
Sorumluluk tutumları, bireyin kendi davranışlarının ve aldığı kararların sonuçlarını üstlenme, görevlerini zamanında yerine getirme ve çevresine karşı yükümlülüklerini sürdürme biçimidir.
Sorumluluk sahibi bireyler sahip olduklarıyla yetinen ve hak etmediklerini almaya kalkmayan bireylerdir. Sorumluluğun farkında olan bireyler, kendi özlerini ve yaşamlarını kendilerinin oluşturduğunun farkındadırlar. (Yalom, 2011). Hacıömeroğlu (2008) yapmış olduğu çalışmada sorumluluk algısının sürekli kaygı için yordayıcı bir değişken olduğunu ortaya koymuştur. Pontari ve Schlenker (2000)’in yapmış oldukları çalışmada, sorumluluk tutumları düşük olan bireylerin içe dönük oldukları, yüksek olan bireylerin ise dışa dönük oldukları bulunmuştur. Aynı araştırmada içe dönük bireylerin sosyal kaygıya sahip oldukları, ancak dışa dönük bireylerin ise hem kendilerine bakışları daha olumlu hem de sosyal kaygılarının daha düşük olduğu ortaya çıkmıştır.
Temel Sorumluluk Tutumları
- Destekleyici ve Demokratik Tutum: Çocuğun ya da bireyin belirli sınırlar içinde kendi kararlarını almasına ve sorumluluğunu taşımasına olanak tanır. Öz disiplin ve içsel motivasyonu geliştirir.
- Aşırı Korumacı Tutum: Bireyin yapabileceği işlerin başkaları tarafından yapılması, sorumluluk duygusunu zayıflatır ve ilerleyen yaşlarda sorumluluktan kaçınmaya yol açar.
- Ağır Disiplinli ve Baskıcı Tutum: Katı kurallar ve sürekli dış denetim, bireyde boyun eğme (itaat) üretebilir ancak gerçek bir içsel sorumluluk kazandırma
Aşırı sorumluluk alma, kişinin kendi sınırlarını aşarak başkalarının yüklerini üstlenmesi, herkesi veya her durumu kontrol etmeye çalışmasıdır.
Abartılı bir sorumluluk duygusu
Aşırı sorumluluk duygusuna sahip bir kişi, bazen doğal afetler veya suçlar da dahil olmak üzere felaketleri önlemekten sorumlu olduğunu hissedebilir. Birlikte çalıştığım bir kişi, suya yakın oldukları her an kimsenin boğulmadığından emin olmak zorunda olduğunu hissediyordu. Boğulmamaları için herkesi takip etmeye çalışıyordu. Yardım çığlığı atan veya zor durumda olan birini aramak için sayısız saat harcıyordu. Sürekli tetikte olma ihtiyacı o kadar güçlü hale geldi ki, sonunda çok stresli ve yorucu olduğu için plajlara gitmeyi tamamen bıraktı.
Birlikte çalıştığım bir başka üye, bir akşam çamaşırhanede yakındaki bir bahçede oynayan birkaç çocuk gördü. Su tabancalarıyla oynuyor gibiydiler ve eğleniyor gibiydiler. Ancak bu üye, bunların gerçek silah olmadığından %100 emin olamadığı için, ne olur ne olmaz diye çamaşırhane sahibine söyledi. Utanç verici bir şekilde, kadın ona sanki bir sorun varmış gibi baktı. Gerçek şu ki, hiçbir sorun yoktu, ancak kadın başkalarının güvenliği konusunda aşırı sorumluluk duygusuna sahipti ve karşılaştığı herhangi birine kötü bir şey olmasını önlemek zorunda hissetti.
Kaygı ve suçluluk duygusu, çoğu zaman abartılı bir sorumluluk duygusunun temelinde yatar. Obsesif kompulsif bozukluğu olan kişi, belirli bir senaryoda harekete geçmemenin olası tüm sonuçlarını düşünür. Olası olumsuz sonuçlar için suçluluk duyarlar ve genellikle sihirli düşünceye kapılırlar ; yani fikirlerinin, düşüncelerinin, eylemlerinin veya diğer şeylerin çevrelerindeki dünyayı etkileyebileceğine inanırlar. Bu durum, birçok farklı biçim alabilen kompulsiyonlara yol açar; bazıları için, çok özel bir şeyin olmasını önlemek için yapmaları gerektiğini düşündükleri çok detaylı ritüelleri içerebilir. Diğerleri için ise, “her ihtimale karşı” bir şey yapma veya herkesin güvende olacağını hissetme gibi belirsiz bir ihtiyaç olabilir.
