Benjamin Franklin, yalnızca Amerikan tarihinin önemli siyasetçilerinden biri değil, aynı zamanda 18. yüzyılın en dikkat çekici bilim insanları ve mucitlerinden biriydi. Franklin sobası, paratoner ve bifokal gözlükler gibi pratik çözümler onun adını bilim ve teknoloji tarihine taşıdı. Buna rağmen Franklin, icatlarının patentinden kişisel kazanç sağlamayı tercih etmedi. (bensguide.gpo.gov)
Franklin’in bu tutumu, yalnızca kişisel bir fedakârlık olarak değerlendirilemez. Onun bilgi, toplum ve bilim arasındaki ilişkiye dair düşüncesi bu kararın temelini oluşturur. Franklin’e göre insanlar geçmiş kuşakların bilgi ve icatlarından yararlanıyordu. Dolayısıyla yeni bir buluş yapan kişi de kendi bilgisini toplumla paylaşmalıydı. (ushistory.org)
Franklin, patent sisteminin kendisine sağlayabileceği ekonomik avantajı biliyordu. Nitekim Pennsylvania Valisi George Thomas, Franklin’in geliştirdiği soba için kendisine belirli bir süre boyunca özel satış hakkı sağlayacak bir patent teklif etti. Franklin bu teklifi açıkça reddetti. (Founders Archive)
Franklin’in Patent Kararının Temel Nedeni
Franklin, patent almayı reddetmesinin nedenini Autobiography adlı eserinde açıkça anlatır. Ona göre insanlar başkalarının icatlarından büyük faydalar elde ediyorsa, kendi icatlarıyla başkalarına hizmet etmekten de memnuniyet duymalıydı.
Bu düşünce, Franklin’in bilgiyi ortak bir toplumsal kaynak olarak görmesiyle bağlantılıydı. Dolayısıyla bir icadın değerini yalnızca mucidine sağlayacağı ekonomik kazanç belirlemiyordu. İcadın insanların yaşamını ne ölçüde kolaylaştırdığı daha önemliydi. (ushistory.org)
Bu yaklaşım, Franklin’in bilim anlayışını da ortaya koyar. Franklin için bilim yalnızca teorik bilgi üretmek anlamına gelmiyordu. Bilim, günlük yaşamın sorunlarına çözüm üretmeli ve toplumun refahına katkıda bulunmalıydı.
Franklin Sobası: Patent Fırsatını Bilinçli Olarak Reddetti
Franklin’in patent konusundaki tavrını en iyi Franklin sobası örneği gösterir.
Franklin 1740’lı yıllarda, odaları daha verimli ısıtmayı ve yakıt tüketimini azaltmayı amaçlayan bir soba geliştirdi. Daha sonra tasarımını ayrıntılarıyla anlatan bir broşür yayımladı. Pennsylvania Valisi George Thomas, sobanın başarısından etkilenerek Franklin’e patent teklif etti. Ancak Franklin teklifi kabul etmedi. (Founders Archive)
Dahası, Franklin tasarımını kamuoyuyla paylaşmayı tercih etti. Böylece başka üreticiler de sobayı geliştirebildi ve üretebildi.
Burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkar: Franklin patent hakkını reddederken icadının ekonomik değerini de reddetmiş oldu. Başka bir deyişle, kısa vadeli kişisel kazanç yerine geniş toplumsal faydayı tercih etti.
Başka Bir Üretici Franklin’in Tasarımından Kazanç Sağladı
Franklin’in patent konusundaki yaklaşımı ilginç bir sonuç da doğurdu.
Franklin’in Autobiography eserinde anlattığına göre Londralı bir demirci, onun soba tasarımını temel alarak bazı değişiklikler yaptı ve İngiltere’de patent aldı. Franklin, bu kişinin icattan para kazandığını biliyordu. Ancak buna karşı hukuki mücadele başlatmadı. (ushistory.org)
Bu durum, Franklin’in düşüncesinin yalnızca teorik olmadığını gösterir. Franklin gerçekten de kendi icatlarından patent geliri elde etmek istemedi.
Franklin Bilgiyi Neden Paylaşmak İstiyordu?
Franklin’in düşüncesinin arkasında karşılıklılık ve kamusal yarar fikri bulunuyordu.
Bir insan, geçmişte yaşamış insanların geliştirdiği bilgi ve teknolojilerden yararlanıyordu. Örneğin Franklin elektrik üzerine çalışırken kendisinden önceki bilim insanlarının deneylerinden ve teorilerinden yararlandı. Bu nedenle kendi buluşlarını tamamen kişisel mülkiyet olarak görmedi.
