Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1 / Ahmet Mithat’tan Ahmet Hamdi Tanpınar’a – Berna Moran

Doğu-Batı sorunsalı çerçevesinde, tarihî gelişimi içinde Türk romanının incelenmesi. Sekiz romancı, Ahmet Mithat, Recaizade Ekrem, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Peyami Safa ve Ahmet Hamdi Tanpınar ele alınıyor.

Bir yazın incelemesinden bütün beklentilerini Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış’ta buldum. (Aziz Nesin, Milliyet Sanat Dergisi, 15 Şubat 1984)

Berna Moran yapıtlarını özlediği düzeye getirmeden ortaya çıkarmıyor (…) sonunda sağlam, tutarlı, açık, pırıl pırıl bir “bütün” çıkarıyor ortaya. (Memet Fuat, Nokta, 30 Ocak 1984)

Bu çalışma birden fazla yönüyle eleştiri geleneğimizde bir başyapıttır. Bilgi, yöntem, araştırma ve gözlemin eksiksiz ve kusursuz bir bileşiminden oluşan bu katkısıyla Berna Moran’ın eleştiri geleneğimizi bir dönüm noktasına getirdiğini söylemek yanlış olmaz. (Jale Parla, Cumhuriyet, 9 Şubat 1984)

Berna Moran’ın yapıtı, bu konuları ilk kez eleştirel bir tutumla ve sistemli bir yaklaşımla ele aldığı için önemli. Üstelik Moran, yine ilk kez, çağdaş eleştiri yöntemlerini kullanarak inceliyor konu edindiği romanları. (Atilla Özkırımlı, Düşün, Ağustos 1984)

( * ) Yazar bu ilk cillte; Batı romanından çevirilerle ve taklitlerle başlayan Türk romancılığını, Tanzimat Dönemi ve sonrasında gelişen Batılılaşma hareketlerinin o dönem romanlarına etkilerini, “toplum için sanat” ve “sanat için sanat” gibi iki ayrı amaca hizmet eden anlayışla yazmış Ahmet Mithat Efendi’den Ahmet Hamdi Tanpınar’a kadar sekiz romancıya ve kimi eserlerinin incelemesine yer vermiş.

Yazar, Ahmet Mithat Efendi’nin Hasan Mellah, Felâtun Bey ile Rakım Efendi ve Müşahedat romanları (Ahmet Mithat Efendi; Batı romanını taklit eder, meddah ve âşık hikayelerinden yararlanır, kıssadan hisse çıkarır, okura soru sorar ve okurun sorabileceği muhtemel sorulara cevap verir. Yine yazar, okumayı sevdirmek ve okuma alışkanlığı kazandırmak gibi bir misyon üstlenmiş ve çok sayıda esere imza atmış.), Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası, Halit Ziya Uşaklıgil’in Aşk-ı Memnu, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Şıpsevdi, Halide Edip Adıvar’ın Sinekli Bakkal, Yakup Kadri K.’nın Kiralık Konak ve Yaban, Peyami Safa’nın Matmazel Noraliya’nın Koltuğu ve Ahmet H.Tanpınar’ın Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanlarını incelemiş ve sözü geçen isimlerin diğer eserlerinden de kısaca bahsetmiş.

İncelemenin içeriğinden kısa bir paylaşım yapacacak olursak: Tanzimat Dönemi ve sonrası edebiyatında roman karakterlerinin Batı ve Batılılaşma kavramlarıyla olan etkileşimini yazarlar, alafranga züppe karakterler (Ahmet Mithat’ın Felâtun Bey karakteri, Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası’ndaki Bihruz karakteri gibi) ve alaturka bozulmamış karakterler oluşturarak vermişlerdir ama Felâtun Bey’in karşıt bir karakteri Rakım Bey varken Bihruz için böyle bir durum yoktur. Peyami Safa’nın seçtiği karakterlerde de yine bir Doğu-Batı çatışması mevcuttur ama burada Doğu maneviyatı, ruhu; Batı da maddiyatı temsil eder ve bu da daha çok psikolojik çözümleme demektir.Tanpınar da ise bu durum Doğu temelleri üzerine Batı’yı kendimize, geleneklerimize, kültürümüze uyarlayarak yerleştirmek manasındadır yoksa Batı’yı olduğu gibi alıp Doğu köklerimizi atmak üzerimizde iğreti duran bir elbisenin durumundan daha ileri gidemeyecektir.

Berna Moran, seçtiği romanları masaya yatırırken eserin yazıldığı dönemi, yazarın o eser öncesi üslûbunu, söz konusu eserdeki üslûbu, eserin tekniğinde varsa yenilikleri, eserdeki ideolojik yapıyı, karakter seçimlerini, konuyu, temayı, eserin varsa yabancı eserlerle olan benzer yönlerini, Türk romancılığına getirdiği ilkleri, eserdeki kuvvetli ve zayıf yönler gibi bilgileri ve daha fazlasını okurla paylaşmış ve bunu yaparken de sıkıcı olmamayı başarmış, hatta neredeyse bir roman kadar sürükleyici bir anlatımla okura, bilgilendirmenin yanında tam manasıyla keyif veren bir kitap ortaya çıkarmış. Ki kendi okumalarımdan bilirim sürükleyici bir roman diye elime aldığım kimi kitapları başladığımdan aylar sonra bitirebilmişimdir. Ama bu kitabı bir inceleme kitabının ortalama okunma hızı ne kadar olabilirse onun yarı döneminde okuduğumu söyleyebilirim. Kitapta incelenen çoğu eseri okudum, okumadıklarım hakkında az da olsa bir bilgim vardı. Ama bu eleştiri, okuduğum kimi kitapları (özellikle Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü) daha net anlamlandırabilmeme yardımcı oldu. Bir de Peyami Safa kitaplarını
-okuduklarım dahil- tazelenmiş bir bakış açısıyla okumam gerektiği uyarısını aldım yazarın kaleminden.
( * ) http://evvelzamanicinde.blogspot.com/

Kitabın Künyesi
Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1 Ahmet Mithat’tan Ahmet Hamdi Tanpınar’a
Berna Moran
İletişim Yayınevi / Araştırma-İnceleme Dizisi
1. Basım: 1983
İstanbul, 2003, 15. Basım
256 sayfa

Yorum yapın

This site is protected by WP-CopyRightPro