Foucault’yu Marx’la Okumak – Jacques Bidet

Foucault'yu Marx'la OkumakMarx ile Foucault’nun düşüncelerinin birbirine zıt olduğu, bağdaşamayacağı kabul edilir. Foucault’nun bir dönem Marksizme yakın dursa da sonrasında onu sert biçimde eleştirdiği, düşüncesinin temel kavramlarını Marksizme alternatif olmak üzere geliştirdiği bilinir. Yine de bu iki düşüncenin iletişime sokulması büsbütün imkânsız mıdır? Değilse bu iletişimin koşulları nelerdir? Dahası, böyle bir ilişkiden eleştirel düşünce adına elimize ne geçecek?

Jacques Bidet içinde yaşadığımız dünyayı daha iyi anlayabilmemiz için işte bu gibi soruların cevabını arıyor:
“Bu kitapta önerilen deney, Marx’ın ve Foucault’nun miraslarını melezleyerek işe koşmak. Zira ancak böyle bir birleşme ânı, böyle bir aşırı gerilim, söz konusu iki mirasın tüm potansiyellerini açığa çıkarıp her birine özgü hakikatleri sergileyebilir. En azından elinizdeki kitabın hipotezi bu olacak. Marx ve Foucault’nun, birtakım eklektik ayarlama ve uyarlamaların ötesinde, hangi şartlarda sıkı bir işbirliğine girebileceklerini saptamaya çalışacağım.”
Jacques Bidet bizi güzel bir düşünce yolculuğuna çağırıyor.

OKUMA PARÇASI
Giriş: Marx ile Foucault’yu Neden ve Nasıl Birleştirmeli?, s. 15-18

Kapitalist küreselleşme Marx tarafından gözlemlenmiş olan eğilime uygun bir sona doğru gidiyor: Mallar ve hizmetler, bilgi ürünleri, “işgücü”nün kendisi ve doğaya ait her türden şey yaygın biçimde metalaşıyor. Teşhisin bu şekilde doğrulanması Marx’ın bazı müritlerinin koltuklarını kabartabilir. Ancak, kapitalizmin bizzat gelişiminden doğması icap eden devrimler pek gerçekleşmedi. Üstelik sahneye çıkan “yeni insan” da o beklenen özgürleşmiş üretici değil, her yandan normlarla kuşatılıp denetim altına alınmış ve neoliberal iktidara tabi kılınmış bir özne oldu. Eleştirinin öncü gücü olarak, bu sonucu sezen Foucault, Marx’tan nöbeti devraldı. Ama olumsuz anlamda, yenilginin tanığı olarak.
Geleceğin hiç de o kadar net biçimde önceden çizilmediğini düşünebiliriz. Bu kitapta önerilen deney, Marx’ın ve Foucault’nun miraslarını melezleyerek işe koşmak. Zira ancak böyle bir birleşme ânı, böyle bir aşırı gerilim, söz konusu iki mirasın tüm potansiyellerini açığa çıkarıp her birine özgü hakikatleri sergileyebilir. En azından elinizdeki kitabın hipotezi bu olacak. Marx ve Foucault’ nun, birtakım eklektik ayarlama ve uyarlamaların ötesinde, hangi şartlarda sıkı bir işbirliğine girebileceklerini saptamaya çalışacağım. Elbette böyle bir girişim hiç de kolay olmayacak. Foucault’ nun yapıtı Marx’ın projesine sığmaz, Marx’ın projesi de Foucault’ nun yapıtına. Fakat bu bitmemiş çalışmanın hayati bir ânı, ikisinin de farklı sıfatlarla mensup olduğu belli bir “tarihsel materyalizm” çerçevesinde yer alır. Bu ânı öncellikle Foucault’nun 1971’den 1979’a kadar Collège de France’ta verdiği, Kapital’ deki Marx’a dayandırdığı derslerin çerçevesine yerleştireceğiz.

