Akraba Evliliğinin Nedenleri, Etkileyen Faktörler, Sonuçları ve Bölgelere Göre Dağılımı
Akraba Evliliği Nedenleri
Akraba evliliğinin sosyal, ekonomik, kültürel nedenlerle yapıldığı düşünülmektedir. Evlenen bireylerin eş seçiminde çoğunlukla kendi kararlarını vermedikleri ailelerinin kararda büyük rol oynadığı gözden kaçırılmamalıdır.(Timur;1972). Kişinin kendi kararlarını verdiği modern toplumlarda akraba evliliği oranlarının %1’in altında olduğu dikkat çekmektedir. Aile yapısı ve zenginliğinin korunması, evlilik sürecinde belirsizliklerin azaltılması, geleneklere uygun olması akraba evliliği yapılmasının en sık nedenleri olarak göze çarpmaktadır(. Hamamy ve diğ.;2011). Ankara’da askerlik yapan erlerle yapılan çalışmada akraba evliliği yapanların %75’i sevdiği için, %12’si aile zoruyla, %10’u mallar bölünmesin diye evlendiğini beyan etmiştir.(Uçar;2005)
Akraba Evliliğini Etkileyen Faktörler
Akraba evliliği yapan bireyler incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir. Eğitim seviyesi daha düşük, anadili Kürtçe ve Arapça olan, ailesinde akraba evliliği yapmış bireyler bulunan, geleneksellik düzeyi yüksek olan, çalışmayan, sosyoekonomik düzeyi düşük olan, çocukluğunu Doğu ve Güneydoğu’da geçiren kadınlarda akraba evliliği çok daha sık görülmektedir.(Koç, 2018). Bu grupların modernleşme sürecinden faydalanamamış, aşiret yapısının aile yaşantısına hakim olduğu gruplar olduğu düşünülmektedir.(Ökten;2009 ).
Akraba Evliliğinin Sonuçları
Birinci kuzen evliliklerinin neslinde konjenital anomaliler normal popülasyona göre %1,7-2.8 artmıştır, bu artış otozomal resesif kalıtılan hastalıklara atfedilmektedir. Diğer bir deyişle normal popülasyonda %2,5 olan anomali riski iki katına çıkmıştır. (Shaw;2018)
Nadir ve yeni keşfedilen otozomal resesif hastalıklar yüksek akraba evliliği olan toplumlarda sıkça bildirilmiştir.Bu otozomal resesif kalıtılan hastalıklardan bazıları şöyle sıralanabilir; fenilketonüri, orak hücreli anemi, beta talasemi,Tay Sachs, Protein C, S eksikliği, spinal musküler atrofi, immun yetmezlik sendromları, Duchenne, Becker musküler distrofi, kistik fibröz olarak sayılabilir. (Reversade ve diğ.;2009; Akt. Öz;2024)
Zeka seviyelerin düştüğünü ve zeka geriliğinin arttığını gösteren çalışmalar da mevcuttur.Konjenital kalp hastalıklarını belirgin olarak artırdığı saptanmıştır. Akraba evliliğinin düşük ve ölü doğum üzerine etkisi olduğu düşünülmemektedir.
Bir meta analiz sonucuna göre birinci derece kuzen evliliklerinin ölüm doğum riskini %1.5 artırdığı saptanmış ancak analize dahil bir çalışmanın güvenilirliği tartışmalı bulunduğundan bu veriye şüpheli yaklaşılmıştır(39,40). Birinci derece kuzen evliliklerinin akraba evliliği yapmayanlara kıyasla bebek ölüm oranını fazladan %1.1 arttırdığı gösterilmiştir.(Bittles ;2001 Akt. Öz;2024 ).
