Bolşevik Devrimi 1 – Sovyet Rusya Tarihi 1917-1923 / Edward Hallett Carr

İngiliz tarihçi E. H. Carr`ın Bolşevik Devrimi (The Bolshevik Revolution 1917-1923) tarih yazımında gerçekleştirilmiş en büyük yapıtlardan biri olma özelliğini sürdürüyor. Konusunda bir klasik haline gelen bu başyapıt, Sovyet tarihi üstüne yapılan başka birçok araştırmaya da esin ve başvuru kaynağı olmuştur. Bolşevik Devrimi`nin bu ilk cildi, Bolşevizm`in doğuşunu ve gelişmesini, 1905 ve 1917 devrimlerini ve Sovyet iktidarını içeriyor. Kitabın Türkçe literatüre yapacağı daha önemli katki ise, parti, Sovyet ve ilktidar aygıtları arasındaki ilişkilere iktidarda ve Sovyet yönetimindeki merkezileşmeye, milletlerin kendi kaderlerini tayin hakkı uygulamalarına ilişkin çok zengin bir kaynak oluşturmasıdır.

Bolşevik Devrimi’nin bu ilk cildi, Bolşevizm’in doğuşunu ve gelişmesini, 1905 ve 1917 devrimlerini ve Sovyet iktidarını içeriyor. Kitabın Türkçe literatüre yapacağı daha önemli katkı ise, parti, Sovyet ve iktidar aygıtları arasındaki ilişkilere iktidarda ve Sovyet yönetimindeki merkezileşmeye, milletlerin kendi kaderini tayin hakkı uygulamalarına ilişkin çok zengin bir kaynak oluşturmasıdır.

