.
Gordimer, geçmişe hâkim, bugünün farkında ve geleceğe uzanan zamansız bir yazar.
(Tanıtım Yazısı)

Vuvuzelaların Akortsuz Sesleri – Asuman Kafaoğlu
16/07/2010 tarihli Radikal Kitap Eki
Susan Sontag Metafor Olarak Hastalık kitabında hastalığa ilginç bir bakış getirir: “Hastalık, hayatın gece karanlığıdır, fakat bir metafor değildir, doğal bir fenomendir; o yüzden hastalığa bakmanın en doğru yolu, onu metaforik düşünme biçiminden arıtarak ele almaktır.” Gerçekten de en etkileyici hastalık ve ölüm hikâyeleri, acıyı katlanılmaz kılan metaforlarla süslenmiştir; oysa insan, ölümlü varlığının bilincinde yaşamayı dehşet verici bulmaz. Dehşet verici olan, hastalığın mitlerle bezenmiş halidir. Elbette Sontag, edebiyat tarihinin bakışından söz etmiyor kitabında, onun ele aldığı konu, günlük yaşamda hastalığa sağlıklı bakabilmek. Oysa edebiyat tarihi boyunca ortaçağlarda veba, on dokuzuncu yüzyılda verem, yirminci yüzyılın ikinci yarısında Aids, basit anlamları dışında metaforlarla zenginleştirilmiş olarak girdiler hayatımıza. Günümüzün önemli yazarlarından, Nobel Edebiyat ödülü sahibi Nadine Gordimer, Yaşamaya Bak adlı on dördüncü romanında, mitlerle ördüğü bir hastalık süreci anlatıyor. Belki hastalıklara metaforlarla süslü bakışımıza yeni bir halka ekliyor.
Yaşamaya Bak, Paul adında beyaz, orta sınıf bir Güney Afrikalının etrafında gelişiyor. Paul, otuz beş yaşında politik duyarlılığa sahip bir aileden gelen, bir çevrebilimcidir. En son katıldığı eylem, bir nükleer enerji santraline karşı protestodur. Genç karısı ve küçük oğluyla mutlu bir aile tablosu çizen Paul, tiroid bezi kanserine yakalanınca tüm yaşam dengeleri altüst olur. Tiroid bezi ameliyatla alındıktan sonra kanserli hücreler bedenin başka bölgelerine sıçramasın diye radyoaktif iyot tedavisine başlanır. Bu durumda Paul genç ailesini, vücudundaki radyoaktif sızıntıdan korumak için birkaç haftalık karantinaya girmek zorunda kalır ve anne-babasının evine taşınır. Evde çalışan zenci yaşlı ‘günümüzde yardımcı denen hizmetçi’ ve ellilerindeki anne ve babası onun gereken bakımını üstlenmeye hazırlardır. Çocukluğunun geçtiği ev ve bahçededir yeniden.
Nadine Gordimer’in elinde hastalık, farklı birçok metafordan beslenir ve bir dolu ikilemle çıkar karşımıza. En başta, çevrebilimci Paul, ekolojik dengenin bozulmaması için onca çaba veren kişi, şimdi kendisi radyasyon yayarak çevresine tehdit oluşturuyordur. Bu ironik durum karşısında hem Paul hem de anne ve babası politik duruşlarını sorgulama gereği duyarlar. Bir odada her şeyden yalıtılmış sürdürdüğü yaşam, yeni başlangıçların habercisi gibidir. Çocukluğunun geçtiği bahçe, Paul’ün Eden bahçesi olur. Zamanının bir kısmını insanların değişen tavırlarını izleyerek geçirir. Çağdaş zamanların cüzamlısıdır artık o. Bu yeni durum karşısında yakın çevresi, dostları, ailesi ve iş arkadaşları farklı şekillerde tepki verirler. En hoşuna giden ve onu rahatlatanlar, acıma duygusuna yenik düşmeden içten davrananlar olur.
Hastalık davranışına geniş yer veriyor Gordimer romanın ilk bölümünde fakat bunun kadar önemli bir de politik duruşlar mercek altına giriyor. Gordimer’in bütün romanlarındaki gibi burada da Güney Afrika’nın ırkçı geçmişi insanların hayatlarında etkisini sürdürmeye devam ediyor. Vakti zamanında ırkçı yönetime karşı savaşmış olan Paul’ün anne ve babası, apartheid sonrası memleketlerinde hâlâ politik duyarlılığa sahip insanlardır. Radyoaktif ışın sızdıran oğullarını evlerine hiç düşünmeden alırlar ve kendi sağlıklarını tehlikeye atmaktan çekinmezler. Fakat Gordimer çok olumlu portreler olarak sunduğu bu insanların bile nasıl ikilemlere düştüğünü göstermekten geri durmaz. Evlerinde bir de emektar hizmetçileri vardır bu insanların. Kendilerini oğullarının sağlığı için hiç düşünmeden tehlikeye atsalar da, okuma yazma bilmeyen, dolayısıyla gözle görülmeyen radyoaktif ışınların yaratacağı tehlikeyi anlamayan bu kadını korumamaları garip bir durum yaratır. Aslında kendisine sorarlar bu işi yapmak isteyip istemediğini, kararı konusunda tamamen özgür bırakırlar, fakat böyle bir konuda doğru karar veremeyeceği kesin olan birini radyasyona maruz kalmasına izin vermeleri garip bir ikiyüzlülük olarak görünür bize.
Gordimer önceki romanlarında da toplumsal ve bireysel ikiyüzlülüğü sıklıkla ele alan bir yazar olmuştur. Paul’un hastalığı ve içine düştüğü ikilemler, toplumdan soyutlanmış karantinasında, düşüncelerinde yer almaya başlar. Onu daha önceleri rahatsız etmeyen bazı şeyler aklına takılır. İlk başta evliliğini sorgular. Reklamcılık işinde çalışan, kocasından fazla gelire sahip karısı, onun savaştığı bazı şirketlerle iş yapıyordur. Fabrikalarını kurdukları yerlerde, nehir yataklarını değiştirip çevre faciasına neden olan dev şirketlerdir bunlar; Paul bunlarla savaşırken karısı diğer yanda bu şirketlerin reklam işlerinden dolgun para kazanır. Paul belki de ilk kez karısının işine karşı ilgisizliğini fark eder. Ekoloji onun hayatının anlamı iken, karısı için sadece bir iştir. Bunu anlaması için yalıtılmış bir yalnızlık gerekmiştir.
Bir başka ikiyüzlülük yaşlı ve zencilerin hayatlarının bedeli konusunda hissedilir. Genç beyazların korunmaları ön plana alınır, insanlar arasında basit bir eşitsizliktir söz konusu olan. Benzer bir ikiyüzlülük hayvanlara karşı tavrımızda da vardır: nesli tükenen hayvanlar için eylemler düzenleyen bir çevrebilimci, çocukluğunda sapanıyla küçük hayvanları düşüncesizce öldürüyor olabilir. Bunlar Nadine Gordimer için insanlığın farklı yüzleridir. Her insan için geçerli olan, her insanın içine düşebileceği ikilemlerdir. Alt varlık/üst varlık ayırımları yapılması Gordimer’in özellikle ayrımcılık ve ırkçılık konularıyla bağlantılı olarak ilgisini çeker. Romanlarında da bu konu kendi geçmişi, ülkesinin bilinci olarak ortaya çıkar.

