
Adalet ve Doğruluk :Doğruluk, Türkçe sözlükte “doğru ve dürüst olma durumu, doğru olana yakışır davranış, dürüstlük, adalet; düşüncenin gerçekle uyuşması, yargı ve önermelerin gerçeğe uygun olması” şeklinde tanımlanır. Doğruluk samimiyet, dürüstlük, adaletli olma gibi kişilik özelliklerine sahip olmayı belirtir. Doğru insan samimidir, dürüsttür, adaletlidir. Adalet ise Türkçe sözlükte, “yasalarla sahip olunan hakların herkes ( TDK, a.g.e., s. 692. )tarafından kullanılmasının sağlanması, türe; hak ve hukuka uygunluk, hakkı gözetme; herkese kendine uygun olanı verme, doğruluk” şeklinde tanımlanır. Doğruluk ve adalet; birbirinden ayrı düşünülemeyen, bireysel ve toplumsal yapıyı düzenleyen, eşitlik ilkesine uygun yaşamayı sağlayan değerlerdir. Bireye kazandırılması gereken temel değerlerdendir. Sosyal ilişkilerde doğru ve adil olmayan davranışlar sergilemek, bireylerin sağlıklı iletişim kurmalarına mâni olabilir. Bu durum da güven duygusunu ortadan kaldırır. Güven duygusunun ortadan kalkması huzursuzluk ve mutsuzluğa sebep olur.
Çalışmamıza kaynaklı eden sözlüklerden derlediğimiz ve çocuğa kazandırılması gereken doğruluk ve adalet değerine ilişkin Türk atasözleri: 1630)
“Adalet güçlü ecelden.” ÇP, s. 45 1631)
“Adalet olmayan yerde ecelsiz ölünür.” ÇP, s. 45 1632)
“Adalet, dünyanın temelidir.” FFT, s. 24 1633)
“Adaletle iş gören adaletsizden korkmaz.” ÇP, s. 45 1634)
“Adaletli doğruyu söyler, adaletsiz değiştirip söyler.” Zİ, MG, s. 14 1635)
“Adaletsiz olursa bey onmaz, hanımsız olursa ev onmaz.” Zİ, MG,
“Adam odur ki vaadinden dönmesin.” MM, MG, s. 19 1637)
“Ağlayanın malı gülene hayır etmez.” ÖAA, s. 123 1638)
“Allah, doğrunun yardımcısıdır.” ÖAA, s. 138 1639)
“Allah’ın bildiği kuldan saklanamaz.” ÖAA, s. 138 1640)
“Arap at, kıl çulun içinde de belli olur.” RST, s. 9 1641)
“Ardıcın közü olmaz, yalancının sözü olmaz.” ÖAA, s. 150 1642)
“Başına kılıç gelse de doğrusunu söyle.” SK, s. 46 1643)
“Bin divana çekseler de doğruya zeval olmaz.” MM, MG, s. 92 1644)
“Biri yer biri bakar, kıyamet ondan kopar.” ÖAA, s. 197 1645)
“Böyle gerek danaya, buzağının hakkını yemeye.” ÖAA, s. 206 1646)
“Doğru ağacı ocağa koymazlar.” MM, MG, s. 148 1647)
“Doğru hesaba dağlar da baş eğer.” MM, MG, s. 148 1648)
“Doğru işe doğru yürü.” ÇP, s. 216 1649)
“Doğru konuş, semiz çık.” Zİ, MG, s. 139 1650)
“Doğru söyleyen kazanır.” Zİ, MG, s. 139 1651)
“Doğru söz akan suları durdurur.” MM, MG, s. 148 1652)
“Doğru söz katarından belli olur.” ÖAA, s. 245 1653)
“Doğru söz yemin istemez.” ÖAA, s. 245 1654)
“Doğru söze halk inanır, boş söze geveze inanır.” Zİ, MG, s. 139 1655)
“Doğru yaşa, yüz yaşa.” MM, MG, s. 150 1656)
“Doğru yolda yıkılan tez kalkar.” MM, MG, s. 150 1657)
“Doğru yoldan çıkan tez durur.” SK, s. 56 1658)
“Doğru yoldan giden yorulmaz.” MM, MG, s. 150 1659)
“Doğru yolun yolcusu kaybolmaz.” MM, MG, s. 150 1660)
“Doğru, eğriyi keser.” MM, MG, s. 148 128 1661)
“Doğrudan aç görmedim, eğriden tok.” SK, s. 25 1662)
“Doğruluğa dağlar da boyun eğer.” SK, s. 25 1663)
“Doğruluk dost kalesidir.” MM, MG, s. 151 1664)