E. H. Carr, Önsöz, 1950, Cilt 1, s. 7-9
1917 Ekim Devrimi’ni esas alarak Rusya’nın tarihini yazmaya kalkışmanın cüretli bir iş olduğu şüphesiz herkesçe açıktır; bu girişime göz yumanlar eserdeki kusurları hoş görsünler. Sovyet Rusya tarihinin, ne Marksist kökenden gelen, ne de Rus asıllı olan bir İngiliz tarafından yazılması büsbütün cüretli bir iş olarak görülebilir. Fakat, bu alanda doldurulacak boşluğun çok geniş oluşu böyle bir cüreti bağışlatır sanırım. Batı ya da orta Avrupa hakkında İngiltere’de ya da Amerika Birleşik Devletleri’nde yayımlanan eserlerin yazarları, Fransa, İtalya, Almanya gibi ülkelerin politika ve kurumlarının, örneğin, İngiltere ya da Amerika ile kurulacak benzerlikler sayesinde açıklanabileceği gibi bir inanç taşırlar çoğu zaman. Aklı başında hiç kimse, Lenin, Troçki ve Stalin’in Rusyası’nı, MacDonald, Baldwin ve Churchill’in İngilteresi’nin ya da Wilson, Hoover ve Franklin Roosevelt Amerikası’nın arşınıyla ölçmeye kalkışmayacaktır. Sovyet Rusya tarihçisi, çalışmasının her aşamasında, ciddi her tarihçiye düşen çifte bir görevin; kahramanlarının görüş ve amaçlarını imgelem gücüyle kavramakla, onların gerçekleştirdiklerinin evrensel anlamı hakkında temel bir değerlendirmeyi birleştirme gereğinin son derece bilincinde olmalıdır.
Devrim olaylarının tarihini yazmak değildi istediğim (daha önce birçokları tarafından anlatıldı bu olaylar); Devrim’in yarattığı siyasal, sosyal ve ekonomik düzeni yazmak istiyordum ben. Amacım bu olduğu için, Lenin 1923 ilkbaharında (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin temellerinin atılışı ile hemen hemen aynı tarihte) siyaset sahnesinden kesinlikle çekilmeden önce kurulmuş olan Sovyet toplumunun yapısını tahlil edeceğim uzun bir giriş bölümü tasarladım önce. Ama konuya eğilince, bu çerçevenin Lenin’in gerçekleştirdiği şeyin büyüklüğünü ve onun gelecek üzerindeki etkisini belirtmekte gülünç denecek kadar yetersiz olduğu ortaya çıktı. Bu bölüm tek bir cilt olarak yeniden planlandı ve Bolşevik Devrimi, 1917-1923 adıyla üç ciltte tamamlanacak olan daha geniş kapsamlı bir eser haline geldi. Bunun I., II. ve III. kısımları ilk cildi oluşturdu.(1)
Bolşevik Devrimi, 1917-1923 kendi içinde bir bütün oluşturmakla birlikte, daha geniş kapsamlı bir esere giriş olma görünümünden bir şeyler taşımaktadır gene de. Kapsadığı dönemin olaylarının tam bir anlatımı olmaktan çok, gelecekteki gelişmelerin ana hatlarını meydana getiren olayların bir tahlilini içermeyi amaçlıyor. Örneğin, iç savaşın seyrini ve sonuçlarını, özellikle III. Kısım’da birçok vesileyle tartışmış olmama ve V. Kısım’da da ele alacak olmama rağmen okur, bunun ayrıntılı bir hikâyesine rastlamayacaktır bu kitapta. Öte yandan, ilk bölümlerimi, doğrudan sonuçları önemsiz görünse de, devrim tarihinin son bölümünde büyük bir rol oynayan 1917 öncesi olaylarına ve polemiklerine ayırmakta tereddüt etmedim. John Reed’ in Ten Days that Shook the World (Dünyayı Sarsan On Gün, 1919) ve M. Philips Price’ın My Reminiscences of the Russian Revolution (“Rus Devrimi Anılarım”, 1921) adlı kitapları devrimi tüm canlılığı ile yansıtmaktadır; iç savaş dönemini tam olarak anlatan İngilizce bir kitap arayanlar, W.H. Chamberlin’in iki ciltlik History of the Russian Revolution, 1917-1921 (“Rus Devrimi Tarihi”, 1935) adlı eserine başvurabilirler.
