Tiyatronun ABC’si – Aziz Çalışlar

Aziz Çalışlar ‘Tiyatronun ABC’si’ kitabında, tiyatro sanatın birbiri içine geçerek, bütünleşerek var olan öğelerini tanımlarken değişik tür, biçim ve dönemlerdeki örneklere, yaklaşımlara yer veriyor.
Üretkenlik, çalışkanlık, yaratıcılık ve savunduğu dünya görüşüne bağlılık. Çok az yazar için bu sıfatları bir arada anabiliriz. Çok satarlık, gündemde kalma, yeni dünya düzeni gündeminin sözcüsü olma gibi ölçütlerin sanatı belirlemeye başladığı günümüzde, bu değerlerin gerçek sahiplerinin anımsanması kolay iş değil. Kılı kırk yararak, iğneyle kuyu kazarak sözlük ve ansiklopediler hazırlamak, derlemeler yapmak, çeviriye göz nuru dökmek, bunlara özgün eserler eklemek de kolay iş değil. Ama herkesin harcı olmayan tüm bunları dünya görüşünden ödün vermeden, ne kadar gözden düşürülmeye çalışılırsa çalışılsın toplumcu gerçekçiliğin gün gelip galip çıkacağına inanan sağduyusuyla yapmak. Bu özellikleri bünyesinde toplayan bir yazarı, 1995?te kaybettiğimiz Aziz Çalışlar?ı, Prof. Dr. Filiz Çalışlar Yenişehirlioğlu?nun bu baskı için yazdığı önsözü ve Say Yayınları?nın editoryal katkılarıyla yeniden düzenlenen (sözlük, dizin vb.) Tiyatronun ABC?si kitabıyla bir kez daha anıyor, anımsıyoruz.

Sahnenin gücü ve güçsüzlüğü
Kitap, yazarıyla birlikte bir şeyi daha anımsatıyor bize: Günümüzde sinema karşısında gücünü kaybettiği düşünülen tiyatronun yeri ve önemini. İnsanın öykü anlatma, öykülerle hayatına tanık arama ve hayatı anlama çabasının en son temsilcisi olan sinema, kolay ulaşılabilirliği ile günümüz insanının hız ve konformizm ile tanımlanan dünyasına uyuyor. Ama biraz da karanlık salonları, ekran başları ile yalnızlığına ve yabancılaşmasına da uyuyor. İşte tiyatronun gücü de burada, tam da güçsüzlüğü denilen yerde başlamıyor mu? Tiyatroya gitmek için plan program yapmalısınız, belirli bir saatte belirli bir yerde insanlarla bir araya gelmelisiniz ve yine karşınızda kanlı canlı insanlar size hikâyelerini anlatmalılar. Burada iki anahtar sözcük var: Bir araya gelme ve anlatının mutlak bir biçimde seyirciye yönelmesi. Tiyatronun diğer sanatlardan ayrılan yanı, sanatın icrasının alımlanmasıyla bir arada olması, bütün öğelerinin buna, yani izleyici algısına yönelik düzenlenmesidir. Elbette bu durum diğer sanatlar için de önemlidir, bir sinemacı ya da romancı da sanatını icra ederken izleyicisini, okurunu hesaba katar. Ancak tiyatroda bu durum hesaba katmanın ötesine geçer. Bir film değişik nedenlerle çok uzun süre izleyici karşısına çıkamasa da vardır, bir roman çekmecede beklese de yazılmıştır ama tiyatro izleyicinin karşısına çıkmadan hiçtir; oyun metni yazılı ve basılı olsa da, prova yapılmış olsa da, tüm reji, tasarım hazır olsa da hiçtir. Tüm hazırlığı tamamdır ama henüz var olmamıştır. Seyirci ve oyuncu mekânda buluşmadığı sürece de var olamayacaktır. Bu düşünceler doğrultusunda Çalışlar, tiyatronun toplumsallığa en çok yaslanan, hatta bununla varolan sanat olduğunu, tiyatro sanatının öğelerini tek tek açıklarken, bu öğelerin etkileşimlerini gösterirken, yani alfabenin her bir harfinde vurguluyor.

