OCAK 1976 – EYLÜL 1980 Kültür-Sanat Sayfalarında Gündem

Ocak 1976-Eylül 1980: Kültür-Sanat Sayfalarında Gündem, Görsel Sanatçılar Derneği?nin 1976?daki kuruluşundan 1980 darbesinin ardından kapatılmasına dek geçen dönemde kültür-sanat sayfalarında yer almış önemli tartışma ve eleştirilerin bir seçkisi.
Türkiye?de 1970?ler, siyasi kutuplaşmaların ve çatışmaların yoğunlaştığı, iktidarların istikrarsızlaştığı, kültürel ortamda ulusal/milli/evrensel kültür, devrimci sanat gibi kavramların tartışıldığı bir sürece işaret eder. 60?lı yıllarda kamplaşmaya ve örgütlenmeye başlayan öğrenci hareketleri (DEV-GENÇ, Ülkü Ocakları Birliği) gitgide daha siyasi bir görünüme bürünür, silahlı mücadelelerle yoluna devam eder. Bu süreçte artan toplumsal gerilimden büyük ölçüde III. Demirel hükümeti sorumlu tutulur, ordu 12 Mart 1971?de, 27 Mayıs?tan on bir yıl sonra bir kez daha yönetime el koyar.

Bu müdahalenin ardından yaşanan siyasi ikilemler, iktidarın sürekli değişmesi, sokaklarda şiddet olgusunun yaygınlaşması, 1961 Anayasası?nın getirdiği özgürlüklerin kısıtlanması ve yasaklanması yeni fakat daha zorlu bir döneme girildiğini gösterir. 1971?den 1980?e kadar on üç kez hükümet değişikliğine gidilir, bu süreçte Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Arslan idam edilir, tüm dünyada yaşanan petrol krizi Türkiye ekonomisini krize sürükler, yaşanan hızlı enflasyon artışının ardından temel gıda maddeleri için girilen uzun kuyruklar oluşur. 1977?de otuz yedi kişinin ölümüyle sonuçlanan 1 Mayıs kutlamaları ve 1978?de yüz beş kişinin hayatını kaybettiği Kahramanmaraş olayları yaşanır, Abdi İpekçi, Bedrettin Cömert ve Server Tanilli gibi aydınların saldırıya uğraması ve öldürülmesiyle muhalif sesler yükselmeye başlar, siyaset sahnesinin aktörlerine duyulan güven net bir biçimde sarsılır.

Tüm bu değişimler, belirsizlikler ve kolektif huzursuzluk hali plastik sanatlar, edebiyat ve sinema alanına da yansır, önceki on yıla kıyasla sesini daha cesurca yükselten, muhalif, sorgulayan, örgütlenen bir sanat ortamı yaratır. Televizyonun, arabesk ve seks içerikli filmlerin, İslamcı sinemanın yükselişine karşın, Yılmaz Güney, Tunç Okan ve Erden Kıral siyasi ve toplumsal gerçekleri sorgulayan filmler çekerler. Yazın dünyasında Sevgi Soysal, Çetin Altan, Füruzan, Erdal Öz ve Adalet Ağaoğlu gibi isimler işçi sınıfı ve aydınların sorunlarını ele alır, yeni burjuva sınıfının eleştirisine soyunurlar. Ülke gerçekleri ve sol düşünce, Selda Bağcan, Cem Karaca ve Edip Akbayram?ın müziğinde kendine yer bulur. 1970?lerin gündelik yaşantısının bir parçası haline gelen şiddet, gözaltılar, işkence, mitingler ve sınıfsal uçurumlar içlerinde Mehmet Aksoy, Orhan Taylan, Avni Memedoğlu, Nevhiz Tanyeli, Seyyit Bozdoğan, Aydın Ayan ve Cihat Aral gibi ressam ve heykeltıraşların da bulunduğu pek çok sanatçı tarafından ele alınır.

Korkuyorlar…
Plastik sanatlar alanındaki söz konusu muhalif ve eleştirel duruş, dönemin öncü sanatçı örgütlerinden Görsel Sanatçılar Derneği mensubu sanatçıların 1976 yılında 13. Antalya Altın Portakal Film Festivali?ne davet edilmesiyle farklı bir açılım kazanır. Sanatçıların izleyiciyle etkileşim içinde gerçekleştirdikleri duvar resimlerinin bir kısmı tamamlanır tamamlanmaz tahrip edilir, üzerleri boyayla kapatılır. Sanatçılar saldırıyı kınayan bir bildiriye imza atarlar, sanatta angaje olma durumu gitgide güçlenir, bu tarihten sonra sanatçı örgütleri/dernekleri/sendikaları sanatçı hakları ve sansür konusundaki görüş ve beklentilerini dönemin süreli yayınlarında net bir biçimde dile getirirler.

