Emeklilik ve Atchley’ de Emeklilik Evreleri

17 Mayıs 202617 Mayıs 2026 tarihinde gönderilmiş Banu Beyaz tarafından

İş hayatında yer alan her bireyin, belli bir çalışma süresi sonunda karşı karşıya kalacağını bildiği bir olay olarak kabul edilebilecek emeklilik kavramı, aynı zamanda çalışan bireyler için bir statü değişimini ya da bireyin hayatında baş başa kalması muhtemel olan bir yeniden sosyalleşme sürecini de ifade etmektedir. Bu bağlamda emekliliğin, bireylerin hayatında karşılamaları çok doğal bir olay, bir statü değişikliği ve iş hayatından sonra baş başa kalacakları yeni bir süreç olmak üzere üç farklı boyutu söz konusudur (Sevim ve Şahin, 2007). Emeklilik hukuki, ekonomik, fizyolojik, psikolojik ve sosyal olmak üzere dört boyutta da incelenmektedir. Hukuki boyut çalışan bireylerin emekli olma hakkına; ekonomik boyut emeklilik ikramiyesi ve emeklilik aylığına; fizyolojik boyut fiziki güç kaybı ve sağlık sorunlarına; psikolojik boyut bireyin statü ve saygınlık kaybı ile birlikte yaşayacağı uyum sorununa; sosyal boyut ise bireyin sosyal çevresi ve ilişkilerindeki değişime vurgu yapmaktadır. (Şen, 2015)

Emeklilik, farklı mekanizmalar aracılığıyla ruh sağlığını etkileyebilir. Üç kanal aracılığıyla refahı olumlu yönde etkileyebilir. Birincisi, yaşlı çalışanlar emekliliğe geçtikçe, çalışma ve güvencesiz çalışma ortamlarıyla ilişkili stresten kurtulmaları ruh sağlıklarını iyileştirebilir . İkincisi, emeklilerin emekli olmayanlara göre daha fazla boş zamanı vardır; bu nedenle, fiziksel ve duygusal sağlıklarını iyileştirebilecek veya daha iyi uyuyabilecekleri egzersiz de dahil olmak üzere fiziksel aktivitelere katılmak için daha fazla zamanları vardır . Üçüncüsü, emeklilerin akran ağları oluşturmak ve sosyal sermayelerini artırmak için yeni gönüllü bağlantılar kurmak için daha fazla zamanları olması muhtemeldir, bu da ruh sağlıklarını iyileştirir .

Öte yandan, emeklilik büyük değişiklikler içerir ve birçok insan için stresli bir olay olabilir , bu da farklı kanallar aracılığıyla ruh sağlığını olumsuz yönde etkileyebilir. Örneğin, emeklilik, emeklinin eski meslektaşlarıyla olan bağlarının kaybı veya işle ilgili sosyal temasların ve iş tabanlı etkinliklere katılımın kaybı nedeniyle ruh sağlığını kötüleştirebilir. Dahası, bir mesleğe sahip olmak genellikle bireyin toplumdaki temel rolü olarak kabul edilir; bu nedenle, insanlar emeklilikten sonra “benlik” duygularını kaybedebilir, öz saygıları azalabilir ve kendilerini izole hissedebilir, bu da ruh sağlıklarını kötüleştirebilir. Mali açıdan, emeklilik genellikle düzenli gelirde bir düşüşe yol açar ve bu da emekli olduklarında sınırlı tasarrufları veya diğer mali kaynakları olanlar için mali güvensizlik duygularına neden olur . Emeklilik, insanların faaliyetlerinin sıklığı ve yoğunluğundaki değişikliklere uyum sağlamalarını gerektirir . Sonuç olarak, bu yaşam tarzı değişiklikleri, depresyon da dahil olmak üzere olumsuz sağlık sonuçlarına katkıda bulunur .

https://link.springer.com/article/10.1186/s41256-023-00320-3

Atchley (1976, 1989), emekliliği zamana yayılan ve bireysel farklılıklar içeren bir uyum süreci olarak tanımlamış ve bu süreci altı evrede ele almıştır. Atchley’nin modeline göre emeklilik süreci genellikle şu evrelerden oluşur:

➢ Emeklilik Öncesi Evre (Pre-retirement): Bireyin emekliliğe yönelik beklentiler geliştirdiği ve planlamaya başladığı dönemdir. Emeklilik öncesi evre yakın ve uzak olarak iki aşamada ele alınmaktadır. Uzak aşamada emekliliğe belli belirsiz olumlu bakış açısı vardır. Yakın aşamada ise birey çok yakın bir gelecekte emekli rolüne geçeceğinin farkında olup, emekliliği düşünmeye ve planlamaya başlar.