Aşırı Sorumluluğun Belirtileri
- Fiziksel Belirtiler: Sürekli yorgunluk, migren veya baş ağrısı, kas gerginliği, uykusuzluk ve sindirim sorunları.
- Duygusal Belirtiler: Yoğun kaygı, tükenmişlik (burnout), sinirlilik (irritabilite), düşük öz saygı ve suçluluk hissi.
- Davranışsal Kalıplar: Başkalarının ihtiyaçlarını sürekli kendi önüne koyma, “ben yapmazsam kimse yapmaz” inancıyla her şeyi üstlenme ve yardım istemekte zorlanma.
Nedenleri ve Psikolojik Kökenleri
- Çocukluk Kökenleri: Genellikle çocukluk döneminde güvensiz veya belirsiz ortamlarda hayatta kalmak için geliştirilen otomatik bir uyum stratejisidir.
- Kontrol İhtiyacı: Belirsizlikle başa çıkabilmek ve olası kaosu engellemek için kontrolü elde tutma çabasıdır.
- OKB Bağlantısı: Klinik psikolojide Sorumluluk Takıntısı olarak da bilinir; kişi, doğal afetler veya suçlar dahil olmak üzere çevresindeki felaketleri önlemekle kendini yükümlü hissedebilir.
Dönüşüm ve Başa Çıkma Yolları
- Sınır Belirleme: Kendi kapasitesini kabul etmek ve “hayır” diyebilmek.
- Görev Paylaşımı (Delegasyon): Kontrolü bırakmayı ve başkalarına güvenmeyi öğrenmek.
- Farkındalık ve Terapi: Uzmanlardan alınabilecek psikolojik destek ile esnetilebilen bir süreçtir.
Sorumluluk takıntısı, kişinin kendisine veya başkalarına gelebilecek zararları, olumsuz olayları ya da hataları önlemek adına abartılı ve gerçek dışı bir sorumluluk duygusu hissetmesidir. Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) sık görülen alt türlerinden biridir.
Temel Özellikleri ve Belirtileri
- Abartılı suçluluk: Kontrol edemediği durumlarda bile olabilecek her türlü olumsuz sonuçtan kendini sorumlu tutar.
- Korkunç olay endişesi: Yangın çıkması, hırsızlık, trafik kazası veya birine zarar verme gibi felaketlerin kendi dikkatsizliği yüzünden gerçekleşeceğinden korkar.
- Sürekli kontrol etme: Kapıyı, ocağı, ütüyü defalarca kontrol etme veya yaptığı işlerin üzerinden tekrar tekrar geçme ihtiyacı duyar.
- Zarardan kaçınma: Hata yapmamak için aşırı önlemler alır, durumdan tamamen kaçınmaya çalışır.
Tedavi Yaklaşımları
- Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Sorumluluk algısının gerçekçi olmayan yönleri çalışılır ve maruz bırakma/tepkiyi önleme teknikleri uygulanır.
- İlaç Tedavisi: Psikiyatrik değerlendirme sonucu gerekliyse serotonerjik ajanlar reçete edilebilir.
Konu ile ilgili ölçek çalışması
Sorumluluk Tutumları Ölçeği (STÖ) Bireylerin sorumluluk algılarına ve olası zararları önlemeye yönelik tutumlarını değerlendirmek amacıyla Sorumluluk Tutumları Ölçeği (STÖ) (Ek 5) kullanılmıştır. Ölçek, Salkovskis ve diğerleri (2000) tarafından geliştirilmiş olup kendini bildirimine dayalı ve toplam 26 maddeden oluşmaktadır. STÖ, özellikle obsesif kompulsif bozuklukta bireylerin aşırı sorumluluk algıları ve zarar kaygılarıyla ilişkili inanç ve tutumlarını ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek maddeleri 7’li Likert tipi derecelendirme ile yanıtlanmakta olup puanlama “1 = Tamamen katılmıyorum” ile “7 = Tamamen katılıyorum” arasında değişmektedir. Ölçekten elde edilen yüksek puanlar, bireylerin daha yüksek düzeyde sorumluluk tutumlarına sahip olduğunu göstermektedir. Ölçekten alınabilecek toplam puanlar 26 ile 182 arasında değişmekte olup, puanların artması abartılmış sorumluluk algısına işaret etmektedir. STÖ’nün orijinal formu tek boyutlu bir yapı olarak geliştirilmiştir. Ölçeğin Türkçe uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları Yorulmaz (2002) tarafından gerçekleştirilmiştir. Türk üniversite öğrencileriyle yürütülen bu çalışmalarda, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik düzeylerinin tatmin edici olduğu bildirilmiştir
Sorumluluk Tutumları Ölçeği (STÖ) Bu envanter, insanların zaman zaman benimsediği tutum ve inançları sıralamıştır. Her ifadeyi dikkatlice okuyunuz ve okuduktan sonra o ifadeye ne derce katıldığınızı belirtiniz. Kararınızı ifade etmek için düşüncenizi en iyi tanımlayan rakamı daire içine alınız. Tamamen Katılıyorsanız 7 rakamını, hiç Katılmıyorsanız 1 rakamını, eğer ifade ile ilgili hiçbir fikriniz yoksa ya da kararsızsanız 4 rakamını işaretleyiniz. Her bir ifade için, yalnızca bir durumu seçtiğinizden emin olunuz. İfadenin, sizin için tipik bir tutum olup olmadığına karar vermek amacıyla değerlendirme yaparken çoğunlukla nasıl olduğunuzu düşününüz.