Mandela’nın rüyası
Kulaklarımızda vuvuzelaların sesi, gözlerimiz Güney Afrika’daki Dünya Kupasındayken, bu ülkenin çok yakın tarihini düşünmeden edemiyor insan. Siyahlarla beyazların ayrı okullara gittiği, otobüslerde yanyana oturamadıkları, postanede ayrı kuyruklarda beklediği bir ülkeydi Güney Afrika. Yıllarca süren protestolar, eylemler sonunda ancak 1990 yılında ilk kez Klerk ve Mandela el sıkışabildiler. İlk demokratik seçimlerini de 1994’den önce yapamadılar. Güney Afrika bu yüzden, uygarlık ve eşitliğin dünya üzerinde en son ulaştığı yer olarak bilindi nesillerdir. Böylesi bir ülkenin seksen yedi yaşındaki yazarı olarak Gordimer, ırkçılığa karşı savaşarak geçirdi tüm ömrünü. Bütün romanları, konferansları, denemeleri ülkesindeki antidemokratik yönetim karşıtıydı. Roman kahramanları da, Paul gibi, Paul’ün annesi Lynsday gibi, Gordimer’in fikirlerini hayata geçiren karakterler oldular her zaman. Bugün Nelson Mandela’nın uzun yıllar öncesinden bir rüyası gerçekleştiyse, bunda Gordimer’in rolünün önemini anlamak gerek.
Politik önemini bir kenara bırakıp biraz da edebi değerlerinden söz etmek gerekir. Gordimer’in romanlarında karakterlerin düşünceleri anlatıcının sesiyle karışır. Olaylar nesnel olarak anlatılırken aniden bir karakterin düşünceleri olur. İkisi arasında ayırım yapmaması, bazen okumayı zorlaştırır fakat ayrı bir dinamizm de katar. Bu romanda çok karışık ifadeler kullanıyor yazar. Dilsel açıdan da okur zorlanıyor. Fiili olmayan tümceler en akıl karıştıranlar oluyor ve dilin doğal akıcılığını baltalıyor. İlk sayfalarda bunun çeviri hatalarından kaynaklandığı izlenimi edinsek de aslında yazarın dilindeki uyumsuzluklar buna neden oluyor. Romanın ayrıca üçüncü ve dördüncü bölümlerde konuyu tamamen saptırıp başka karakterlere geçmesi, kurgu bağlantılarının yapılmamış olması ve hepsinden önemlisi, bütünlükten yoksun olması sorun yaratıyor. Tabii bazen bir tek cümlesi bile kitabı okuduğuna değdiği hissi verebilecek büyüklükte bir yazar Nadine Gordimer, fakat bu onun iyi romanlarından biri değil, bu kesin.

Kitabın Künyesi
Yaşamaya Bak
Nadine Gordimer
Çeviren: Kerem Işık
Can Yayınları
2010
195 sayfa

Nadine Gordimer ‘in Hayatı
Nadine Gordimer, 20 Kasım 1923′te Güney Afrika’da, Johannesburg yakınlarında küçük bir madenci kasabasında dünyaya geldi. Anne ve babası Yahudi’ydi; kuyumculuk yapan babası Rusya’dan, annesi İngiltere’den göç etmişti. Aldığı manastır eğitiminden sonra Johannesburg’da Witwatersrand Üniversitesi’ni bitirdi. Nadine Gordimer, yazmaya dokuz yaşında başladı ve on beş yaşındayken yazdığı ilk kısa öyküsü Güney Afrika’da bir dergide basıldı. On yıl sonra 1949′da ilk öykü kitabı, Face to Face yayınlandı. İlk romanı The Lying Days, 1953 yılında çıktı. Afrika, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın birçok yerini gezdi, ancak Johannesburg’da yaşamayı sürdürdü. Nadine Gordimer, bugüne kadar yazdığı on roman ve yedi öykü kitabının yanında edebiyat eleştirileri ve değişik konularda pek çok makale yazdı, konferanslar verdi. 1974 yılında The Conservationist adlı kitabıyla Booker Ödülü’nü, 1991 yılında da Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı.

