Edebiyat Kuramları ve Eleştiri – Berna Moran

İstanbul Üniversitesi, İngiliz Dil ve Edebiyatı kürsüsündeki eleştiri derslerinden derlenmiş olan Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, yalnız bu konuyla ilgili üniversite öğrencilerinin değil, eleştirmenlerimizin de, bütün edebiyatçılarımızın da okumaları gereken değerli bir elkitabıdır. Çünkü kitabın konusuna değgin bütün kuramlarla eleştiri yöntemleri birarada derli toplu verildiğinden, bildiğimizi sanıp da bütünüyle bilmediğimiz, hiç bilmediğimiz, az bildiğimiz ya da parça pürçük bildiğimiz edebiyat kuramlarını, eleştiri yöntemlerini yetkin bir sistematikle sunulmuş olarak bu kitapta buluyoruz. Kitap, anlatılan konuları açıklamak için, Türk edebiyatından örnekler verildiği bölümlerde çok daha ilginç olmaktadır.
(Arka Kapak)

23 Ocak 1921?de İstanbul?da doğan Moran,  Ortaöğretimini Darüşşafaka ve Işık Lisesi?nde tamamladıktan sonra 1941?de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü?ne girdi. 1945?te mezun olup aynı bölümde asistanlığa başladı. 1950-51 yılları arasında İngiltere?de Cambridge Üniversitesi?nde doçentlik çalışması yapıp, 1956?da doçent, 1964?te profesör oldu.

Moran, daha sonra Birikim, Çağdaş Eleştiri gibi dergilerde yazdığı çeşitli incelemeleri “Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış” adlı bu incelemesini esas aldı. Türki’yede romanının doğuşunu ve o dönemin toplumsal koşullarını Batılılaşma olgusu içinde inceleyen bu kitap ülkemiz  edebiyat(ı)  eleştirisi geleneğinin en önemli eserlerinden biri olarak karşılandı.

1993 yılında  aramızdan ayrılan Moran, 1972 yılında yayımlanan  “Edebiyat Kuramları ve Eleştiri” alanında klasik sayılan ülkemiz edebiyat eleştirisi alanında yaşanan kısırlığa karşın önemli bir anlam ifade ediyor. 1973 TDK Bilim Ödülü?nü kazanan bu temel eser edebiyat kuramlarını ve eleştiri yöntemlerini sistematik bir şekilde incelerken ülke edebiyatından verdiği örneklerle zenginleşiyor. Berna Moran?ın ölmeden önce gözden geçirip güncelleştirdiği kitap, konusunda tek ve önemli bir referans eser…

“Edebiyat Kuramları ve Eleştiri”ye Dair – Emine Gürbüz
(DüşLE Edebiyat ve Kültür Dergisi, 55.sayı/Nisan 2006)

Edebiyat Kuramları ve Eleştiri kitabı, İngiliz Dili ve Edebiyatı Kürsüsü?ndeki eleştiri derslerinin Berna Moran tarafından bir kitap bütünlüğü taşıyacak şekilde ele alınmasıyla oluşturulmuş. Sanatçı, Eser, Okur ve Dış Dünya (Toplum) unsurlarına dayanarak bunların ilişkilerini açıklığa kavuşturmak; ?sanat nedir? , ? edebiyat nedir? sorusuna verilen cevapları irdelemek adına kuramlar ve yöntemleri gözden geçiren bir kitaptır olarak dikkat çekiyor Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. Sanatı sanatçı, eser, okur ve dış dünya anlayışlarında arayan kuramları özü ve işlevi açısından ayrı ayrı alması ve açıklaması da kitaba bir karakter kazandırıyor. Moran, eleştiri yöntemlerini de bu dört anlayışı destekleyen örneklerle açıklayarak okuyucunun zihnindeki şekilleri belirginleştirmeyi başarmış.

Beş kısımdan oluşan kitap edebiyat kuramlarını ve eleştiri yöntemlerini yetkin bir sistematikle önümüze koyuyor. Yansıtma kuramları, dış dünyaya ve topluma dönük eleştiri, anlatımcılık, sanatçıya dönük eleştiri, yeni eleştiri, Rus biçimciliği, yapısalcılık, esere dönük eleştiri, okur merkezli kuramlar, okura dönük eleştiri, edebiyat ve hakikat, edebiyatın tanımı ve değer ölçütleri sorunu, estetik yargılar ayrı ayrı ele alınmış ve incelenmiş Yansıtma kuramlarında ele alınan Marx, Engels, Plehanov, toplumcu gerçekçilik ve Marxsist estetikte son gelişmeler veriliş şekli açısından tarafsızlığı ve açıklık getirme çabası örneklerle desteklenen bir farklılıkla sunulmuş. Öyle ki bu kuramlara ön yargısı olan insanların da bu kuramları kalıplaşmış bir düşünceyle benimseyenlerin de anlayacağı bir biçimde anlatmış. Yanlışlarını ve doğrularını, aynı zamanda yanlışların ve doğruların sebeplerini büyük bir hassasiyetle sunmuş Moran. Bununla birlikte tarihsel, sosyolojik ve Marksist eleştiri yöntemlerini de ayrı ayrı aynı hassasiyeti göstererek ele almış. Kitapta ana başlıklar ardında verilen ayrıntılar, her edebiyatçının oluşumunu bilmesi gereken gözden kaçmış bilgilere de ışık tutuyor. Devrimci Romantizm benim dikkatimden kaçmayanlardan. Oluşumu ve kabul görüşü hakkında verilen bilgiler gerçekten ilginç.