Bu yıllar boyunca birbirine muhalif ve muhasım iki siyasal pratiğe açılan iki “eleştiri” ve “hakikat” modeli birbiriyle çarpıştı. Foucault’nun o esnadaki çalışmalarına damgasını vuran ve kamusal müdahalelerinin bir kısmının gerekçesini oluşturan bu çarpışma, zaman ve mekânla sınırlı bir durumdan kaynaklanmıyor. Bugün de hâlâ neredeyse tüm dünyada görülebilecek bir fay hattına tanıklık ediyor. Bu fay hattını başka bir çağın terimiyle adlandıralım, ama göreceğiz ki hiç de gayri meşru bir adlandırma olmayacak: “halkın bağrındaki çelişkiler.” Bir tarafta, toplumun önemli sorunlarını incelerken üretim ve temellük süreçlerine; hem bir eşitsizlik kaynağı hem de üretken emeğin sosyal ve ekolojik muhtevasına duyarsız bir azınlığın elindeki sermaye birikiminin kökeni olan “sömürü”ye odaklanmak gerektiğini düşünenler var. Bunlar için Marx bir nirengi noktasıdır. Diğer tarafta ise, acilen ele alınması gereken asıl konunun öznenin kuruluşu olduğunu; yani işyeri hiyerarşisinde, aile düzeninde, cinsiyetler arası ilişkilerde, entegre olmuş çoğunluk ile “paysızlar” arası bağıntılarda, etnik ya da cinsel azınlıkların, sürgünlerin ve göçmenlerin, sağlık ve suç söylemleriyle damgalanmışların idaresi esnasında “insanın insana muamelesi” olduğunu savunanlar. Bunlar için de Foucault bir buluşma noktası oluşturabiliyor. Tabii ki birinci gruptakiler ikinci kategorideki dertlerle de hemhal olduklarını iddia ediyorlar. Zira insanla ilgili hiçbir şey onlara yabancı değildir. İkinci gruptakiler ise, hem üretim hem de tüketim alanlarındaki sapmalarına parmak bastıkları için, kapitalizmin en radikal eleştirisini kendilerinin yaptığını savunuyorlar. Ama bu iki grup arasındaki ihtilaf mütemadiyen tekerrür ediyor ve, bana göre, içinde bulunduğumuz çağdaki modern toplumun yapısal anlamda önemli farklılıklara sahip mekânlarında ortaya çıkan toplumsal bir eleştiriye işaret ediyor. Bu ihtilaf evrensel özgürleşme projesini savunanların “safları”nı bölüp zayıflatıyor.

Elbette ki çeşitli çevrelerde verimli bir işbirliğinin şartları her daim aranmaktadır. Sadece Marksizmlerden bahsedecek olursak, kendilerini komşularına bağlayan melezleşmelerden başka bir şey yaşamadıklarını söyleyebiliriz. Kuşaktan kuşağa çeşitli disiplinlerden araştırmacılar mütemadiyen yenilenen çiftler kurmayı programlarına aldılar hep: Marx-Weber, Marx-Keynes, Marx-Braudel, Marx- Lacan, Marx-Bourdieu, Marx-Heidegger, Marx-Rawls, Marx-Derrida… Marx-Foucault çifti ise, günümüzde “sınıf/ırk/toplumsal cinsiyet” üçlüsüne atıfta bulunan neredeyse “resmi” bir eleştirel düşünce programı dahilinde oluşturuluyor genellikle. Sınıf kategorisi için Marx, diğer iki kategori içinse Foucault seferber ediliyor gönül rahatlığıyla. Ancak bu yoldan gitmekle, eklektik bir işbölümü yapma aşamasından öteye geçilemiyor; birine, tanınması daha kolay olduğu farz edilen sömürü alanı, öbürüne de diğer alan, daha bulanık ve muğlak olmak gibi bir kötü şöhrete sahip tahakküm alanı bahşediliyor. Böylece iki perspektif arasında, her ikisini de zayıflatıp önemsizleştiren, bir fay hattı meydana geliyor.