Antik Yunan?ın etkisi
Kitapta oyunculuk, oyun yeri, tasarım, mimari, ışıklama ve reji yöntem, araç ve süreçleriyle ele alınıyor. Bunların tümünün ortaya çıkardığı oyun ise içerik ve biçimin oluşturduğu oyun yapısı; eylem, oyun kişisi ve diyaloğun belirlediği oyun öğeleri; tragedya, komedya, melodram gibi ana ve trajikomedya gibi ara türlerin ele alındığı oyun türleri; benzetmeci, göstermeci oyun biçimleriyle açımlanıyor. Çalışlar aynı zamanda Antik Yunan?dan günümüze dönemsel etkilerin üzerinde durmayı da ihmal etmiyor. Böylece tanımlamakla yetinmiyor, tanımlanan öğenin tarih içerisinde nasıl ve neye göre biçim değiştirdiğini de ortaya koyuyor.
Aziz Çalışlar, felsefe ve estetik konularında derleme, çeviri ve özgün yapıtlarıyla kültürümüzün oluşumda, toplumcu gerçekçiliğin ve yeni yönelimlerin tanınmasında bir yazı işçisi gibi çalışmanın yanı sıra, tiyatromuzu dünya tiyatrosu ile buluşturan önemli eserler bıraktı geride. Çağdaş Tiyatro ve Yirminci Yüzyılda Tiyatro derlemeleri, Gerçekçi Tiyatro Sözlüğü, iki ciltten oluşan Türk Tiyatrosu Sözlüğü, Tiyatro Adamları Sözlüğü, Tiyatro Kavramları Sözlüğü, Tiyatro Ansiklopedisi yapıtlarından sadece birkaçı. Çalışlar, bilgisini titizlikle, derinlikle ve en önemlisi çok anlaşılır bir dille yeni kuşaklara aktarmaya ve günümüzde bir hayli unutulan bir değerin, dünya görüşünden ödün vermeden nasıl nesnel olunacağının örneğini göstermeye devam ediyor.
ASLIHAN ÜNLÜ 24/04/2009 Tarihli Radikal Gazetesi

Önsöz

Aziz Çalışlar?ın bir yazar olarak ilgi alanını sanat, felsefe ve tiyatro oluşturmaktaydı.İlk iki alanda kuramsal yazılara ve kuramla, yöntemle ilgili kitapların çevirilerine öncelik vermekteydi. Tiyatro alanında ise bir yandan oyun çevirisi, romanlardan tiyatroya uyarlaması gibi doğrudan sahnelenebilecek veya radyoda okunabilecek yapıtlar oluştururken ,diğer yandan da tiyatro için başvuru niteliğinde kullanılabilecek kitaplar, sözlükler, ansiklopediler hazırladı. Tiyatro biliminin Türkiye?deki bilgi alanının oluşmasında ve çeşitlenmesinde önemli katkılarda bulunan bu yayınların birçoğunda konular ilk kez bu boyutuyla irdeleniyordu. Tiyatro yazarları ve oyunlarından sahneleme tekniklerine kadar değişiklik gösteren yapıtlar sadece uzmanlar için değil, genel okuyucu kitlesinin de rahatlıkla okuyabileceği nitelikteydi. Aziz Çalışlar?ın kullandığı dil ve anlatım tekniği, konuları sade ve net bir biçimde açıklamaya yönelikti.

Oyun çevirileri yapmaktan ise ayrıca büyük zevk alırdı. Zaten sevdiği oyunları çevirirdi. Bu oyunlarda genellikle karmaşık ve zor kişilikler, çevrelerinden değişik insanlar vardır veya sınıfsal farklılıklar içerisinde var olmaya çalışan bireyler bulunur. Oyunları çevirirken onları sadece edebi bir tiyatro yapıtı olarak görmez, aynı zamanda belirli bir kültürün ve yaşama biçiminin yansımaları olarak değerlendirirdi. Bu anlayış onun çeviri yaparken seçtiği sözlüklere yansırdı. Sözcüklerin kullanıldığı kültürel ortamlarındaki özgün anlamlarını doğru kavradığından ,Türkçeye çevirilerini de aynı mantıkla yapar ,ona göre Türkçe sözcük veya deyim seçerdi. Örneğin Eugene O?Neill?in ?The Hairy Ape? oyununu ?Kıllı Yaratık? diye çevirmek yerine, Türkçede oyundaki benzer bir ortamda kullanılacak ?Allahın Ayısı? deyimini seçmişti. Bu deyimi bulmak onu çok mutlu etmişti.

Oyunları çevirirken onları adeta yaşardı. Kazablanka?yı çevirirken sık sık Humphrey Bogarth ve tiplemesini, eskisi gibi olmayan filmleri ,insanları ve aşkları düşünmüştü. Oblomov?ı uyarlarken bu kişiliği sürekli olarak tartışmıştık. Cendere adlı oyundaki ana karakterler aslında anneannem ve dedemdi. Ayrıca oyunları çevirirken kafasında rolleri tanıdığı ve bildiği oyunculara dağıtırdı. Matmazel Julie?yi çevirdiğinde,uşak rolünü en iyi, o zamanların genç oyuncusu Semih Sergen?in oynayabileceğini söylemişti. Daha sonra Ankara Devlet Tiyatrosu oyunu sahnelediğinde uşak rolünü gerçekten de Semih Sergen oynamıştı. Mahagonny Kentinin Yükselişi ve Düşüşü oyununda ise Rana Cabbar, Ayberk Çölok gibi Ankara Sanat Tiyatrosunun ilk oyuncularının bu tiplemeleri fiziksel yapıları nedeniyle de iyi yorumlayabileceklerini düşünmüştü.

