Orta Çağ denildiğinde çoğu kişinin aklına, Kilise’nin tartışılmaz otoritesi gelir. Ancak aynı dönemde yaşayan bazı düşünürler ve yazarlar, din ile din adamlarını birbirinden ayıran güçlü eleştiriler geliştirdi. Bu isimlerin başında, İtalyan şair Dante Alighieri gelir. Dante, İlahi Komedya adlı eserinde yalnızca bireysel günahları değil, aynı zamanda dinî kurumların yozlaşmasını da sert biçimde eleştirir. Özellikle bazı papaları Cehennem’e yerleştirmesi, Orta Çağ’ın siyasal ve dinî düzenine yöneltilmiş en cesur eleştirilerden biri olarak kabul edilir.

Bu yaklaşım, doğrudan Aydınlanma hareketine ait değildir. Buna karşın, aklın otorite karşısındaki bağımsızlığını savunan sonraki düşünsel gelişmeler için önemli bir zemin hazırlar. Dolayısıyla Dante’nin eleştirisi, Avrupa’da eleştirel düşüncenin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Dante’nin Eleştirisinin Tarihsel Arka Planı

Divina Commedia, 1308-1321 yılları arasında kaleme alındı. Bu dönem boyunca papalık yalnızca dinî değil, aynı zamanda siyasal bir güç merkeziydi. Papalar krallar üzerinde etkili oluyor, savaşlara müdahale ediyor ve ekonomik ayrıcalıklar elde ediyordu.

Dante ise Kilise’nin ruhani görevinden uzaklaştığını düşünüyordu. Ona göre sorun Hristiyanlık değildi; sorun, dini kişisel çıkar için kullanan din adamlarıydı. Bu nedenle eserinde birçok papayı ağır biçimde eleştirdi.

Örneğin Dante, özellikle simonya suçunu işleyen papaları Cehennem’in sekizinci çemberinde cezalandırır. Simonya, dinî makamların para karşılığında satılması anlamına gelir ve Dante bu davranışı Hristiyanlığın özüne aykırı görür.

Papaları Cehennem’e Yerleştirmek Neden Cesur Bir Tutumdu?

Dante’nin yaşadığı çağda papayı eleştirmek yalnızca dinî değil, aynı zamanda siyasal bir risk taşıyordu. Çünkü papa, Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi olarak görülüyordu.

Buna rağmen Dante şu düşünceyi savundu:

• Hiç kimse hukukun ve ahlakın üzerinde değildir.
• Dinî makam, kişiyi otomatik olarak kutsal yapmaz.
• Yetki, erdemle desteklenmediği zaman yozlaşır.
• Tanrısal adalet, dünyevi otoriteden üstündür.

Bu ilkeler, daha sonra Avrupa düşüncesinde gelişecek hukuk devleti, hesap verebilirlik ve eleştirel akıl anlayışıyla önemli benzerlikler taşır.

Aydınlanma’ya Giden Yolun Erken İşaretleri

1. Otoritenin Sorgulanması

Aydınlanma düşüncesi, hiçbir otoritenin sorgulanamaz olmadığını savundu. Dante de benzer biçimde papaların davranışlarını eleştiriye açtı.

Elbette Dante modern anlamda laik değildi. Ancak kutsal makamların hata yapabileceğini göstermesi bakımından önemli bir düşünsel dönüşüm başlattı.

2. Ahlakın Makamdan Üstün Tutulması

Dante‘nin eserinde kişinin makamı değil, eylemleri önem taşır.

Bu nedenle:

• Papa günah işleyebilir.
• Kral adaletsiz davranabilir.
• Soylular cezalandırılabilir.
• Fakir bir insan erdemi sayesinde kurtuluşa ulaşabilir.

Böylece Dante, ahlaki sorumluluğu toplumsal statünün önüne koyar.

3. Evrensel Adalet Fikri

İlahi Komedya’da herkes aynı ilahi adalet sistemi içinde değerlendirilir.

Bu anlayış, daha sonra doğal hukuk düşüncesini geliştiren filozofların savunduğu evrensel adalet kavramıyla ortak noktalar taşır.

4. Kurum ile İnanç Arasındaki Ayrım

Dante, Hristiyanlığa değil, Kilise’nin yozlaşmış yönetimine karşı çıkar.

Bu ayrım daha sonra Reform hareketinde daha belirgin hâle gelir. Ardından Aydınlanma filozofları, dinî kurumları eleştirirken bireysel inanç özgürlüğünü savunur.

Dolayısıyla Dante’nin yaklaşımı, kurumsal eleştirinin erken örneklerinden biridir.

Dante Doğrudan Aydınlanmacı mıydı?

Hayır.

Dante, tam anlamıyla Orta Çağ düşünürüydü. Dünyayı Tanrı merkezli yorumladı ve insanın kurtuluşunu ilahi düzende aradı.

Bununla birlikte eserinde şu özellikler dikkat çeker:

• Otoriteyi sorgular.
• Siyasal gücü eleştirir.
• Ahlaki sorumluluğu öne çıkarır.
• Adalet ilkesini herkes için eşit uygular.
• Din adamlarını hesap verebilir kişiler olarak gösterir.

Bu özellikler, sonraki yüzyıllarda gelişecek eleştirel düşünce geleneğine önemli katkılar sunar.

Dante’den Reform’a ve Aydınlanma’ya Uzanan Süreklilik

Dante’nin düşünceleri doğrudan Reform’u ya da Aydınlanma’yı başlatmadı. Ancak tarihçiler şu düşünsel çizgiyi sıklıkla vurgular:

• Dante, dinî yozlaşmayı eleştirdi.
• Reform hareketi Kilise otoritesini yeniden tartıştı.
• Bilimsel Devrim doğayı akıl yoluyla açıklamaya yöneldi.
• Aydınlanma filozofları aklı en önemli ölçüt olarak kabul etti.

Bu gelişmeler arasında doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru olmaz. Bunun yerine, Avrupa’da eleştirel düşüncenin yüzyıllar boyunca aşamalı biçimde güç kazandığını söylemek daha isabetlidir.

.

Kaynakça

Auerbach, E. (1961). Dante: Poet of the Secular World. Chicago: University of Chicago Press.

Barolini, T. (1992). The Undivine Comedy: Detheologizing Dante. Princeton: Princeton University Press.

Gilson, E. (1949). Dante and Philosophy. New York: Harper & Brothers.

Hollander, R. (2001). Dante: A Life in Works. New Haven: Yale University Press.

Alighieri, D. (2006). The Divine Comedy (Çev. Allen Mandelbaum). New York: Bantam Classics.

Le Goff, J. (1993). Intellectuals in the Middle Ages. Oxford: Blackwell.

Skinner, Q. (1978). The Foundations of Modern Political Thought. Volume I: The Renaissance. Cambridge: Cambridge University Press.

Burckhardt, J. (1990). The Civilization of the Renaissance in Italy. New York: Penguin Classics.