Eserleri
Roman
Çırılçıplak(1972)
A World of Strangers (1958)
Occasion for Loving (1963)
The Late Bourgeois World (1966)
A Guest of Honour (1970)
The Conservationist (1974)
Burger’s Daughter (1979)
July’s People (1982)
A Sport of Nature (1987)
My Son’s Story (1990)
None to Accompany Me (1994)
The House Gun (1998)
Yaşama Durmak (2001)
Get a Life (2005)

Kısa hikâye
300 Spartalı(1949)
Town and Country Lovers
The Soft Voice of the Serpent (1952)
yemiş ido (1956)
Not for Publication (1965)
Livingstone’s Companions (1970)
Selected Stories (1975)
No Place Like: Selected Stories (1978)
A Soldier’s Embrace (1980)
Something Out There (1984)
Correspondence Course and other Stories (1984)
The Moment Before the Gun Went Off (1988)
Jump: And Other Stories (1991)
Why Haven’t You Written: Selected Stories 1950-1972 (1992)
Something for the Time Being 1950-1972 (1992)
Loot: And Other Stories (2003)

Deneme
Asi Kral Botan Mayda (1973)
Writing and Being (1995)

Diğer
On the Mines (1973)
Lifetimes Under Apartheid (1986)

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

Gümüşkaplan / 10
Ferhan Şaylıman
Yazıevi, Kirlenen Sözcükler, Kurgulanmış Hayatlar ve Roman / 16
Kemal Gündüzalp
Ayşe Sarısayın’ın Yazı Yolculuğu (Söyleşi) / 21
Jale Sancak
Yağmur Bir Türlü Yağmıyor Gülperi (öykü) / 46
Ferda İzbudak Akıncı
Önce Şafak Pembeleşecek (öykü) / 51

DOSYA: EROTİKYAZ SANAT VE EDEBİYATTA EROTİZM
Fagus (Georges Faillet)
Sommeil/Uyku (şiir, Fransızcadan çeviren: Erman Bazo) / 56
Paul Eluard
Coucher avec elle/ Onunla Yatmak (şiir, Fransızcadan çeviren: Erman Bazo) / 57
Anne Sexton
Her Kind/Onun Soyu (şiir, İngilizceden çeviren: Eda Keskin) / 58
Halim Şafak
Alaatin Topçu: Bir Söyleşiden “Erotizme Dair” İzdüşümler / 60
Yusuf Alper
Psikodinamik Açıdan Aşk ve Erotizm / 65
Yıldırım B. Doğan
Bakınız s. 63 / 77
Fadime Uslu
Pornografinin Aralı Kapısı / 83
Şen Çakır
bekâr/et (şiir) / 85
Zeliha Demirel
Uslanmaz Bir Art-Terörist: Marchel Duchamp
“Bekârları Tarafından Çırılçıplak Soyulan Gelin” / 86
Hasan Efe
Karikatür ve Kösnüllük / 90
Nilüfer Altunkaya
Sanatın ve Erotizmin Muhteşem Dansı / 93
Fadıl Oktay
Şiir ve Erotika / 101
Murat Demirkol
Şiirde Erotizm – Porno Kıskacı / 107
Melek Özlem Sezer
Masallarda İlk Öpüşme ve Erginlenme Törenleri / 109
Yelda Karataş
Diril Ten / Divan-ı Ten (şiir) / 115
Aslı Aydın
Ürperten Çığlık (şiir) / 116
Betül Aykara
Simerenya (şiir) / 117
Ezgi Yurdagül
Üçleme / 118
Erendiz Atasü
Kızıl Saray (öykü) / 119
Hikmet Temel Akarsu
Madelaine (Erotik Bir Gnostik Çağ Öyküsü) / 124
Raşel Rakella Asal
İhanet (öykü) / 129
***
Ali Rıza Kars
Düşlediğim Aşksın (şiir) / 132
Veysel Çolak
Aşk Politiktir, Aşk Şiirleri de!… / 133
Şaban Öztürk
Kısayoğun Öyküler ve Diğerleri / 136
Atalay Saraç
“Yapraksız Ağaçta Masal Kuşu”
Cevat Çapan Şiiri ve Bana Düşlerini Anlat / 143
Hakkı Çınar
Yarım Gece – Halim Şafak /146
Pınar Kocabay
Buysa (şiir) / 151
Cevahir Bedel
Uzak Suların Çağrısı (şiir) /153
Zeliha Demirel
Üç Maymun Üzerine
Nuri Bilge Ceylan’la Söyleşi / 154
Elif Destan
“İlk Taşı Ondan Günahsız Olanınız Atsın” / 159

Kurgu Düşün Sanat Edebiyat
Sahibi ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
Alaaddin Topcu

Konur Sokak 13/5 Kızılay-Ankara
Tel: 0312 419 54 85
e-posta: kurgudusunsanatedebiyat@gmail.com
www.kurgukulturmerkezi.com

<

BU YAZININ DEVAMINI OKUYUN >> or >

 sığındığı mağara duvarlarını beyninin en ücra dokularına işleyerek düşünselini prangalamıştır.