Akraba Evliliğinin Bölgelere Göre Dağılımı
Ülkemizde idari bölgeler arasında belirgin farklar mevcuttur. 2018 verilerine göre en düşük oran Batı Marmara’da %10, en yüksek oran Güneydoğu Anadolu’da %43 saptanmıştır. Yıllara göre oranlar değişse de ekonomik gelişmişlik düzeyi daha yüksek olan bölgelerde oranlar daha düşük, Doğu ve Güneydoğu’da yüksek olmaya devam etmiştir. İstanbul’da %22, Doğu Marmara’da %12, Ege’de %16, Akdeniz’de %32, Batı Anadolu’da %18, Orta Anadolu’da %25, Batı Karadeniz’de %21, Doğu Karadeniz’de %18, Kuzeydoğu Anadolu’da %31, Ortadoğu Anadolu’da %35 olarak saptanmıştır.(Öz;2024)
AKRABA EVLİLİĞİ TUTUM ÖLÇEĞİ (AETÖ) 2019 yılında Şahin, Şen tarafından geliştirilen, 30 maddeden oluşan AETÖ kullanılmıştır.
Ölçek beşli likert tipinde geliştirilmiştir. “Kabul Edici Tutum (1-2-3-4-5-6-7)”, “Toplumsal Değerler (8-9-10-11-12-14-15)”, “Toplumsal Baskı (13-16-17-18)”, “Risk Algısı (19-20-21)”, “Sağlık Algısı (22-23-24)”, “Meşrulaştırıcı Mitler (25-26-27-28-29-30)” olmak üzere 6 faktörden oluşmaktadır.
Ölçekteki 2-16-19-20-21-27-29. maddeler ters kodlanmaktadır. Ölçekten alınabilecek en düşük puan 30 en yüksek puan ise 150’dir. Ölçekten yüksek puan almak akraba evliliğine yönelik pozitif tutumu ifade etmektedir. Akraba Evliliği Tutum Ölçeği ve alt boyutlarına ait Cronbach Alfa katsayılarının istenen düzeyde olduğu ve ölçeğin güvenilir olduğu belirtilmiştir .
Akraba Evliliği Tutum Ölçeği
Maddeler
Aşağıdaki seçeneklerden size en yakın olanı işaretleyiniz.
1-Hiç katılmıyorum
2-Katılmıyorum
3-Kararsızım
4-Katılıyorum
5-Tamamen katılıyorum
1-Akraba evliliğini onaylıyorum. 1 2 3 4 5
2-Akraba evliliğini onaylamıyorum. 1 2 3 4 5
3-Akraba evliliği yapmanın sakıncası yoktur. 1 2 3 4 5
4-Kız/erkek çocuğumun akraba evliliği yapmasında sakınca yoktur. 1 2 3 4 5
5-Kardeşimin akraba evliliği yapmasında sakınca yoktur. 1 2 3 4 5
6-Birinci derece akraba evliliğini uygun buluyorum (amca, dayı, hala, teyze çocukları) 1 2 3 4 5
7-İkinci derece akraba evliliğini uygun buluyorum (kardeş torunları) 1 2 3 4 5
8- Akraba evliliği ekonomik durumun daha iyi olmasına katkı sağlar. 1 2 3 4 5
9- Akraba evliliğinde aile bağları daha güçlü olur. 1 2 3 4 5
10. Akraba evliliği kadının namusunu korur. 1 2 3 4 5
11. Toplumsal ahlakın korunması adına bazı durumlarda akraba evliliği yapılır. 1 2 3 4 5
12. Toplumsal örf ve adetlerin korunması için akraba evliliği yapılır. 1 2 3 4 5
13. Akraba evliliği toplumsal baskı nedeniyle yaygındır. 1 2 3 4 5
14. Akraba evliliği gelenek, görenek, törelere uygundur. 1 2 3 4 5
15. Akraba evliliği iyi bir gelecek kurmak için yapılır. 1 2 3 4 5
16. Akraba evliliği konusunda kadınlar/ erkekler baskı altındadır. 1 2 3 4 5
17. Akraba evliliği aileye yabancı birinin girmesini önlemek için yapılır. 1 2 3 4 5