Ancak iş bu oyunların sahnelenmesine geldiği zaman genellikle Türkiye?de dramaturji çalışmalarının eksikliğinden ve zayıflığından yakınırdı. Tiyatronun bir sanat alanı olarak ihtiyacı olan teorik çalışmaların hazırlanmasına bu nedenle önem veriyor, yabancı yayınları günü gününe izliyordu. Tiyatro?nun ABC?si de Aziz Çalışlar?ın diğer başvuru kitapları gibi bu tür bir gereksinime yanıt veren bir yapıt oldu.

Prof. Dr. Filiz Çalışlar Yenişehirlioğlu

Tanıtım Yazısı
“Estetik, kültür, felsefe alanındaki çalışmalarının yanı sıra, tiyatroyla ilgili kırka yakın oyun, çeviri oyun, uyarlama ve kuramsal çalışma bırakarak 1995 yılında aramızdan ayrılan Aziz Çalışlar?ın Tiyatronun ABC?si kitabı; Oyun, Oyun yeri, Oyunculuk, Sahne ve Giysi Tasarımı, Işıklama, Sahneleme ve İzleyici başlıkları altında tiyatronun temel öğelerini ele alıyor.
Neden tüm sanatlar içinde sadece tiyatro daha özgün bir yere sahiptir, en toplumsal olanıdır?
Çünkü tiyatro, metin yazımından sahnelemeye, sahne arkasından sahne üstüne, ayrılmaz öğelerinden birisi olan izleyiciye kadar ?insan?a yaslanır ve insandan umudunu kesmez.
Tiyatronun ABC?si, bir temel bilgiler kitabı olarak kitaplığımızdaki yerini her zaman koruyacaktır.”

Kitabın Künyesi

Tiyatronun ABC?si / Aziz Çalışlar
Say Yayınları, 2009, 200 sayfa

Aziz Çalışlar ?ın Hayatı
(d.1942, Ankara-ö.1995, İstanbul) Babasının görevi nedeniyle ilkokulu Murgul?da (Artvin) bitirdi. Orta ve lise eğitimini aldığı Robert Kolej?den 1961 yılında mezun oldu. 1961-1963 arasında Avusturya?da, önce Viyana?da Almanca, sonra Graz?da Petrol Mühendisliği öğrenimine başladı. Daha sonra İstanbul?a döndü ve 1963-1965 arasında İstanbul Hukuk Fakültesi?nde derslere devam etti.
1965?ten sonra dergilerde sanat, edebiyat, tiyatro ve felsefe alanlarında yazılar yazmaya başladı. Memet Fuat?ın yönettiği Yeni Dergi ile Cemal Süreya?nın yönettiği Papirus dergilerinde, daha sonra ise Bilim ve Teknik dergisinde yazıları çıktı. Rasputin (1966) adlı oyunuyla Türkiye Milli Talebe Federasyonu (TMTF) ödülünü, Cendere (1970) adlı oyunuyla TRT Kültür Sanat Bilim Ödülleri kapsamında Radyo Tiyatrosu ödülünü kazandı. TYS?de çalıştı ve1979 yılında TYS adına, Balkan Ülkeleri Yazar Örgütleri Toplantısını düzenledi. 1980-1988 arasında Afrika Asya Yazarlar Birliği?nin çıkardığı Lotus dergisinin yayın kurulunda bulundu.1986 yılında De yayınlarının çıkarttığı Felsefe dergisinin genel yayın yönetmeni oldu. 1989?dan sonra Can Yayınları?nın, 1992 yılından sonra da Boyut Yayınevi?nin tiyatro yayınlarını yönetti.25 Kasım 1995?de Ankara?da kanserden öldü.28 Kasım 1995?de çok sevdiği İstanbul?da Aşiyan mezarlığına gömüldü.