Altın Portakal?daki duvar resimlerinin akıbeti, geçtiğimiz yılın üzerinde en çok konuşulan etkinliklerinden olan ve SALT Beyoğlu?nda gerçekleştirilen ?Duvar Resminden Korkuyorlar? arşiv projesiyle yeniden gündeme gelmişti. Proje kapsamında izleyiciye sunulan sergi, duvar resimleri, siyaset ve kitlesellik üzerine yapılan projelerin izini sürerken sanatçı hakları, sanatın toplum, ekonomi, emek ve siyasetle birebir ilişkisi, sansür uygulamaları ve 1976-1980 yılları arasında devletin kültür politikalarını günümüzden okumayı önermişti. Fotoğraflar, basılı kaynaklar ve döneme ilişkin söyleşileri içeren sergide, Görsel Sanatçılar Derneği?nin 1977?de düzenlediği 1. Mayıs Sergisi?nin bir kısmının yeniden kurulumu da yer almış, dönemin farklı kültürel alanlarını kapsayan kamuya açık tartışma ve film gösterimleri gerçekleştirilmişti. 2013?ün son aylarında ise, projenin araştırma alanını genişletmeyi amaçlayan SALT, sergi kapsamında o dönemin tanıklarıyla yapılan söyleşiler, tasniflenen kişisel arşivler ve dijital ortama aktarılan basılı yayınları bir dizi e-yayın olarak yeniden değerlendirme kararı aldı. Bu yayınların ilki olan Ocak 1976-Eylül 1980: Kültür-Sanat Sayfalarında Gündem, Görsel Sanatçılar Derneği?nin 1976?daki kuruluşundan 1980 askerî darbesinin ardından kapatılmasına dek geçen dönemde sanat çevrelerince takip edilen kültür-sanat sayfalarında yer almış önemli tartışma ve eleştirilerin bir seçkisinden oluşmakta.

Bu seçki, 2013?te Mütevazı Bir Miras – Nilgün Özayten Kitabı, Mütevazı Bir Miras- Batı?da Obje Sanatı/Kavramsal Sanat/Post-Kavramsal Sanat ve Türkiye?de 1965-1992 Yılları Arasındaki Benzer Eğilimler, O Zamanlar Konuşuyorduk, In Deed: Certificates of Authenticity in Art (Sanatta Özgünlük Belgeleri), Sarkis ve When Attitudes Become Form (Tutumlar Biçime Dönüşünce) ve VOTI: Union of the Imaginary başlıklı e-kitapları okuyucuyla buluşturan SALT?ın dokuzuncu yayını.

Zihin açıcı okumalar
Seçkide Özümcan Çekiç ve Merve Elveren?in titiz araştırmaları sonucunda ulaştıkları, Birikim, Milliyet Sanat, Politika, Sanat Emeği, Cumhuriyet ve Sanat Çevresi gibi dergi ve gazetelerde yayımlanmış, dönemin kültür ve sanat ortamının nabzını tutan makale, eleştiri, polemik yazıları ve soruşturmalar bir araya getirilmiş. saltonline.org adresinden ücretsiz olarak pdf veya epub formatlarında indirilebilen yayın, 1976-80 yılları arasının siyasi, toplumsal ve kültürel dinamiklerini hem tartışma konularında hem de satır aralarında okura sunuyor.

Günümüz kültür-sanat ortamında, farklı biçimlerde de olsa, halen tartışılan sanat-devlet ilişkisi, sansür, sanatçı örgütlenmeleri gibi konular hakkında, okurun geçmişin verileriyle taze/zihin açıcı okumalar yapmasına olanak tanıyor.