Bilinç, insan türünü diğer türlerden ayıran düşünsel bir olgudur. O, doğanın zor koşullarına uyum sağlamayı değil doğayı kendisine uyarlamayı hedefleyen bir birikimdir. Taşı yontarak kesici alet yaptığında bunun sırrını sonraki kuşağa aktarırken kıskanç davranmış ve gözlem/deneylerinin sonucunu başkalarından gizlemiştir. Derken bakırın eridiğini, kalay ile karıştığında daha yetkin olan tunç alaşımını keşfettiğinde ateşin gizemiyle yarattığı imgeleri bir sığınak ve tanrısal bir güce dönüştürmüştür.

Bilinç, insan türünün tüm yaratılarını ve içindeki kendisini yeniden yorumlayarak yaşamına bir anlam yüklemesinin, bir dayanak aramasının bilge-sevgisi dediği felsefesinin yoğrulduğu ortak çamurdur. Bu çamur bilinen hiçbir çamura, toprağı hiçbir toprağa benzemez; çünkü bu, doğada saf olarak bulunmayan bir çamur şeklidir ki, insan yaratısıdır.

İnsan, doğa karşısında kazanmış olduğu bu başarıdan dolayı öykünmekte haklı ve gururludur. Bu kazanımı hoyratça kullanmak eğilimini taşırken her şeyi kendi etrafında döndürme eğilimi taşır. Tüm canlı türlerinin hiyerarşik sıralamasında en üste kendisini koyar. Canlıları insanlar, hayvanlar ve bitkiler diye kategorize eder.

İkiyüzelli milyon yıl öncesine geri döndüğümüzde bilinç denilen olgu yoktu. Doğal türler var olma savaşımlarını kendince vermekteydiler. İnsan türü de diğerlerinden pek farklı değildi. Sayısal olarak insan çok az ve sınırlıydı. Türün sürdürülmesi için gerekli doğurganlık oranı, büyüme zamanı yönlerinden diğer türlerden daha az yaşama şansına sahip görünmekteydi. Ormanda, besin zincirinin bol olduğu dönemlerde bir sıkıntısı olmayan bu tür, çölleşmeye başlayınca/kuraklık dönemi ile birlikte orman dışına sürüklendi. Çırıl-çıplaktı. Yıldırımın yaktığı ağacın gizemli ateşini mağarasına taşıdı, sonra onu denetimi altına aldı. Sürekli avlanarak günü-birlik yaşamak yerine avladığı hayvanları bir çit ile çevreledi ve istediğinde avlayacağı bir denetimli yapı oluşturdu. Bazı türlerin evcilleştiklerini gördü. Toprağın yapısını değiştirdi, taneli bitkileri işledi, çoğalttı, bir kış mevsimini geçirebileceği birikimi yarattı. Çanak, çömlek ile ateşin,toprağın renkli dansını ve şekil değiştirmesini gözlemledi, madenlerin şekillendirilmesi ile yeni aletler geliştirdi; tüm bunları aktaracağı ortak bir dil yaratmak zorundaydı ve bunu önce çivi ile tabletlere işledi; imgeler önce temsil ettikleri nesnelerin şeklinde iken giderek soyut biçimlere dönüştüler; dil doğumunu muştulamaktaydı. İnsan dil ile doğdu. Bilinç insan türünün ortak dilidir.

Bilgi, en kutsal hazine olarak kuşaklar-arası aktarılırken tarihsel bir doku örülmekteydi; tarihsel bellek. Tarihsel bellek, tüm insan türünün dünya gezegenindeki tüm kazanımlarının, birikimsel ve imgesel bilgilerinin kuşaklar-arasında aktarımı ile varlığını sürdürmesidir. Kendi olgusunun farkına varmak ancak bilinçsel bir sürecin yaşanması ile olanaklıdır. Bu bilinç, kadının yerine kara-sabana koşulan öküzün neolitik dönemden çıkılması ile kurulan rahip-devletlerinden günümüze kadar sofralardaki yerini değiştirmeye yetmemiştir. Bilinç bu yönüyle bir köleliktir.

Bilinç, yıkılması gereken bir köleliktir. Neden mi? Kabullenmek sadece bilinçli sayılan insan türünde vardır; diğer türlerde kabullenmek yoktur ve daha özgür davranışları yaratırlar. Bilinç bilgisel bir birikim olduğu kadar farkında olmayı ve değiştirmeyi gerektirirken, kendi köleliğinin farkında olmayarak insan türünün yıkması gereken bir duvar/ayak-bağı olduğunu da algılamak durumundadır.

Varlığın farkına varmak için bilinçli/bilgi donanımlı olmak gerekli değildir. Tüm canlılar varlığı fark edip etki/tepkilerini geliştirirler. Kimileri bunu refleks olarak kimileri de iç-güdüsel yapar. Ancak, olgular hiç de öyle değildir. Olguları yaratan ve var eden/algılayan/fark eden bilinçtir. Bilinç bu yönü ile kolektif bir emeğin ürünü olarak tarihsel/sosyolojik/kültürel bir aktarımdır ki, insan türüne gökten zembille bahşedilmiş bir algılama değildir. Kolektif bilinci, insanlaşma sürecindeki kültürel evrimini sürdüren ve on-binlerce yıl çabalayarak yaratan insanın kendisidir. Her bir bireydeki doğru algılama/değerlendirme/sonuç çıkarma ve karar vermeyi sağlayan bireysel bilgi donanımı/bilinç bu kolektif bilincin bir sonucu ve ona dönerek bu bilince kişisel çabalar ile bir eklemlenme ile ortaya çıkar. Bilinç, insanın kendisi için yarattığı bir donanım olmakla karşısında duran bilinç/siz/lik de diğer türler için olmasa gerek. Bilinç/siz/lik tamamen insan türü için kullanılan bir olgudur. Bilinci ve bilinçsizliği yaratan yine sosyal/tarihsel/ekonomik/kültürel/politik çevredir; tarihsel bellek bu toprakta/çevrede yaşam alanı bulur; toprağın/çevrenin tüm koşulları onu etkiler; ancak o da boş durmaz, döner o da onları etkiler. Tüm bireyler tarihsel bellek ile dünyaya gelir ve o yetişmekte olan bir çiçek gibidir; onu besleyip büyütecek ortam ise içerisinde yaşadığı toplumsal dokudur. Onun kendisini gerçekleştirmesi için toplumsal dokunun ona yer açmak dışında başka bir işlevi olamaz. Ne ki, durum böyle değil ne yazık ki! Toplumsal doku tutucudur. Bu durum tersine çevrilmesi gereken bir ata-sözünden anlaşılabilir; “ağaç yaş iken eğilir”. Bu söz karşısında biraz durmak gerekir. Tersine çeviriliğinde şu sonuç ortaya çıkar: “ağaç yaş iken eğilmez, düzeltilir.” İlkinde özgürlükten yoksunluk, ikincisinde yücelme vardır. Doğrusu eğitim/öğretimin ağaca bakış açısı, toplumun bileşik-kaplar prensibinden bağsız olmamakla birlikte, bağsızlaşmasına engel bir durum da yoktur. Her şeyi insan yaratır!