➢ Balayı Evresi (Honeymoon): Emekliliğin hemen ardından ortaya çıkan, özgürlük ve rahatlama duygularının baskın olduğu aşamadır. Birey, şimdiye kadar düşünüp yapamadığı şeyleri yapmaya çalışır, hobileri ile meşgul olur, seyehat eder. Bu faz aylarca veya yıllarca sürebilir.

➢ Hayal Kırıklığı Evresi (Disenchantment): Emeklilikle ilgili beklentilerin tam olarak karşılanmadığı, boşluk ve anlamsızlık duygularının yaşanabildiği dönemdir. Emeklilik öncesi hobi ve boş zamanı değerlendirme alışkanlıkları geliştiremediklerinden sıkılmaya başlayıp, işarkadaşlarını, aktivitelerini ve iş ortamını özlemeye başlarlar. Büyü bozulmuştur, bu aşamada iniş başlar. Bazıları depresyon yaşayabilir.

➢Yeniden Uyum Evresi (Reorientation): Bir önceki aşamada deprese olmuş emekliler, hayallerini geride bırakıp daha gerçekçi seçimler yapmaya başladıklarında yeniden uyum dönemine ulaşırlar ve baş etme yolları aramaya başlarlar. Bireyin yeni roller ve rutinler oluşturmaya başladığı uyum sürecidir.

➢ Denge Evresi (Stability): Tatmin edici bir yaşam tarzına adım attıklarında bu döneme geçiş yaparlar. Gerçekçi beklentilerle emekli olan bireyler, balayı döneminden doğrudan bu dönemine girebilirler Emeklilik yaşamının istikrar kazandığı, bireyin yeni kimliğini benimsediği aşamadır.

➢ Sonlanma Evresi (Termination): Bu dönemde, bireyler emeklilik rollerinden sıyrılırlar. Bazıları yeniden iş hayatına dönebilir. Ancak çoğu kişi sağlık sorunları veya ileri yaşa bağlı mental olarak zayıfladıklarından, emeklilik rollerinin de azalmaya başladığı dönemdir.

Türkiye’de yürütülen nicel araştırmalar, emekliliğe hazırlık düzeyi ile emeklilik doyumu arasında anlamlı ilişkiler olduğunu ortaya koymaktadır. Gelir güvencesi ve sosyal destek düzeyi yüksek olan bireylerin emekliliğin ilk evrelerini daha olumlu deneyimledikleri görülmektedir .(Kalaycıoğlu, 2016; Tufan, 2016).

Nitel araştırmalar ise Atchley’nin “balayıʺ ve “hayal kırıklığıʺ evrelerinin Türkiye’de özellikle erken emeklilik yaşayan bireylerde daha belirgin olduğunu göstermektedir. Emekliliğin başlangıcında özgürlük duygusu baskınken, zamanla sosyal izolasyon ve ekonomik kaygıların artabildiği ifade edilmektedir. (Arpacı, 2020).

Konu ile ilgili ölçek çalışması

Emekliliği Planlama Süreci Ölçeği

Noone, Stephens ve Alpass (2010) tarafından geliştirilmiş olup Türkçe’ ye uyarlaması Günay (2013) tarafından geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılarak tamamlanmıştır. Emekliliği Planlama Süreci Ölçeği 48 madde ve 4 alt boyuttan oluşmaktadır. Ölçeğin alt boyutları ve Cronbach alpha değerleri sırasıyla Finansal 42 Planlama Süreci 0,75, Yaşam Tarzı Planlama Süreci 0,68, Psiko-sosyal Planlama Süreci 0,79 ve Sağlık Planlama Süreci 0,52 olarak bulunmuştur. Ölçeğin tüm maddelerine ait Cronbach alfa değeri ise 0,88 olarak hesaplanmıştır. Ölçek kapsamında alınan daha yüksek puan emeklilik ile ilgili planlamaların daha sık yapıldığını ifade ederken alınan daha düşük puan emeklilik ile ilgili planlamaların eksikliğini ifade etmektedir. Ölçek 5’li likert tipinde cevaplanabilecek “(1) Hiç Uygun Değil, (2) Uygun Değil, (3) Kararsızım, (4) Uygun, (5) Tamamen Uygun” şeklinde hazırlanmış sorulardan oluşmaktadır (Günay, 2013)

“(1) Hiç Uygun Değil,

(2) Uygun Değil,

(3) Kararsızım,

(4) Uygun,

(5) Tamamen Uygun”

EMEKLİLİĞİ PLANLAMA SÜRECİ ÖLÇEĞİ

FPS: Finansal Planlama Süreci

YTP: Yaşam Tarzını Planlama Süreci

PSPS: Psiko-sosyal Planlama Süreci

SPS: Sağlık Planlama Süreci

1. Gelecekteki finansal durumum hakkında çok düşündüm. (FPS)