?Devrimci romantizm de gerçekçiliğin doğru olarak yansıtılmasını engelleyen yanlış bir perspektiften doğuyor ve tipik olandan yoksun, şematik bir edebiyata yol açıyordu. Sözgelimi, bir romanda bir komsomol grubu harman yarışmasını kazanmak için aç kalarak yemek saatlerinde bile çalışmak isterler. Ancak başlarındaki şefin kesin emirleri karşısında yemek yemeyi kabul ederler. Gençlerin bu hevesi komünizmin yakın olduğuna işaret sayılmaktadır romanda. Unutmayalım ki olay Rusya?nın geri kalmış bir parçasında geçmektedir üstelik.?

Bununla birlikte anlatımcılık başlığında ele alınan ?Tolstoy?da Anlatım? Tolstoy?a bakış açınıza yeni bir perspektif bile kazandırabilir. Her ne kadar kuramlar ve teknik bilgiyle eser okumaktan hoşlanmasam da, bu bölüm Tolstoy?a farklı bir açıdan bakabilmenize de olanak tanıyor.

Temelden ele alınan kuramlar Platon?dan, Aristoteles?ten, Sokrates?ten yansıyan felsefi açılardan başlayarak verildiği için diğer kuramların neyin devamı olduğunu bilerek okuyorsunuz. Sanatın ve edebiyatın ayna işlevi görmesi görüşü temel alınarak bu görüşün gelişim ve değişim süreçlerini anlatan bölümde benim dikkatimi çeken açıklayıcı bir örneği paylaşmak istiyorum:

?İ.Ö. V. Yüzyılın sonlarında resimleriyle ün salmış olan Zeuxis, elinde üzüm tutan bir çocuğun resmini yapmış ve üzümler öylesine gerçek gibi duruyorlarmış ki kuşlar gelip yemeye kalkışmışlar. Bundan dolayı övüldüğü zaman, Zeuxis, üzülerek, ? çocuğun resmini daha iyi yapabilseydim kuşlar ondan korkardı? demiş.?

?Sanatçının Psikolojisi ve Kişiliği? bölümünde ele alınan yazara dönük biyografinin eseri ya da yazarı anlamadaki rolü dikkat çekicidir. Eserin gerçek anlamını yazarın kafasının içinde arayanlar için bu bölümün yol gösterici olacağı kanısındayım. ?Şiirde ve Romanda Yazınsallık? biçime önem verenlerin dikkatini çekebilecek bölümlerden. ?Edebiyatın Tanımı ve Değer Ölçütleri? sorunu bölümünde edebiyat kavramı tanımlanabilir mi ve edebiyatın işlevi tanımlanabilir mi sorularının yanıtları aranırken betimleyici, açıklayıcı ve tanımlayıcı eleştiricilerin bir değerlendirilmesi de yapılıyor.

Kitap, dünya edebiyatından ve Türk Edebiyatı?ndan verdiği örneklerle de köklü bir birikimin sonucu olduğunu belli ediyor. Berna Moran?ın birikimini en iyi aktardığı ve Türk Edebiyatı?nın eksik yanlarından biri olan ?kuram?a farklı bir bakış açısı getirdiği bir kitap ?Edebiyat Kuramları ve Eleştiri?. Örneklerin oturmuş bir anlaşılırlıkla verilmiş olması her okuyucuya hitap etmesine olanak tanıyor. Öğrencilerin okumak zorunda bırakıldıkları ders kitaplarından ayrılan sanatsal anlatımıyla Berna Moran?ın edebiyatımıza armağan ettiği bu kitabı okurken sıkılmayacağınızı temin ederim.

Kitabın Künyesi
Edebiyat Kuramları ve Eleştiri
Berna Moran
İletişim Yayınevi / Araştırma-İnceleme Dizisi
İstanbul, 2004, 12. Basım
352 sayfa

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Arşivler