Dolayısıyla ben burada yüksek riskli bir girişime kalkışıyor, askeri düşüncenin tabire yüklediği anlamla bir “tatbikat” gerçekleştirmeye yelteniyor, bu iki yaklaşımı aynı kuramsal inşa içinde, yani bu iki tutumun da betimlenmesine katkıda bulunacakları “modern toplumun genel bir kuramı” içinde bir arada anlamayı hedefliyorum. Kalkıştığım bu deneyin gizli tehlikeler ve tuzaklarla dolu olduğu aşikâr. Bu girişimden, iki yaklaşım arasındaki felsefi anlaşmazlığın aşılmasına yardım etmesinden başka bir şey beklenmemeli. Girişimin toplum-kuramsal içeriğine gelince, iki tarafta da sorun yaratıyor. Marksist gelenekte bir kopuşa işaret ediyor. Foucault olsa bu girişimi, bizzat ilkesi itibariyle kabul edilemez bulurdu. Malum, Foucault eleştirisini, bütünlüğün ve onun tüm toplumsal çelişkilerin sonunda aşılacağı tarihsel gelişiminin düşünürü olan “Hegelci” bir Marx’a yöneltir. Foucault’ya göre, tarihsel olarak önem arz eden, yani insanın edimlerine ve yaşamına kıvamını ve ritmini kazandıran tüm büyük kümeler, birbirlerinden ayrı yerlerde konuşlanmış, her daim hareket halinde, çok farklı hız, yoğunluk ve yönelim yetenekleri olan heterojen unsurlardan müteşekkil “dispozitifler”dir. Bu dispozitifler sistem oluşturmaz. Nietzsche’nin vârisi olan Foucault bir şekilde birbiriyle karşılaşan tekil şeylerin, varlıkların ve olayların çokluğundan yola çıkarak düşünür. Düzeni de düzensizlikten yola çıkarak. Bense tam tersini yapacağım: Pervasızlığımı hoş görün ama, düzensizliği düzenden yola çıkarak anlamayı deneyeceğim. Bilindiği gibi Marksizme musallat olan hayalet tam da böyle bir projedir. Kapitalist düzenin ürettiği düzensizliği görünür kılar Marksizm. Ancak bana göre bu, düzensizlik alanının tüm yönleriyle incelendiği anlamına gelmiyor. Bu konuda Marx’tan miras kalan gelenekte neyin eksik olduğunu ve o eksikliğin neden Foucault’ya dönme ihtiyacını doğurduğunu göstermeye çalışacağım. Marksizm kral yolunu, sınıf tahakkümünü ortadan kaldırarak herkes tarafından paylaşılan özgürlük ve eşitliğe götürecek makul mücadele yolunu gösteriyordu. Elbette, toplumun birçok kesiminin -deliler, hastalar, suça eğimliler, sapıklar, yabancılar ve her türden azınlıklar- bu programa dahil edilmediği, o en “parlak” yıllarda bile aşikârdı. Ama kitlesel işsizliğin, yerinden yurdundan edilmelerin, kayboluşların, topluluk içi dayanışma kültürünün bozulmasının yaşandığı günümüzde durumun nasıl olduğunu biliyoruz. Paysız ve geleceksiz ya da -en iyi tarafından- ufuksuz “azınlıklar” çoğunluk olmaya başladı. Foucault’nun yıldızı henüz sönecek gibi görünmüyor. Foucault bizi Hegel hastalığımızdan, büyük anlatının meleği olsun diye yaratılmış Hegel’den kurtarır. Bizi sonsuza dek yaralar.

Marx ile Foucault arasında hem yakınlık hem antipati içeren bu çelişkili bağıntı, ikisinin de felsefenin “eleştiri” işlevi hakkındaki fikirleri doğrultusunda şimdiki zamanı çözümleyip eleştirebilmek için -aralarında bir yüzyıldan fazla bir zaman farkı olmasına rağmen- onları birlikte davet edişimizi meşrulaştırıyor.

KİTABIN KÜNYESİ
Jacques Bidet
Foucault’yu Marx’la Okumak
Özgün adı: Foucault avec Marx La Fabrique éditions
Çeviri: Zehra Cunillera
Yayına Hazırlayan: Savaş Kılıç
Kapak Tasarımı: Emine Bora
Metis Yayınları
Kitabın Baskıları:
1. Basım: Ekim 2016

İÇİNDEKİLER
Marx’m ve Foucault’nun Alıntılanan Eserleri
ve Kullanılan Kısaltmalar

Giriş:
Marx ile Foucault’yu Neden ve
Nasıl Birleştirmeli?