“Doğruluk dost kapısı.” ÖAA, s. 244 1665)
“Doğruluk insanı hiçbir zaman utandırmaz.” MM, MG, s. 151 1666)
“Doğruluk sarsılsa da yıkılmaz.” SK, s. 25 1667)
“Doğruluk uzar, kırılmaz.” MM, MG, s. 151 1668)
“Doğruluktan kaçma.” Zİ, MG, s. 139 1669)
“Doğrunun yolu geniştir.” SK, s. 25 1670)
“Doğrusunu söylersen güzel söylemiş olursun.” Zİ, MG, s. 139 1671)
“Doğruya Hak yardımcı.” SK, s. 25 1672)
“Doğruya leke düşmez.” MM, MG, s. 151 1673)
“Doğruya yol her yerde açık.” SK, s. 25 1674)
“Dürüst adamın atı zayıflamaz, elbisesi eskimez.” Zİ, MG, s. 146 1675)
“Dürüst bey, halk içindir, zalim bey yeme içme içindir.” Zİ, MG, s. 147 1676)
“Dürüst dost canını korur, kötü dost malını korur.” Zİ, MG, s. 147 1677)
“Dürüst dostla ilgilen, önüne koy güzel aş.” Zİ, MG, s. 147 1678)
“Dürüst insanın önü parlak, haramzadenin yüzü çırak.” Zİ, MG, s. 147 1679)
“Dürüst iş yoldan çıkarmaz, haram iş ondurmaz.” Zİ, MG, s. 147 1680)
“Dürüst iş, halka ulaştırır, kurnazlık halktan uzaklaştırır.” Zİ, MG, s. 147 1681)
“Dürüst meslek, er yoldaşıdır.” Zİ, MG, s. 147 1682)
“Dürüst olursan adam olursun.” Zİ, MG, s. 147 1683)
“Dürüstçe kazandığın ömür boyu yeter, kandırıp kazandığın sele yeter.” Zİ, MG, s. 147 129 1684)
“Dürüstlüğün adımı altı kulaçtır, haram işin adımı yarım kulaçtır.” Zİ, MG, s. 148 1685)
“Dürüstlük dost güzelliğidir, temizlik yemek güzelliğidir.” Zİ, MG, s. 148 1686)
“Düz yolda yıkılan tez kalkar.” SK, s. 94 1687)
“Eğri bay olmaz, doğru zay olmaz.” RST, s. 33 1688)
“Eğri otur, doğru söyle.” ÖAA, s. 257 1689)
“Fakirin en güçlü silahı doğruluktur.” ÇP, s. 237 1690)
“Hak deyince akan sular durur.” ÖAA, s. 300 1691)
“Hak yerde kalmaz.” ÖAA, s. 300 1692)
“Hak yerini bulur.” ÖAA, s. 300 1693)
“Hakikat ateşte yanmaz, suda batmaz.” SK, s. 34 1694)
“Hakikati söyleyen er tanınır, yemininden dönen hor tanınır.” Zİ, MG, s. 201 1695)
“Hakkını er yemez, ekinci yer (toprak) yemez.” Zİ, MG, s. 202 1696)
“Hakkını taşıyan, haksızlığa baş eğmez.” RST, s. 18 1697)
“Haklı söz haksızı Bağdat’tan çevirir.” ÖAA, s. 300 1698)
“Haksız dökülen kan yerde kalmaz.” ÇP, s. 45 1699)
“Haramın temeli olmaz.” ÖAA, s. 302 1700)
“Hesabı doğru olanın işi aydınlık olur.” ÇP, s. 133 1701)
“İyiliğin başı doğruluk.” ÇP, s. 243 1702)
“Kendin düz isen eğri gölgeden korkma.” ÇP, s. 163 1703)
“Tuz ekmek hakkını bilmeyen kör olur.” ÖAA, s. 450 1704)
“Yanlış hesap Bağdat’tan döner.” MM, MG, s. 327 1705)
“Yaralı kuşa tüfek atılmaz.” RST, s. 114 130 1706)
“Zor (zulüm) kapıdan girince görenek (merhamet) bacadan çıkar.” DLT, III, s. 120 1707)
“Zulüm ile âbâd olan bir gün gelir berbat olur.” MM, MG, s. 349
Hak, adalet, doğruluk, dürüstlük değerleri Türk atasözlerinde bu şekilde karşılık bulurken adaletsizlik ve yalancılık da yerilir.
Kaynak :
TEZİ HAZIRLAYAN: Şule HAMŞIOĞLU.
ÇOCUK TEMALI TÜRK ATASÖZLERİ VE DEYİMLERİ (Derleme ve Tahlil) YÜKSEK LİSANS T.C. NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İSLÂM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİM DALI TÜRK İSLÂM EDEBİYATI BİLİM DALI .DANIŞMAN: Prof. Dr. Ahmet YILMAZ. KONYA-2020