Çağdaş tarihi yazmanın rizikoları vardır. Fakat bunların, uzak bir geçmişi anlatan tarihçinin karşılaştığı rizikolardan daha tehlikeli olduğuna inanmadım hiçbir zaman. Çünkü zamanın, bir ayıklama ve aşınma sürecinden geçirerek, gerçeği daha erişilebilir boyutlara indirgediği ama geriye en güvenilir olanlarının kaldığını hiçbir şekilde garanti etmediği kanıtlarla yüz yüzedir uzak bir geçmişi anlatan tarihçi. Sovyet Rusya tarihçisinin, kaynakların azlığından ya da güvenilir olmayışından ötürü, olağanüstü güçlüklerle karşılaştığına inanılır genellikle. 1928’den sonraki dönem için haklı görülebilecek olan bu inanış, bizim ele aldığımız, gerek olgular, gerekse fikirlerin dile getirilişi açısından belgelerin bir bütün olarak az rastlanan bir içtenlik taşıdığı bu dönem için hiç de geçerli değildir. Sovyet makamları, kendi ülkelerinin tarihini ve kurumlarını incelemek isteyen komünist olmayan kişilerin Sovyetler Birliği’ni ziyaret etmelerine ve oradaki kitaplıklarda çalışmalarına imkân tanımamakta ayak dirediklerinden, ağırlıklı olarak diğer ülkelerin kitaplıklarından yararlanmak zorunda kaldım. Bunlar arasında kaynaklar yönünden en zengin olanları Birleşik Devletler kitaplıklarıdır. Bu bakımdan, 1948’de Birleşik Devletler’e gitmemi ve ülkenin büyük bölümünü ziyaret etmemi sağlayan Princeton’daki Institute for Advanced Studies’e, Columbia ve Standford Üniversitesi yöneticilerine derin bir minnettarlık duyuyorum. Columbia, Harvard, Standford Üniversiteleri’nin kitaplıkları, New York Public Library ve Library of Congress, Sovyetler’le ilgili belgeler bakımından son derece zengin; bu kitaplıkların görevlilerine ve çalışanlarına yardımlarından dolayı yürekten teşekkür ederim.
Bununla birlikte, çalışmanın büyük bir bölümü İngiltere’de gerçekleşti. Başlıca üniversitelerimizde, Sovyetler’le ilgili çalışmalara gerekli kolaylıkların sağlanması için daha yapılacak çok şey var ise de, dostların cömert yardımlarından yararlanma şansına sahiptim; onların farklı görüşleri, çoğu zaman, benim görüşlerimin açıklığa kavuşmasına katkıda bulundu. Sayın Isaac Deutscher müsveddelerin tamamını okudu, onun derin bilgisinden, olgulara ve yorumlara ilişkin birçok konuda tavsiyelerinden yararlandım. Londra Üniversitesi’ne bağlı School of Slavonic and East European Studies’de öğretim üyesi A.Rothstein bazı bölümleri okudu, değerli eleştirilerde ve yorumlarda bulundu. Glasgow Üniversitesi Department for the Study of the Social and Economic Institutions of the USSR’dan Dr. R.Schlesinger Bolşevik kendi kaderini tayin hakkı öğretisine ilişkin bölümün, sayın Rachmilevich ise, erken dönem parti tarihi hakkındaki ilk bölümün okunmasında aynı işi üstlendiler. Sayın Jane Degras bütün bir cildin provalarını okudu, esasa ve şekle ait birçok düzeltmeler önerdi. Vaktiyle London School of Economics kitaplığında görevli, şimdiyse, University College, Leicester’da öğretim üyesi Dr. Ilya Neustadt, kitaplığın muazzam kaynaklarından yararlanmamda paha biçilmez yardımda bulundu. British Museum’dan J.C.W. Horne, School of Slavonic Studies’den kitaplık yönetmeni Dr. L.Loewen-son ve Royal Institute of International Affairs kitaplık görevlileri hiç yüksünmeden sürekli yardımcı oldular bana. Onların hepsine bu önsözde yeterince ödeyemeyeceğim bir minnet borcum olduğunun bilincindeyim. Ama bu vesileyle, belirtmeden geçemeyeceğim bir nokta, benden yardımlarını esirgemeyenlerin ya da bana tavsiyelerde bulunanların hiçbirinin hatalarımdan ya da görüşlerimden sorumlu olmadığıdır: onların hiçbirinden yazdığım her şeye katılmalarını bekleyemem. Gene de derin ve içten bir minnettarlık duyuyorum kendilerine. Bu uzun vadeli girişimi mümkün kılan yayımcılarıma da teşekkür etmek isterim bu vesileyle.