Tarihsel bellek kavramı içerik olarak her doğan insan türüne ilişkin kişinin “tabula rasa”/boş levha olarak dünyaya gelmediğine dairdir. Bu günkü belleğimiz kalıtımsal olarak bilgi yüklüdür. Bu nedenle ilkel türlerden daha gelişkin bir düşünsel kapasitemiz vardır. İlkel insan ile bugünün insanını aynı kefeye koymak haksızlık olacaktır. Beynin hacimsel olarak da farklı olduğu antropolojik çalışmalar ve fosiller ile ölçümlenmiş bulunmaktadır. Tüm bu nedenlerden dolayıdır ki, güdülerimizi denetlemek konusunda çok gelişkin bir yapıdayız. Fiziğin zorlanması insan düşüncesi ile olasıdır. Düşüncenin nesneden, ruhun bedenden ayrıştırılıp birine öncelik tanıyarak olguları açıklamak aynı sonuca ulaşacaktır. Teokratik ve pozitivist yaklaşımlar determinist kavşakta buluşmak durumundadırlar. Açılım ayrıştırmada değil birleştirmede olmalıdır.

Öğrenme, algılama, ezber ve yorumlama olgularını ayrıştırmak gerekir. Doğuştan tarihsel belleğe sahip bireyin algılarını yetileri ile geliştirme süreci, deneysel bir öğrenme sürecidir. Emekleyen bebeğin yürümeye başlaması gibi. Bu bize öğrenmenin yaşı ve sınırı olmadığını da gösterir. Algılama biçimi kişinin içerisinde bulunduğu doğal/toplumsal/kültürel etkiler ile birlikte kişinin hazır bulduklarını sorgulama isteği/gereği/yönelimi ile şekillenir. Süreç anne karnında başlar ve biyolojik dönüşüme dek sürer. Dokümanter bilginin depolanması bir öğrenme değildir. Bunlar ancak öğrenme sürecinde kullanılacak bilgi topluluğu işlevi görebilirler. Yorumlama ise kişinin sürece bağlı gözlem ve deneysel bilgisi ile tarihsel belleğine yeni ve farklı düşünceleri katması sürecidir.

Anlam gelecek ile değil an ile ilişkilidir. Olası gelecekten söz edebiliriz ancak kesin gelecekten söz edemeyiz. Olasılıklar arasında seçim yaparak tercih edileni kurgulamak ise tarihsel belleğimiz ve yönelimlerimizle ilgilidir. Evrenin açık ya da kapalı olmasına göre değişik şekillere de olsa canlı türlerinin bir başka biçime dönüşeceğini bilmek “an” olanı anlamsız kılmamalıdır. Çünkü şu an için anlamlı olan o an için yoktur. Bu iki olgu asla karşılaşmazlar. Evrenin sonsuzluğuna bakarak bilinen/henüz bilinmeyenin sonsuz olduğunu söylemek mümkündür; ancak, bilinç bir bilgi birikimi olduğuna göre önü açık sınırlı bir alanı/zemini ifade eder.

İnsan türü, atom-altı parçacıkların ısı/nem/basınç/enerji/kuvvetlerin etkisinden bağımsız olarak tarihsel belleği ile bilinçli tercihler yapabilme yetisini kazanmıştır. Doğrusu bu yetinin sonlandığını söylemek yanıltıcı olacaktır. Çünkü son yoktur ve olmayacaktır da. Ancak, gelinen aşamada doğal ve toplumsal yabancılaşma olarak tanımlanan insanın hem kendi üretimine hem kendisine hem de toplumsal yapıya yabancılaşması kaçınılmaz olarak var-olma/yaşama değerini olumsuz yönde etkilemeyi sürdürmektedir. Bu şu demektir; önemsendiği sanılan yaşam –ki, en kutsal/vaz-geçilmez değerlerden sayılıyor- köleleştirilmiş bedenler içerisinde kaldığı sürece bir değer taşımamaktadır. Başka bir deyişle; yaşamak canlı türleri için bir var-olma biçimi ise tüm canlı türleri yaşam hakkına eş-değerde sahiptirler. Canlı türleri arasında yapılacak bir hiyerarşik üstünlük aslında ve bir yönü ile canlı doğadan kopma ve yabancılaşarak tükenmekten başka bir şey değildir.