Tiyatro:
Çağdaş Tiyatro (der.?çev. 1966, Akşam Yayıncılık); Rasputin (oyun,1966,TMTF Ödülü); Matmazel Julie (Strinberg, 1967, Adam Yayıncılık); Ecinniler (çev. Camus, 1966, Can Yayınları); Hayaletler Sonatı (Strinberg, 1967, Adam Yayıncılık); Özgürlüğüne Kavuşturulan Don Kişot (Lunaçarski, 1969, Can Yayınları); Çavuş Musgrave?nin Dansı (J. Arden, 1969, Can Yayınları); Cendere (Radyo oyunu, 1970, TRT Ödülü); Danton?un Ölümü (G. Buchner, 1973, Adam Yayınları); Allahın Ayısı (E. O?Neill, 1973, Can Yayınları); Gerçekçi Tiyatro Sözlüğü (1978, Kültür Yayınevi); Mahagonny Kentinin Yükselişi ve Düşüşü (Brecht, 1988, Boyut Yayınevi); Ateşli Sabır (A. Skarmeta, 1988, Can Yayınları); Bir Tek Daha/Dağ Dili ( Pinter,1988, Kavram Yayınları); Yıkılanlar (Beckett, 1991, İstanbul Radyosu); Oblomov (oyun-uyarlama, Gonçarov, 1991, Boyut Yayınevi); Tehlikeli İlişkiler (Laclos-Brenton, 1991, Can Yayınları); Muhteşem Gatsby (uyarlama, Fitzgerald, 1991); Tiyatro Kavramları Sözlüğü (1993, Boyut Yayınevi, Kültür Bakanlığı Ödülü); Küçük Burjuvalar (Gorki, 1992, İstanbul Radyosu); Tiyatro Adamları Sözlüğü (1993, Boyut Yayınevi); Kazablanka (H. Koch, senaryo, 1993, Can Yayınları); Don Kişot-Özgürlüğüne Kavuşturulan (çev. Lunaçarski, Can Yayınları); Üç Silahşörler (çev. oyun, 1993); ?Üç Kızkardeş? Reji Defter (Stanislavski, 1993, Boyut Yayınevi);Tiyatronun ABC?si (1993, Simavi Yayınları); 20.Yüzyılda Tiyatro (haz., 1994, Boyut Yayınevi); Tiyatro Oyunları Sözlüğü-1.cilt/ Dünya Tiyatrosu (1994, Boyut Yayınevi); Shakespeare Sözlüğü (1994, Boyut Yayınevi); Tiyatro Oyunları Sözlüğü-2.Cilt/ Türk Tiyatrosu (1994, Boyut Yayınevi); Yönetmen Peter Stein (haz.-çev. 1995, Boyut Yayınevi); Jean Dark Davası (Brecht, 1995, Boyut Yayınevi); Tiyatro Ansiklopedisi (1995, T.C.Kültür Bakanlığı); Lulu (F. Wedekind, 1996, Boyut Yayınevi), Çehov ve Moskova Sanat Tiyatrosu Çehov Oyunlarının Sahnelenişi (1996, Boyut Yayınevi)
Matmazel Julie (Ankara DT); Danton?un Ölümü, Ankara DT, Antalya DT, İstanbul BBT; Mahagonny Kentinin Yükselişi ve Düşüşü, Ankara DOB (1933); Jean Dark Davası, AST (1994) tarafından sahnelendi.

Estetik- Kültür ?Felsefe:
Materyalist Felsefe Sözlüğü (çev., 1972, Sosyal Yayınları); Gerçekçiliğin Tarihi (çev., 1976, Adam Yayınları); Estetik ve Sanat (çev., 1982, Altın Kitaplar); Kültür Sözlüğü (çev., 1983, Altın Kitaplar); Edebiyat, Barış ve Özgürlük (antoloji, 1984, Bilim ve Sanat Yayınları); Çağdaş Felsefe (der.-çev., 1985, Altın Kitaplar); Edebiyat Estetiği (çev., 1986, Kuzey Yayınları); Günümüzde Sanatsal Kültür ve Estetik (1983, Cem Yayınevi); Gerçekçilik Estetiği (1986, De Yayınevi); Türk ve Dünya Edebiyatçıları Sözlüğü (4.cilt, yay.-çev.,1987, Remzi Yayınevi); Nazım Hikmet: Sanat ve Edebiyat Üstüne (1987, Bilim ve Sanat Yayınları ); Ulusal Kültür ve Sanat (1988, Cem Yayınevi);Tüm Yönleriyle Perestroyka (1988, Amaç Yayıncılık); Felsefenin Neresindeyiz? (1989, Cem Yayınevi); Sanat ve Edebiyat (çev., 1989, Ekim Yayınları); Felsefe Sözlüğü (çev., Cem Yayınevi, 1992); Estetik ve Sanat Dersleri (çev., 1993, İmge Yayınevi); Estetik ve Sanat Notları (çev., 2008, Karakalem Kitapevi)

Yorum yapın

Önceki yazıyı okuyun:
Göstergebilimin ABC’si – Mehmet Rifat ‘İnsanın insan için ve dünyanın insan için taşıdığı anlamları araştıran bir bilimsel tasarı göstergebilim’

İnsanı kuşatan anlamlar evreninde, bildirişim amacıyla kullanılan doğal dillerin yanı sıra davranışlar, tutkular, inanışlar, töreler, toplumsal törenler, siyasal rejimler, reklamcılık,...

Kapat