Hiç Katılmıyorum ……………………………………………………Tamamen Katılıyorum
1. Yanlış giden şeylerden çoğu zaman kendimi sorumlu hissederim. 1 2 3 4 5 6 7
2. Bir tehlikeyi önceden görmeme karşın bir harekette bulunmazsam, suçlanacak kişi konumuna kendim düşerim. 1 2 3 4 5 6 7
3. Yanlış giden şeyler için kendimi sorumlu hissetmek konusunda fazla hassasım. 1 2 3 4 5 6 7
4. Kötü şeyler düşünmem, kötü şeyler yapmam kadar fenadır. 1 2 3 4 5 6 7
5. Bazı davranışların sonuçları üzerinde, bunları ben yapmamış olsam bile oldukça fazla endişelenirim. 1 2 3 4 5 6 7
6. Bana göre bir felaketi önlemek üzere harekete geçmemek, bir felakete yol açmak kadar kötüdür. 1 2 3 4 5 6 7
7. Birine zarar verme ihtimali bulunduğunu bildiğimde, ne kadar imkansız görünse de hep bunu engellemeye çalışırım. 1 2 3 4 5 6 7
8. En küçük hareketlerin bile sonuçlarını mutlaka düşünmeliyim. 1 2 3 4 5 6 7
9. Çoğu kez diğer insanların benim hatam olarak görmedikleri şeylerin sorumluluğunu kendi üzerime alırım. 1 2 3 4 5 6 7
10. Yaptığım her şey ciddi problemlere yol açabilir. 1 2 3 4 5 6 7
11. Başkalarına veya bir şeylere zarar vermeme sık sık ramak kalıyor. 1 2 3 4 5 6 7
12. Başkalarını tehlike ve kötülüklerden korumalıyım. 1 2 3 4 5 6 7
13. Başkalarına asla en ufak bir zarar bile vermemeliyim. 1 2 3 4 5 6 7
14. Davranışlarım için ayıplanacağımı biliyorum. 1 2 3 4 5 6 7
15. Yanlış giden şeyler üzerinde en ufak bir etkim varsa, onu önlemeye çalışmalıyım. 1 2 3 4 5 6 7
16. Bana göre, en ufak bir felaket olasılığı olduğunda harekete geçmemek felakete neden olmak kadar kötüdür. 1 2 3 4 5 6 7
17. Eğer başkalarını etkileyecekse, en basit bir dikkatsizlik bile benim için affedilemez bir şeydir. 1 2 3 4 5 6 7
18. Günlük hayatı ilgilendiren durumlarda, hareketsiz kalmam, kötü niyetle yapılan davranışlar kadar zarar verici olabilir. 1 2 3 4 5 6 7
19. Çok küçük bir zarar verme olasılığı bulunsa bile ne yapıp edip onu engellemeye çalışırım. 1 2 3 4 5 6 7
20. Başkalarına çok zarar vermiş olduğuma bir kez inanırsam, kendimi asla affetmem. 1 2 3 4 5 6 7
21. Geçmişte yaptıklarımın çoğu, başkalarına bir zarar gelmesini engelleme niyeti taşımıştır. 1 2 3 4 5 6 7
22. Başkalarının, benim yaptığım şeylerin tüm sonuçlarından korunduklarından emin olmalıyım. 1 2 3 4 5 6 7
23. Başkalarının, benim değerlendirmelerime pek güvenmemeleri gerektiğini düşünüyorum. 1 2 3 4 5 6 7
24. Eğer herhangi bir şey için suçlanmayacağımdan emin olamıyorsam, suçlanacak biri konumunda olduğumu hissederim 1 2 3 4 5 6 7
25. Eğer yeterince önlem alırsam, başkalarına zarar verecek kazaları önleyebilirim. 1 2 3 4 5 6 7
26. Çoğu kez, eğer yeterince dikkatli olmazsam, kötü şeylerin olabileceğini düşünürüm. 1 2 3 4 5 6 7