İnsan türünün el-dil-beyin diyalektiğine bağlı olarak yaşama savaşımında diğer türlerden daha ileri bir düzeyde düşünsel birikim sağlamış olması onun tüm türlere ve canlı-doğaya yabancılaşarak onu ve onunla birlikte kendisini yok etme sefaletine dönüşmemelidir. Doğaya dönüş bir yönüyle insanın doğa ile barışması, kaynaşması ve örtüşmesi demektir.
Sosyolojik olarak insan gelişkin bir türdür. Antropoloji bize insan türünün son kuşak türlerinden olduğunu ve diğer türlerden farklı olarak içinde bulunduğu yer/zaman dilimine gösterdiği tepkiye göre kültürel bir doku oluşturduğunu ve buna bağlı olarak da türünü sürdürebildiğini göstermektedir. Ayrıca, insanımsıların tür olarak evrimselleşme süreçleri Homo Sapiens olarak tanımlanan insan türüne devşirildiğinde, insanın yaşadığı çevreye kendini uyarlamak yerine yaşadığı çevreyi kendine uyarlayarak varlığını sürdürebildiğini göstermektedir. Bunun gerçekleşebilmesi için öncelikle insanlaşma sürecinin doğal çevreye egemen olmakla başladığı önermesi aşırı bir tesbit olmasa gerek. Ateşi denetim altına alabilmek, besin maddelerini türün günlük gereksinimlerinin ötesinde elde edip depolayabilmek, yabanıl hayvanları denetleyerek evcilleştirmek ve tüm doğal engellere biçimsel/aletsel dönüşümler sağlayarak ayak-direyebilmek için yaşanılan tüm çevrenin kolektif olarak denetim altına alınması gerek ve kaçınılmazdır. İnsanlaşma sürecindeki homonidler homo-sapienslere devşirilirken egemenlik kolektif olarak doğal güçlere karşı ve bunlar üzerinde kurulmuşlardır. Kolektif yaratının sembolik düşünce ile soyutlanması ve dil diyalektiği ile bu egemenliğin kolektif yapıdan soyutlanması iktidar olgusunu kitle dışında bir fenomene dönüştürmüştür. İnsanlaşma sürecindeki soyutlama süreci o kadar uzun bir zaman dilimi içerisinde evrimleşmiştir ki, sürecin tamamlanması aşamasında soyut düşünceler birer idea olarak kitleden ayrılmış ve çıkış kaynağı unutulmuştur. Yarı-tanrı krallar/yöneticiler/kitlede söz-sahibi olan yaşlılar/rahipler zinciri bu soyutlanmış iktidar düşlemesinin ilk somut görünenleri/etkiyenleridirler. İktidar olgusu insanın insanlaşmaya başladığı zaman dilimine kadar geriye giden bir fenomen olarak karşımızda var-ola gelmiştir
Bilinç/siz/lik, bilinçli insanın yok etmeye/tüketmeye yönelik sefaletidir.

Bilinç her koşulda dönüp kendine bakmak zorundadır/bakar da. “Ben” olgusu bilincin merkeze koyduğu en ağır taştır ve tüm diğer taşlar onun etrafında dönerler. “Ben”i belirleyen ise “sen”, “o” ve “öteki” denilen olgulardır. Onları gören de bilinçtir ve onlardan kendine bakan da… Dil-döngüsünü keşfeden insan türü o gün bu gündür hep konuşur; bıkmadan usanmadan imgelerin peşine takılır. Gün gelir öyle bir hal alır ki bu imgeler içinden çıkılan ve yaratılan ögelere dönüşürler. İnsan insanın aynası olur ve aynadan yansıyan görüntü demeti değil ses demeti olur…

Görüntünün dili farklı sesin dili farklıdır. Karşıdan yansıyan “ben” bendeki “ben” ile tam örtüşmemektedir. Bendeki “ben” in ondaki “ben” ile çelişkisini “ben” yaşar. Bu çelişki beden-döngüsünü yaratır/zorlar/doğurur. Aslında beden-döngüsü dil döngüsünden önce vardır zaten. Beden-döngüsü bu iki “ben” arasındaki farkı giderip sentezleyemez ise dil-döngüsünün düşünce-döngüsü ile yabancılaştığı/örtüşmediği ortaya çıkar. Ayna gerçeği görme eğilimindedir ve bu yönelim düşünce, dil ve beden döngülerinde bir uyumluluk gerektirir. Aynanın “saf”lık derecesi geri yansıyan “ben”in görüntüsündeki “saf”lığı belirler. Bu aşamada ise bendeki “o”nun yansıması ona geri gider. Karşılıklı aynaların “saf”lık dereceleri eşit ya da çok yakın ise “ben”ler ve “o”larda kırılma olmaz; değilse “ben” ya da “o”dan biri mutlaka kırılacaktır.

Bakışların “ben” üzerindeki etkileri yağmur damlasının “ten” üzerindeki etkisi gibidir. Her ikisinden de asla kaçınılamaz. Yağmurun hızına, miktarına göre adım-sayılarımızın artması ya da değişmemesi “ben”in tercihidir. “Ben” her koşulda bu tercihi yapabilecek güçtedir. Bakışların yoğunluğuna “ben”, “sen” ve “o” nun vereceği tepki de aynen böyledir. Adımların hızlanması yağmurun etkisini, değişmemesi ise “ben”in etkisini gösterir. Hastalanmak ve görünme korkuları aşıldığında yağmur ıslatacak ve gözler değecektir; ancak, yürüyüşün şekli asla değişmeyecektir. Bakışların korku yaratmaları çoğunlukla “ben” ile ilgilidir. Korkular “ben”i hapseden kalın duvarlara benzer.