Belirtilmesi gereken bazı teknik ayrıntılar kalıyor geriye. Rusya hakkında yazanlar için daima ürkütücü olan iki sorundan biri takvim, biri de transkripsiyon sorunudur. Rusya’da 25 Ekim/7 Kasım 1917’den önce meydana gelen olaylar o dönemin Jülyen takvimine göre belirtilmiştir bu kitapta. Rusya dışında meydana gelen olaylarda ise Batı takvimi esas alınmıştır. Karışıklığa yol açabilecek her durumda hangi takvime göre tarih düştüğümü belirttim. Rusya’da 25 Ekim/7 Kasım 1917 ile (Rusya’nın Batı takvimini kabul ettiği) 1/14 Şubat 1918 arasında cereyan eden olaylar her iki takvime göre belirtildi. 1/14 Şubat 1918’den sonra meydana gelen olaylar için Batı takvimi esas alındı. Hiçbir transkripsiyon sistemi, bu sistemi icad eden filolog dışında, hiç kimseyi tam olarak tatmin etmez; benim kabul ettiğim sistem, birkaç ayrıntı dışında, Library of Congress’in uyguladığı sistemi izliyor yaklaşık olarak. Özel isimleri yazarken, acayiplikten kaçınmak için, sistemden vazgeçtiğim oldu bazen. Örneğin, Gertsen yerine Herzen [Türkçe metin: Herzen], Aksel’rod yerine Axelrod [T.m. Akselrod], Zinov’ev yerine Zinoviev [T.m. Zinovyev] ve Ordzhonikidze yerine Orjonikidze [T.m. Orjonikidze] diye yazdım. Kimi zaman da bilinen biçimleri koruma adına tutarlılıktan vazgeçtim: Jugashvili ya da Dzhugashvili yerine Djugashvili kullandım [T.m. Cugaşvili] ve Zhordania yerine Jordania [T.m. Jordanya]. Dzerzhinsky adını da yazarın Latince metinlerinde kullandığı ve muhtemelen adının Polonya dilindeki karşılığı olan Dzierzynski’ye yeğledim [T.m. Cerjinzki]. Bu tip durumlarda tutarsızlığımda bile tutarlı davranamamış olsam da, yalnızca böyle güçlüklerle hiç uğraşmamış olanların beni anlayışsızlıkla karşılayacaklarını düşünüyorum.
Bolşevik Devrimi, 1917-1923 için başvurduğum kaynakların bibliyografyası üçüncü ciltte yer alıyor. Bu cilde kadar dipnotların, konuyu yeterince aydınlattıklarını umuyorum. Marx ve Engels’in eserlerinin, Almanca tam basımı mevcut değil, Historisch-Kritische Gesamtausgabe, Marx-Engels-Lenin Enstitüsü’nün desteği ile, I. Kısım’ın (İlk Yazılar) sadece ilk yedi cildini; III. Kısım’ın (Marx-Engels, Mektuplaşmalar) dört cildini yayımladı. Olabildiğince başvurdum bu eserlere. Öte yandan, bu eserlerin, gene Marx-Engels-Lenin Enstitüsü’nce hemen hemen tamamı yayımlanmış Rusça çevirilerinden yararlandım. Lenin’in eserlerine gelince, henüz tamamlanmamış olan ve değerli notların tümünün yer almadığı dördüncü basımının yerine, ikinci basımını kullandım (üçüncüsü bunun tekrar basımıdır). Kitabımın ilk cildi baskıya girdiğinde, Stalin’in eserlerinin ilk oniki cildi (onaltı cilt olarak tasarlanmıştı) hazırdı. Troçki’nin eserlerinin, 1925 ve 1927 yılları arasında, Moskova’da yapılan toplu basımı tamamlanmamıştı. Ama ben, bu basımda yer alan yazıları kullandım. Lenin ve Stalin’in parti ya da Sovyet kongrelerinde vb., yaptıkları konuşmalar, sıradan araştırıcının daha güç erişebileceği kongre resmi tutanaklarından değil, toplu eserlerden alındı. Kontrol ettiğim kadarıyla, transkripsiyonların doğruluğuna güvenilebilir. Diğer konuşmacılar resmi tutanaklara göre belirtildi. Rusça gazeteler İngiltere’de eksiksiz bulunamadığı (bazen de okunamaz halde oldukları) için, doğruluğunu araştırmaksızın, ikinci elden aktarmak zorunda kaldım çoğu kez. Marx, Engels, Lenin, Troçki ve Stalin’in toplu eserleri dışında, başvurduğum kaynakların yayım tarihlerini belirttim. Yayım yeri, bir şüpheye yol açabilecek durumlarda belirtildi ancak. Aksi belirtilmedikçe ya da eserin içeriği bir belirtmeyi gerektirmedikçe (örneğin, resmi Foreign Relations of the United States gibi) İngilizce eserlerin Londra’da yayımlanmış olduğu varsayıldı. Sovyet kurumlarının adlarını kısaltmalarla vermek (örneğin, VTsIK, Komintern gibi), vazgeçilemeyecek kolaylıklar sağlıyor. Fakat bir kurumdan ilk kez söz ettiğimde adını tam olarak belirttim daima ve kitabın sonuna kısaltmaların bir listesini ekledim.