Birinci Bölüm
Foucault/Marx İhtilafı:
Disiplin ve Yönetimsellik

1.1. Disiplin Toplumu/Sınıf Toplumu: Hapishanenin Doğuşu
1.1.1. Foucault’nun Keşfettiği Yeni Toplum Düzeni
1.1.2. Disiplinler ve Sınıf İlişkileri
1.1.3. Foucault/Marx Kıyaslama Tablosu

1.2. Sınıf Devletine Karşı Sivil Toplum. 1977-79 Dersleri
1.2.1. Siyasal İktisadın Methiyesi mi Yoksa Eleştirisi mi?
1.2.2. Foucault’nun Büyük Anlatısı ve Neoliberalizm Meselesi
1.2.3. Foucaultcu Büyük Resim: Sivil Toplum
ve Yönetme Sanatları

İkinci Bölüm
Mülkiyet İktidarı ve Bilgi İktidarı

2.1. Foucault Marx’ın Gri Alanda Bıraktığı “Kutbu” İrdeler
2.1.1. Foucault Mülkiyet İktidarının Yanında Bir Bilgi İktidarı
Ayırt Eder
2.1.2. Marx’ın Kuramında Niçin Bir “Kutup” Eksik?

2.2. “Yetkin(ler)-Yöneticiler”in Bilgi İktidarının
Kuramcısı Foucault
2.2.1. “Hakikatin Tarihi”: Doğru, Haklı, Sahici
2.2.2. Yönetimin Hakikatleri
2.2.3. Marx’in Projesini Foucault’yu içine Alacak Şekilde
Yeniden Temellendirmek

2.3. Yetkinlerin Eleştirel Tarihçisi Olarak Foucault
2.3.1. Modern “Biyopolitika”nın Tarihsel Koşulları
2.3.2. Foucault’nun Bilgi iktidarı Eleştirisi: Bir Siyaset

Üçüncü Bölüm
Marx’ın Yapısalcılığı ve Foucault’nun Nominalizmi

3.1. İktidarın Mikro Bağıntıları ve Sınıfın Makro İlişkileri
3.1.1. Foucault’nun iktidar Kavramı ve Marx’in Sınıf Kavramı
3.1.2. Sınıfın Mikro-Makrolojik Eklemlenişi
3.1.3. Devletin Mikro-Makro Eklemlenmesi

3.2. İktidar Dispozitifleri versus Sınıf Yapıları
3.2.1. Foucault: “iktidar Dispozitifleri” Bağlamında Stratejiler
3.2.2. Marx: “Sınıf Yapıları” Bağlamında Stratejiler

3.3. Marx’ta ve Foucault’da Eksiklik ve İsabetlilik
3.3.1. Sınıf, Cinsiyet, Irk: Foucaultcu Bir Üçlü müdür?
3.3.2. Savaş: “Toplumun Aynştıncısı”
3.3.3. “Yapı”veya “Sistem”: Foucault, Habermas ve Diğerleri

Dördüncü Bölüm
Marx’ın “Kapitalizmi” ve Foucault’nun “Liberalizmi”

4.1. “Kapitalizm”in Tarihsel Üretkenliği
4.1.1. Kapitalizmin Siyasal Çelişkisi
4.1.2. Kapitalizmin Üretim / Üretken Çelişkisi

4.2. “Liberalizm”in Tarihsel Üretkenliği
4.2.1. Yararlılık-Uysallık Üreticisi Olarak “Disiplin”
4.2.2. Özgürlük-Yararlılık Üreticisi Olarak Liberalizm
4.2.3. Yönetenler ile Yönetilenler Arasındaki
Bağıntı Olarak Liberalizm
4.2.4. Özyönetim versus “Yönetimsellik” mi?

Sonuç Yerine: Aşağıdan Bir Strateji

Marx’ın Stratejileri
Foucault’nun Stratejileri
Kışkırtma ve Çağrı
Strateji ve Hegemonya
Aşağıdan Stratejinin Dağınık Düzeni

Kaynakça

Yorum yapın

This site is protected by wp-copyrightpro.com

Daha fazla Felsefe, Politika
Sosyalizm ve İnsan Ruhu – Oscar Wilde “sosyalizm, bizi başkaları için yaşama zorunluluğundan kurtaracaktır.”

"Sosyalizmin tesisinden elde edilecek en büyük kazanç, bizleri o pek sıkıcı şeyden, başkaları için yaşama zorunluluğundan kurtarması olacaktır." Oscar Wilde’ın...

Kapat