Kültür-sanatta ulusallık ve evrensellik
Kitapta bir araya getirilen yazıları belli başlı ara başlıklarda toplamak mümkün. Örneğin, sanat ve iktidar ilişkisi, devletin sanata desteği, sanatçı örgütleri ve hükümetlerden beklentileri gibi konular yayında geniş yer tutuyor. Nilgün Tarkan, Orhan Taylan, Anıl Çeçen, Atilla Coşkun ve Nur Koçak?ın kaleme aldığı yazılarda ve hazırladıkları soruşturmalarda siyasi partilerin seçim bildirgelerinde kültür ve sanat sorunları için önerilen çözüm yolları ve sanat emekçilerinin sosyal güvenceleri tartışılıyor. Milliyet Sanat dergisinin 1978 yılında hazırladığı bir soruşturmada ise aralarında Türkiye Sanatçılar Birliği, Görsel Sanatçılar Derneği ve Türk Sinematek Derneği?nin de bulunduğu pek çok sanatçı örgütü yeni hükümetten beklentilerini dile getiriyor.

Seçkideki yazılarda karşımıza çıkan diğer tartışma konusu ise kültür-sanatta ulusallık ve evrensellik. Fahir Aksoy ?un batı kökenli sanat akımları/eğilimlerine sırt çeviren, sanatçılara Anadolu halk sanatlarından beslenmelerini öğütleyen ?Resim Sanatımız ve Toplumsal Gerçekçilik? ve bu yazıya cevaben Füsun Onur?un kaleme aldığı heyecanlı, naif fakat zehir zemberek ?Sözde Toplumcu Gerçekçilik? başlıklı metinleri peş peşe okumak dönemin polemik yazıları hakkında da fikir verecek nitelikte. Öte yandan 1950?lerde soyut-somut sanat, 1960?larda milli değerler-batı etkileri ekseninde tartışılan ulusal kültür-milli kültür kavramlarının 1970?lere gelindiğinde kazandığı çehreyi göstermesi açısından da oldukça önemli.

Kitapta yer alan yazılar ve soruşturmaların bir kısmı ise devletin sanat kurumları ve etkinliklerinin fonksiyonlarını, sanat ortamı üzerine etkilerini tartışmayı amaçlıyor. Gülşen Çalık, 1976 yılında yangın tehlikesi gerekçesiyle kapatılan Devlet Resim ve Heykel Müzesi?ni devletin kültür sanat politikaları ekseninde sorguluyor. Güzel Sanatlar Akademisi?nin müfredat programının Türkiye gerçekleriyle bağdaşmayışı ve istihdam sorunu ise dönemin Akademi bölüm başkanları, öğrenci ve asistan temsilcilerine yöneltilen sorularla tartışılıyor.

12 Eylül darbesine giden süreç
Dönemin siyasi atmosferiyle şekillenen sanat anlayışı, Murat Belge, Zeynep Oral ve Orhan Taylan?ın duvar resimleri, afişler ve propaganda üzerine yazdıkları metinlerde görünür hale geliyor. Belge?nin devrimci afiş ve resimlerdeki, Taylan?ın heykel uygulamalarındaki tektipleştirmeyi sorguladığı metinleri, ideolojilerin görsel sanatlar üzerindeki etkisini irdeliyor. Kitapta yer alan 36 yazının kronolojik bir biçimde sunulması okurun, 12 Eylül darbesine giden süreçte kültür-sanat ortamının temel tartışmalarının nasıl şekillendiğini görmesini kolaylaştırıyor. Ancak komünizm ve sosyalizm kavramlarına karşı olan milli kültür ve özellikle Kültür Bakanlığı bütçesi mecliste görüşüldüğünde muhalefet partileri tarafından sıklıkla eleştirilen ulusal kültür dergilerine bu seçkide yer verilmemiş olması dikkat çekiyor. Seçkide yer alan metinlerin ağırlık noktasını sol görüş oluşturuyor, dolayısıyla dönemin çoksesliliğini göstermesi açısından sonraki edisyonlarda söz konusu dergilere/karşıt görüşlere de yer verilmesi bu yayını zenginleştirebilir. Ocak 1976-Eylül 1980, halen gündemde olan tartışmaların 1970?lerde nasıl ele alındığını görmek isteyen tüm okur ve araştırmacılar için oldukça kapsamlı bir yayın. Son derece yenilikçi ve öncü bir hamle olan SALT?ın bu yayın dizisi umarız diğer kültür ve sanat kurumlarına da örnek teşkil eder.

BORA GÜRDAŞ
(07.02.2014, http://kitap.radikal.com.tr/)

OCAK 1976 ? EYLÜL 1980
Kültür-Sanat Sayfalarında Gündem
SALT
2013, 224 sayfa,
ücretsizdir.

Kitabı indirmek için tıklayınız

Yorum yapın

This site is protected by WP-CopyRightPro