“Ben” sendeki “o”dur ve ondaki “sen”dir. Bendeki “sen” “o” dur ve bendeki o “sen”dir. Ben, sen ve ondaki sen, ben ve o bir sonuçtur ve hepsi “ben”dir.

“Ben” kendi yansımasını ve gizlediği baskılarını öz-benliğine bir değer olarak aktardığında kendisini/değerini belirlemiş ve buna göre de “diğer/o” kişi tarafından görülerek yansıtılmış olur. Bir yönü ile “ben” yansıdığı olgudaki “netlik” derecesini de belirleme gücüne sahiptir. Tarihsel biriken kavga/çatışma/didişme ve buna bağlı olarak toplumun ve bireylerin kolektif ve bireysel çıkarları üzerinde cereyan eden bireysel ve kolektif korku ve endişeleri “ben” doğduğunda hazır bulur. Hatta daha ileriye giderek şunu da söylemek mümkündür ki, kalıtım ile “ben” üzerine yüklenen sadece fizyo/biyolojik özellikler değildir. Kalıtım tarihsel belleği “ben”e dölüt oluşmaya başladığı andan itibaren aktarmaya başlar. Her “ben” bu bellek ile dünyaya gelir. Bu nedenledir ki tarihsel baskılar çoğu kez kişinin/“ben”in kendisine ilişkin sanılır. “Ben” “neden” sorusu ile bunun farkına varabilir. Buna farkında olmak denebilir. Ben iç dünyasındaki o savaşımı barışık olarak çözümleyemez ise gerçek barışı yakalayıp, yaratacak özne konumuna asla gelemez.

Bilinç vardı, bilinçsizlik de vardı, öyle ise bunun bir de altı, üstü olmalıydı. Bazı olgular bilinç-altı denilen karanlık denizde baskılanmalı ve gün-yüzüne çıkacak zaman dilimlerini kovalaması beklenmeli/izlenmeliydi. Öyle de oldu; çember tamamlanmış halka oluşmuştu artık.
Tanrılar vardı hem gök-yüzünde hem de yer-yüzünde ve dahası yer-altında…Sayıları da çoktu ilk zamanlarda; iyilik tanrıları, kötülük tanrıları, aşk tanrıları, savaş tanrıları. Teolojik düşüncesinde insan hep iyilik tanrıları ile kötülük tanrılarını savaştırmıştır; bunu yaparken kendi var-olması ile ilgili bir arayışı sürüklemiştir. İnsan denen canlı nedir? Kimdir? Kimin hizmetindedir? Kötü olarak belirlediğini nasıl yok edebilir? Bir yandan tanrılar savaşırken diğer yandan insanlar savaşımlarını sürdürmekteydiler; öyle bir zaman dilimi geçmişti ki, artık insanlar tüm savaşımlarının tanrısal bir buyruktan kaynaklandığına inanmaya başlamışlardı… Ortasında-kalmıştı-çağın… Zemberek tersinden dönüyordu. Zeus’un yokluğunu kanıtlamaya çalışmak onun varlığını kanıtlamayla eşleşmeye başladı. Aydınlandığı söylendi yer-diliminin; güneş bir yerlerden doğmuş ve dünya da efendice etrafında dönmeye başlamıştı bir kere…
Aydınlanmacılar demişlerdi ki “her doğan insan, salt bu nedenle haklara sahiptir”… Gözler bir kere kamaşmaya görsün. Yalanı bile gerçek görürler o zamanlar… Giyotinler aydınlanmacıların enselerinde çarpacaktı zamanı… Söz ve eylem örtüşmeyecek ve salt insan doğmakla hak sahibi olmak ayrışacaktı. Tanrılar gökten indirilmişti. Merkeze konulan insan olmuştu. Bir haymatlos ile tabiyetli kişi arasında haklar açısından fark ortaya çıktığında yer-yüzü-cennetinde yeni din ortaya çıkmış sayılırdı. İnsan hala teolojiden kurtulamamış ve farklı bir yönde onun esareti altına girmişti. Teolojinin üstünlüğüne diyecek yoktu.
Bilinç maddi olguya dayanmakla kendisini teolijik düşünceden uzaklaştırmak eğilimindeydi. Bu materyalist yaklaşımın teolojiye devşirilmesi elbette kolay değildi ve bir zekayı gerektiriyordu. Freud hayranlık verecek bir zeka ile maddi bilinci bilinç-altı-na çekerek bir yandan maddeci dünya görüşünü korurken diğer yandan tersi kanıtlanamayacak bir teolojik veriyi sundu. Görüntü “insan hakları” gibi göz kamaştırıcıydı. Yeni bir din ve onu dile getiren temsilcisi bulunmuştu. İnsanlar rahatlayabilir ve evlerine huzurla gidebilirlerdi. Bilinç-altlarında gizli olanı ne o ne diğeri ne de Freud bilmese de?!…
Bilinç-altı yeni bir dinsel doktirin olarak ortaya çıktı. Zeus ile yaratılışı açıklamak ile bilinç altına sıkıştırılan libido ile tüm üretim ilişkilerini açıklamak arasında özünde bir fark yoktur. İnsan türü göz kamaştıran olgulara oldum olası hayranlık duymuştur. Aynayı keşfetmeden önce sudaki resmine hayranlıkla bakan insan türü bundan o kadar etkilenmiştir ki, tersini gösterse de aynalara hayran kalmış ve onun çarpıklığına teslim olmuştur. Tüm insanlar saçlarını ayna karşısında düzeltirler!?
Bilinç-altı, olmayan bir alandır/yoktur. Bilinç ve tarihsel belleğin kendisi tüm edimleri/davranışları/duyguları açıklamaya yeterlidir ve buna gücü yeter. Açıklayamadıklarını da karanlık ve bilinmeyen bir noktaya odaklamadan sabırla açıklamak için araştırmalarını sürdürür.
Bilinenler bilinmeyenlerin yanında bir hiç-tir…
İnsan türü, olan-ı açıklamak isterken tarihsel belleğini kullanır ve bu da bilinçsel bir süreçtir. Bilincin oluşmasındaki maddi doku onun olguyu açıklamasına engel değildir.
Psikanaliz yaklaşımda bilinç-altı bastırılan duyguların sapma şeklinde ortaya çıkışlarından söz eder. Ölüm korkusunun içselleştirilip bir kıyıda saklanmasında bastırılan bir duygu yoktur. Dürtülerin bastırılması ile korkuların gizlenmeleri aynı olgular olmasa gerek. Bilinç-altı denilen olguya, psikyatrislerin kişiyi uyutarak/hipnoz ederek çocukluğuna inmeleri suretiyle ulaşılabileceği ve bu duygulardan bastırılanların açığa çıkartılması ile tedavinin yapılacağı temel mantığına dayanmaktadır. Hasta hiç bir zaman kendi bilinç-altı denilen olgusunu göremez; bir aktarıcıya gereksinim duyar. Onun söylediklerine inanmaktan başka şansı yoktur. Üstelik, bireysel tüm sapmaların neredeyse cinsel bastırılmaların bilinç-altı denilen alanda sıkıştırılmış olmasından kaynaklandığı tezine yer verilmektedir ki, üretim ilişkilerinin hiç kıymeti harbiyesi kalmamaktadır. Duygu ve düşüncelerin bastırılması olasıdır ki bilinçle ulaşılabilir ve nedenleri bilinebilir olgulardır; bunları anlamak ve çözümlemek için tanımı yapılamayan karanlık bir noktadan/bilinç-altından söz etmek bilimsel olmaktan uzaktır.

