Tersinden başlamakta yarar var. Trajedi bir çatışmadır. İki sürecin çatışması. Trajedi kaçınılmaz olarak çatışmaya yol açan iki çelişik sürecin sanatıdır. Süreçlerin birinin içinde birey ya da kahraman var. Bir de şu var: Bilinç. Birey ya da kahraman kaçınılmaz olan çatışmayı görüyor. Ancak kurtulması imkânsız. Çünkü bir de aşırı belirlilik veya determinizm var. Bir yazgı gibi. Trajedide birey ya da kahraman kendi yazgısından kaçmak istiyor. Kaçamıyor. Kaçınılmaz olan çatışmadan kaçamıyor. Trajik olan bu.
Trajedi, diyalektiktir. Diyalektiğin en yoğun ve açık olduğu sanat türü demek de mümkün. Peki, komedi? Başka türlü sormak da mümkün. Trajedi neden “ağır” ve komedi neden “hafif”? Şöyle de sürdürmek mümkün: Sermaye malları üreten ve halk arasında ağır sanayi olarak adlandırılan sanayi neden “ağır”, tüketim malları üreten ve halk arasında hafif sanayi denilen sanayi neden “hafif?? Bir genel cevap olmalı. “Ağır” veya “hafif? olmak, belirlilik veya determinizmin yoğunluğuyla