Bu yaklaşımı, 18. yüzyıl Aydınlanma düşüncesinin önemli özelliklerinden biriyle de örtüşür. Bilginin dolaşımı, bilimsel ilerlemenin temel koşullarından biri olarak görülüyordu.
Paratoner ve Bilimin Toplumsal Yararı
Franklin’in paratoner çalışmaları da aynı bilim anlayışını gösterir.
Elektrik üzerine deneyleri sonucunda yıldırım ile elektrik arasındaki ilişkiyi araştırdı. Ardından sivri metal iletken kullanarak binaları yıldırımın tehlikelerinden korumaya yönelik bir sistem geliştirdi. Paratoner fikri zaman içinde geliştirildi ve farklı yapılarda kullanılmaya başladı. (Founders Archive)
Burada Franklin’in temel amacı yalnızca yeni bir teknoloji ortaya çıkarmak değildi. Bilimsel bilgiyi insanların hayatını ve mülklerini koruyacak pratik bir çözüme dönüştürmekti.
Franklin Modern Patent Anlayışına Karşı mıydı?
Franklin’in tutumunu “Franklin patent sistemine karşıydı” şeklinde genellemek doğru olmaz.
Daha doğru ifade şudur: Franklin, kendi icatları üzerinde patent yoluyla özel ekonomik tekel kurmayı tercih etmedi. Nitekim sobası için kendisine patent teklif edildiğinde bunu bilinçli olarak reddetti. Ayrıca başka insanların kendi tasarımlarından patent almasını her durumda hukuken engellemeye çalışmadı. (ushistory.org)
Dolayısıyla Franklin’in davranışını modern fikrî mülkiyet hukukuna yönelik sistematik bir eleştiri olarak değil, kendi bilim ve toplum anlayışından kaynaklanan kişisel ve ahlaki bir tercih olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
Franklin’in Kararı Bugün Neden Önemli?
Benjamin Franklin’in patent almama kararı, günümüzde bilginin mülkiyeti ve kamusal yarar tartışmaları açısından hâlâ dikkat çekici bir örnek oluşturuyor.
Bugünkü patent sistemi, mucitlere belirli sürelerle ekonomik ve hukuki haklar tanıyarak yenilikçiliği teşvik etmeyi amaçlar. Franklin ise kendi döneminde farklı bir yol seçti. Ona göre bilimsel ve teknik ilerleme, bilginin mümkün olduğunca geniş biçimde paylaşılmasıyla güçlenebilirdi.
Sonuç olarak Franklin’in patent reddi, yalnızca bir mucidin para kazanmaktan vazgeçmesi anlamına gelmez. Bu karar, bilginin toplumun ortak yararına hizmet etmesi gerektiği yönündeki Aydınlanmacı düşüncenin somut bir örneğini oluşturur.
Üstelik Franklin’in yaklaşımı bugün açık kaynak, açık bilim ve bilgi paylaşımı gibi tartışmalarla birlikte düşünüldüğünde yeniden anlam kazanır. Onun temel sorusu aslında oldukça moderndir: Bir buluşun asıl değeri, mucidine kazandırdığı para mı, yoksa toplumun yaşamını değiştirme gücü mü?
***
Benjamin Franklin, icatlarının patentini reddederek bilimsel bilginin özel bir servet olmaktan çok toplumsal bir kaynak olduğunu savundu. Franklin sobası için kendisine sunulan patent teklifini geri çevirmesi, bu anlayışın en açık örneğini oluşturur. (Founders Archive)
Franklin’in yaklaşımı, onun mucit kimliğini de açıklar. O, yalnızca yeni şeyler üretmek istemedi; ürettiği bilginin mümkün olduğunca fazla insanın yaşamına dokunmasını istedi. Bu nedenle Franklin’in patent kararı, bilim tarihi açısından teknik bir ayrıntıdan çok daha fazlasını ifade eder.
Kaynakça
- Franklin, Benjamin. The Autobiography of Benjamin Franklin.
- Bird, Kai. “Benjamin Franklin and the Invention of the Modern World.”
- Franklin Institute. Benjamin Franklin’s Inventions. (The Franklin Institute)
- Founders Online, National Archives. An Account of the New Invented Pennsylvanian Fire-Places. (Founders Archive)
- United States Government Publishing Office. Benjamin Franklin: Scientist and Inventor. (bensguide.gpo.gov)
- Cornell University. Intellectual Property: Benjamin Franklin and the Question of Patents. (ecommons.cornell.edu)