Her ne kadar düşünce/idea maddenin zorlamasına dayanır ve bu yönüyle fizik-ötesi ise de maddeden bağsız değildir. Mikro/makro evrendeki kozmosun devinim yasaları ve devingen kuarklar düşünce/idea-dan önce vardırlar ve hala o düşünceyi doğuran beyin dokusunda milyarlarca parçacık olarak devindikleri için düşünce var-olabilmektedir. Bu nedenle rahatlıkla söylenebilir ki fiziği zorlayan düşünce fizik ötesini yaratamaz. Düşüncenin bir ütopya/hipotez olarak maddi gerçekliği etkilemesinin fizik-ötesi ile yakından ilgisi yoktur.

İmgesel algılama/düşünme/aktarma alışkanlığını içerisinde bulunan koşullarda insanımsılar türün sürdürülmesi için yaratabildikleri için insan türü varlığını koruyup geliştirebilmiştir. Bu şu anlamı içerir. İnsan düşünceyi/sözü/imgeyi yarattığı için bu yönde doğayı etkiyip değiştirdiği için insan oldu yoksa bir tür olarak ya var olacak ya da yok olacaktı. Bunun farkına bile varmayacaktı.

Ne pozitivizmin, ne idealizmin ne de psikanalizmin tek yönlü pencerelerinden bakılarak insanlaşma süreci açıklanamaz. Bilinç-altı tam anlamıyla pozitivizmin örtülü, dokunulmaz totemidir. Bilinmeyenden hareketle bilineni açıklamaya kalkışmak ve tüm var-oluşu buna indirgemek diyalektiği görmezlikten gelmek ve bilimi teolojinin kucağına atmaktır. Dil/el/ayak/beyin diyalektiği hiç de söylendiği gibi libido-dan kaynaklanan bir süreç değildir.

İnsanoğlu öğretileri ezberlemeyi çok sever ve bu alışkanlık da ilkel dönemlerden kalma zanaatçıların zanaatlarının sırlarını çıraklarına öğretmeleri kadar eskiye dayanmaktadır. Ve yine bunları ezberlediği oranda kendisini gerçekleştirdiği sanısına kapılır. Bununla coşkulu bir akışa kapılır ki demeyin keyfine… ve öğretilere karşı gelenin vay haline?! Erich Fromm “sevme sanatı”nda bilinç-altına ciddi eleştiriler yöneltse de onu aşma eğilimi taşımamıştır. Öyle ya koskocaman Freud bir kere demiş ya bilinç-altı, tamamdı öğreti ve tüm düşünceler bunun etrafında dönmek zorunda bırakılmışlardır. Tersini söyleyene, hemen birileri kalkıp senin çocukluğuna gidelim ve geçmişini irdeleyelim, bastırılan duygularını çözelim diye müdahale etme gereğini duyumsayacaktı. Birileri kalkıp da bir diğerini hipnoza tabi tutarak bilinç-altını irdelediğinde bilinç-altı irdelenenin bilinç-altındakilerini asla görme/bilme şansı yoktu ve tamamen hipnozcusunun anlattıklarına inanmak zorundaydı; ve buna da koskocaman bilim etiketi takılmıştı. Çok eski çağlarda -ki, bar-bar-toplumları denildiği de oluyor- bu görevi yürüten büyücüler vardı ve ruhlarla ilişki kuruyorlar ve kötücül ruhları kovalayarak insanı iyileştiriyorlardı, sonradan onların yerlerini başka adlarla başkaları aldı ve güne gelindi.

Bilinç, bilinçsizlikten doğdu ve bilinçsizleşerek yok olma eğilimi taşımaktadır; bunu durduracak olan da bilinçtir.

Yazan: Nejdet Evren
14 Aralık 2009, Batı

<