Senaryo için 6 adet gerekçe oluşturulmuştur. Bu gerekçelerden 2’si insanmerkezli bir bakış açısını, 2’si çevre-merkezli bir bakış açısını ve 2’si de çevresel olmayan bakış açısını yansıtmaktadır. Bu form oluşturulurken, Özgün’ün (2018) öğretmen adaylarının eko-okuryazarlık düzeylerini incelediği doktora tezindeki ikilem senaryoları ve Kortenkamp ve Moore’un (2001) ekolojik ikilemlerle ilgili çevre merkezli ve insan merkezli ahlaki akıl yürütme becerilerini incelediği çalışmasından faydalanılmıştır.
Aşağıdaki senaryoya ilişkin kararınızı Evet veya Hayır olarak işaretledikten sonra, bir sonraki bölümde verdiğiniz kararı etkileyen durumlara dair maddeleri önem derecesine göre yuvarlak içine alarak işaretleyiniz. Örneğin senaryoda eğer kararınız hayır ise bu kararı vermenizde her bir maddenin ne kadar etkisi olduğunu düşünerek işaretleme yapabilirsiniz. Lütfen her bir durum için sadece tek bir seçeneğe işaret koyunuz.
Marmara Bölgesi’nde zengin bir ekosisteme sahip ve içinde binlerce endemik türü barındıran güzel bir milli park alanı vardır ve burası boş zaman etkinlikleri (piknik, kamp vb.) için de oldukça popüler bir yerdir. Ancak bölgede yerel halktan gelen çöplerle ilgili büyük bir sorun yaşanmaktadır. Çöp depolama sahası birkaç ay önce tam kapasiteye ulaşmış ve çöplerin artık milli parkın kıyı bölgesinden denize karışmaya başladığı görülmüştür. Denizde ve park alanı içinde oluşmaya başlayan kirlilik nedeniyle de ilçede yoğun bir koku problemi yaşanmaya başlamıştır. Yerel yönetim bu durumla ilgili yeni bir atık sistemi kurmaya karar vermiştir. Vatandaşlar tüm çöplerini belirlenen 7 kategoriye (kâğıt, cam, plastik, metal ve alüminyum, ilaç, pil ve organik atık) göre ayrıştıracak ve çöplerini ayrıştırmayanlar para cezası ödeyecektir. Ayrıca bu yeni atık sisteminin oluşturulması için vatandaşlardan belirli miktarda aylık ücret alınacaktır. Siz bu çözüm önerisinin gerçekleştirilmesine destek verir miydiniz?
Evet……………………………………. Hayır………………………………
Kararınızı vermede aşağıdaki maddelerin her biri ne kadar önemli oldu? Lütfen her bir madde için çok, oldukça, biraz, az, hiç seçeneklerinden sadece birini daire içine alınız.
Evet……………………………………. Hayır………………………………
Çok Oldukça Biraz Az Hiç
1. Günlük yaşamımdaki alışkanlıklarımı değiştirmenin benim için zor olup olmadığı
Çok…. Oldukça…. Biraz …Az …Hiç
2. Ekonomik durumumun yeni bir vergi daha ödemeye uygun olup olmadığı
Çok…. Oldukça…. Biraz…. Az…. Hiç
3. Boş zaman etkinlikleri için yakınlarda alternatif bir alanın olmaması
Çok…. Oldukça ….Biraz ….Az…. Hiç
4. Temiz ve sağlık çevrede yaşamanın insan sağlığı için önemi
Çok…. Oldukça…. Biraz…. Az…. Hiç
5. Kirliliğin tüm bölgedeki ve denizdeki ekosistemi bozuyor olması
Çok…. Oldukça…. Biraz… Az …Hiç
6. O bölgedeki insan dışındaki pek çok canlının yaşama hakkının olması
Çok…. Oldukça…. Biraz… Az …Hiç
Ahlaki ikilem
“Bir toplumdaki iyi-kötünün belirlenmesi, ideal düşünme ve davranma yollarının tamamı değerler tarafından oluşturulur.” Güngör’e (1993) göre ise değerler;“arzu edilen, kişilerin hayatlarına kılavuzluk eden, önem dereceleri farklı, durum-ötesi hedeflerdir.” Değerler istek, tercih ve arzuları yansıtır, yani bir şeyin arzu edilebilir veya edilemez olduğu hakkındaki inançtır.
Bireylerin ahlaki akıl yürütme becerilerini geliştirmek için adil topluluk okullarını kuran Kolhberg, bireyleri ahlaki tartışmaların içine sürükleyerek adalet, eşitlik ve demokrasi bilincini geliştirmeye çalışmıştır. (Yüksel, 2005). Kohlberg’e göre birey, karşı karşıya kaldığı bir durum hakkında ahlaki yargıda bulunurken, bir ikilem içindedir ve bu ikilemlere vereceği ahlaki tepkiler sonucunda giderek kendi ahlak anlayışını oluşturmaktadır. Ahlaki ikilemlerle bireylerin davranışlarına rehberlik edecek hikâyeler oluşturulur. Birey değerlendirme yaparken kendi ahlaki dayanaklarına göre hükümler verir. Esas amaç ahlaki ikilemi çözüme kavuşturmak değildir, çözüme götüren yolun, bireyin ahlak anlayışını ortaya koymasıdır (Akbaş, 2008).
Kohlberg’in ahlaki ikilemleri yasa ve yaşam gibi değerleri karşı karşıya getirir. Taraflardan birinin diğer tarafın zararı pahasına yarar sağlayacağı durumlara ikilem denmektedir. Ahlaki yargıların ait olduğu ahlaki evreleri tespit edebilmek için, ahlaki ikilemleri içeren senaryolar bireylere verilir ve hangi davranış biçimi doğrudur, neden doğrudur şeklinde sorular sorulur.
Kaynakça
Akbaş, O. (2008). Değerler Eğitimi Akımlarına Genel Bir Bakış. Değerler Eğitimi Dergisi, 6(16), 9-27.
Güngör, E. (1993). Değerler Psikolojisi. Amsterdam: Hollanda Türk Akademisyenler Birliği Vakfı Yay. No:8
Özgün, B. B. (2018). Öğretmen adaylarının eko-okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi (Yayın no. 531667). [Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi], https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=El4ikOdOh_FguEDWt 2B8eA&no=4DjCyNA5G085Q89Wowl1Og
Yüksel, S. (2005). “Kohlberg ve Ahlak Eğitiminde Örtük Program: Yeni İlköğretim Yer Alan Ahlaki Değerleri Kazandırma İçin Bir Açılım”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(2), 329-338.