(1) IV. Kısım’ı içeren ikinci cilt (“Ekonomik Düzen”) ve V. Kısım’ı içeren üçüncü cilt (“Sovyet Rusya ve Dünya”) 1952-1953 yıllarında; bu dizinin İktidar Boşluğu, 1923-1924 başlıklı ikinci kitabı 1954’te; Tek Ülkede Sosyalizm, 1924-1926 başlıklı üçüncü kitabı ise, üç cilt halinde, 1958, 1959 ve 1964’te yayımlandı.

İÇİNDEKİLER
Kısım I: İnsan ve Aygıt
1 Bolşevizmin Temelleri
2 Bolşevikler ve Menşevikler
3 1905 Ve Sonrası
4 Şubat’tan Ekim’e

Kısım II: Anayasal Yapı
5 İki Devrim
6 Rsfsc Anayasası
7 Diktatörlüğün Tahkim Edilmesi
8 Partinin Üstünlüğü
9 Parti ve Devlet
Not A. Lenin’in Devlet Teorisi

Kısım III: Dağılma ve Yeniden Birleşme
10 Politika, Öğreti, Aygıt
(a) Politikanın Anahatları
(b) Gelişen Öğreti
(c) Aygıt
11 Uygulamada Kendi Kaderini Tayin Hakkı
(a) Batı Sınır Bölgeleri
(b) Doğu Sınır Bölgeleri
(c) Orta Asya
(d) Transkafkasya Cumhuriyetleri
(e) Sibirya
12 Kendi Kaderini Tayin Hakkının Bilançosu
13 İttifaktan Federasyona
14 SSCB Anayasası
Not B. Bolşevik Kendi Kaderini Tayin Hakkı Öğretisi
(a) 19. Yüzyıldaki Arka Planı
(b) 1917’den Önce Bolşevik Öğreti
Kısaltmalar Listesi
Dizin

Edward Hallett Carr ?ın Hayatı
1892 yılında Londra’da doğdu. Merchant Taylors School ve Cambridge Trinity College’da öğrenim gördü. 1916’da Dışişleri Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. 1927’de Moskova’ya ilk gezisini yaptı. 1936’da Dışişleri Bakanlığı’ndan ayrıldı ve 1936-47 arasında Aberstwyth’deki Wales Üniversitesi’nde uluslararası politika profesörü olarak ders verdi. 1941-46 arasında The Times gazetesinin yayın yönetmeni yardımcılığını yaptı. 1953-55 arasında Oxford Üniversitesi’ne bağlı Balliol College’da, 1955’ten sonra da Trinity College’da çeşitli akademik görevler üstlendi.

Eserleri:
? 1917 Öncesi ve Sonrası
? Bolşevik Devrimi -1- Sovyet Rusya Tarihi 1917-1923
? Bolşevik Devrimi -2- Sovyet Rusya Tarihi 1917-1923
? Bolşevik Devrimi -3- Sovyet Rusya Tarihi 1917-1923
? Dostoyevski
? Romantik Sürgünler
? Tarih Nedir?
? Milliyetçilik ve Sonrası
? Yeni Toplum
? Karl Marx
? Barış Antlaşmalarından Sonra Uluslararası İlişkiler
? Yirmi Yıllık Bunalım (1919-1939)
? Barış Koşulları
? İki Dünya Savaşı Arası Dönemde Sovyet-Almanya İlişkileri
? Planlı Ekonominin Temelleri
? Sovyetlerin Batı Dünyası Üzerine Etkisi
? İngiltere Dış Politikası Üzerine Çalışma
? Lenin’den Stalin’e Rus Devrimi
? Napeleon’dan Stalin’e
? 1917 Öncesi ve Sonrası
? Tek Ülkede Sosyalizm

Bolşevik Devrimi 1 / Sovyet Rusya Tarihi
Yazar: Edward Hallett Carr
Yayınevi: Metis Yayınları
Çeviren: Orhan Suda
Sayfa Sayısı: 400 sayfa

Yorum yapın