18. Akraba evliliği aileden birinin yabancıya gitmesini önlemek için yapılır. 1 2 3 4 5
19. Akraba evliliğinde engelli çocuk doğurma riski artar. 1 2 3 4 5
20. Akraba evliliğinde kalıtsal(ailevi) hastalıklar daha fazla görülür. 1 2 3 4 5
21. Akraba evliliklerinde çiftler arası anlaşmazlıklar fazla olur. 1 2 3 4 5
22. Akraba evliliği kadın sağlığını etkilemez. 1 2 3 4 5
23. Akraba evliliği çocuk sağlığını etkilemez. 1 2 3 4 5
24. Akraba evliliği aile sağlığını etkilemez. 1 2 3 4 5
25. Akraba evliliği yapan çiftler daha mutludur. 1 2 3 4 5
26. Akraba evliliği yapan çiftlerde boşanmalar daha az görülür. 1 2 3 4 5
27. Akraba evliliği daha çok aileler istediği için tercih edilir. 1 2 3 4 5
28. Çiftlerin kendi tercihi ile olan akraba evliliğini onaylarım. 1 2 3 4 5
29. Akraba evliliği eğitim düzeyi düşük bireylerde daha sık görülür. 1 2 3 4 5
30. Bireylerin akraba evliliği yapmaları kültürlerine göre değişir.1 2 3 4 5
Kaynakça
Bittles A. Consanguinity and its relevance to clinical genetics. Clin Genet. 2001 Aug;60(2):89–98.
Hamamy H, Antonarakis SE, Cavalli-Sforza LL, Temtamy S, Romeo G, Kate LPT, et al. Consanguineous marriages, pearls and perils: Geneva International Consanguinity Workshop Report. Genet Med. 2011 Sep 1;13(9):841–7.
Hamamy H. Consanguineous marriages. J Community Genet. 2012 Jul;3(3):185–92.
Şahi̇n İA. Akraba Evliliği Tutum Ölçeği: Metodolojik Bir Çalışma. Üksek Lisans Tezi. 2019;
Timur S. Türkiyeʼde aile yapısı. Ankara: Hacettepe Üniversitesi; 1972. 234 p. (Hacettepe Üniversitesi yayınları).
Kalyoncu C. Akraba Evlilikleri ve Doğuştan Kusurlar. Balk Med J. 1980 Feb 1;1980(2).
Koç İ. Türkiye’de akraba evliliklerinin yaygınlığının değişimi ve dirençli grupların belirlenmesi: 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması’ndan evlilik kuşaklarına göre analizler. Türkiye Halk Sağlığı Derg. 2022;20(3):423–38.
Ökten Ş. Aşiret, akrabalık ve sosyal dayanışma: Geleneksel hayatı yönetme biçimi. Aile Ve Toplum. 2009;5(18):99–110.
Öz, E. Ö.(2024) 18-65 Yaş Arası Bireylerin Akraba Evliliğiyle iİgili Tutum ve Görüşlerinin Değerlendirilmesi (tıpta uzmanlık tezi) T.C Sağlık Bakanlığı ,Şişli Hamidiye Etfal Eğitim Araştırma Hastanesi. Aile hekimliği Kliniği .İstanbul, 2024
Reversade B, Escande-Beillard N, Dimopoulou A, Fischer B, Chng SC, Li Y, et al. Mutations in PYCR1 cause cutis laxa with progeroid features. Nat Genet. 2009 Sep;41(9):1016–21. 36. Reports – CAGS [Internet]. [cited 2024 Apr 7]. Available from: https://cags.org.ae/en/reports
Shaw A. Consanguineous Marriage and the Psychopathology of the Progeny of First-Cousin Couples. JAMA Psychiatry. 2018 May 1;75(5):426.
Uçar M, Oğur R, Tekbaş ÖF. Genç erişkin erkekler arasında akraba evliliği sıklığının ve nedenlerinin araştırılması. TSK Koruyucu Hekim Bül. 2005;4(3):120–8.