Tarihinden Direnişine Taksim Meydanı’nın Öyküsü

taksim_anıtıTaksim Meydanı, şehrin en kalabalık yeri, İstanbul’un en renkli fotoğrafı.Taksim Meydanı son zamanlarda en çok 27 Mayıs 2013’te başlayan Gezi Direnişi ile hafızamıza kazınsa da, geçmişte de elbette pek çok siyasi ve toplumsal olayın ev sahibiydi.

Biz de hafızamızı tazeleyelim, meydanın mimari, toplumsal ve siyasal geçmişine şöyle bir bakalım istedik.

Maksemden Taksim Meydanı’na
Taksim Meydanı adını, 1732-1733’te 1. Mahmut tarafından Galata-Beyoğlu suyunu taksim etmek için yapılan maksemden (su dağıtımının yapıldığı bina) aldı.
Cephesinde “Her şeye su ile hayat verdik.” anlamına gelen bir ayet yazan Taksim Maksemi, bugün kurumuş. Ama sivri külahlı, taş yapı İstiklal Caddesi’nin girişinde varlığını sürdürüyor.

Semtin resmileşen tarihi

18. yüzyıldan itibaren eskiden kırlık bölgede Topçu Kışlası, kışlanın karşısındaki talim yeri (Talimhane), Abdülmecid Dönemi’nde yapılan Mecidiye Kışlası (İTÜ Taşkışla Binası) ve Gümüşsuyu Askeri Hastanesi gibi binalarla semtin çehresi resmileşti.

Tramvay sayesinde önemi arttı

Civardaki binalar, gayrimüslimler ve Levantenlerin yaşadığı Pera (Beyoğlu) ve Tatavla’yla (Kurtuluş) tezatlık yaratınca, bölgeye eğlence mekânları sıkıştırıldı. 1913’te tramvayla Beyoğlu’nun Şişli’ye bağlanması Taksim’in önemini arttırdı.

Civarda neler oldu?

Meydanın yakınındaki Topçu Kışlası, zamanla kullanılamaz hale gelince önce Taksim Stadyumu’na çevrildi. 1930’larda civardaki Ermeni ve Müslüman mezarlıkları kaldırıldı. Bölgedeki kâgir konaklar, binalar el değiştirip yıkılırken meydanın çevresi değişti.1940’ta İstanbul Valisi Lütfi Kırdar döneminde ise stadın yerine Gezi Parkı yapıldı.

Cumhuriyet Anıtı ile meydan oldu

Taksim, Cumhuriyet Anıtı’ndan önce açıklık alan, bir yol kavşağı görünümündeyken 1928’de Cumhuriyet Anıtı’nın dikilmesiyle şehir meydanı kimliği kazandı.

Yeni düzenin anıtı

Meydanın simgesi Cumhuriyet Anıtı’nı, İtalyan heykeltraş Pietro Canonica 2,5 yılda yaptı. Figüratif bir anlatımla Atatürk’ü ve yeni düzeni anlatan 11 metre yüksekliğindeki heykelde pembe Trentino ve yeşil Suza mermerleri kullanıldı.

Anıtta kimler, neler var?

Anıtın bir yüzü Cumhuriyet Türkiyesini, diğer yüzü Kurtuluş Savaşı’nı simgeler. Kuzey yönünde Mustafa Kemal, yanında İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, halk ve iki Sovyet generali Kliment Yefremoviç Voroşilov ile Mihail Vasilyeviç Frunze betimlenir. Yan yüzlerinde birer asker, üstlerindeki madalyonlarda ise iki kadın figürü görülür. Anıtın dar yüzleri altında mermerden yalak, çeşme olarak düşünüldü ama çeşmeler daha sonra eklenmedi.

Yeni rejimin kamusal alanı
Taksim Meydanı, Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde, Sultanahmet ve Beyazıt meydanlarının kamusal işlevlerini yüklendi, yeni rejimin simgesi olarak görüldü.

Meydana müdahaleler değişen iktidarlarda da sürdü. Taksim, Adnan Menderes’in imar hamlelerinden Bedrettin Dalan’ın Tarlabaşı yıkımlarından nasibini aldı.

Kanlı 1 Mayıs…

1 Mayıs İşçi Bayramı’nın Taksim Meydanı’nda kutlanması hükümetler ve kitleler arasında hep tartışma konusuydu. 50 yıllık yasaklı dönem 1976’da sona erdi. Bir sene sonraki kutlama ise kana bulandı.

1 Mayıs 1977’de İşçi Bayramı’nı kutlamak üzere yaklaşık 500 bin kişi Taksim Meydanı’ndaki mitinge katıldı. Alana ateş açılınca yaşanan izdihamda 34 kişi yaşamını yitirdi ve yaklaşık 130 kişi yaralandı. O gün, tarihe Kanlı 1 Mayıs olarak geçti.

Yeniden 1 Mayıs

Meydan ancak 32 yıl sonra, 1 Mayıs İşçi Bayramı’nın resmi tatil ilan edildiği 2009’da kitlelere açıldı. Ama sonraki yıllarda da meydandaki kutlamalar iktidarın keyfine bağlandı.

Gezi Parkı Direnişi

İktidar 27 Mayıs 2013’te, İstanbul 6’ncı İdare Mahkemesi ve 2 No’lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu kararına rağmen, Gezi Parkı’na imar izni olmadan Topçu Kışlası’nı yeniden yapmak istedi. 28 Mayıs’a bağlanan gece geç saatlerde yıkım girişiminin ardından Gezi Parkı nöbeti başladı.

Çevik Kuvvet ve zabıta, parkta nöbet tutanlara saldırıp, çadırlarını yakıp, iş makineleriyle ağaçları sökünce “üç, beş ağaç” için başlayan direniş, Türkiye’nin 80 iline yayıldı. Taksim Meydanı haziran ayı boyunca polisin attığı biber gazlarıyla J. R. R. Tolkien’in hayali evrenindeki Isengard’a döndü.

Emel Gülcan
listelist.com/

Yorum yapın

Daha fazla Tarih
Ergani Tarihinin Saklı Sayfası Ermeniler – Müslüm Üzülmez

Ergani Tarihinin Saklı Sayfası ERMENİLER isimli kitap İsmail Beşikçi Vakfı Yayınları tarafından Nisan 2016’da okuyucuların beğenisine sunuldu. Kitapta, eski Ergani/Osmaniye...

Kapat