Ruhsal hastalık, “bireyin düşünce, duygu ve davranışlarında olağan dışı sapmaların, aykırılıkların bulunması” olarak tanımlanmaktadır. (World Health Organization,WHO 2022). Ruhsal bozukluk, bireyde meydana gelen stres hali ve yetersizlikle ilişkili olan bağımlılık, ağrı ya da ölüm riskinin önemli derecede artmasıyla birlikte, klinik olarak önemli psikolojik semptom, davranış ya da örüntü şeklidir. (Çam 2014) Ruhsal bozukluk; bireyin genellikle düşünce, duygu ve davranışlarında farklı derecelerde tutarsızlık, yetersizlik ve uygunsuzluk göstermesi ile kendini belli eden bir bozukluk olarak açıklanmaktadır. Bu özellikleri barındıran düşünce, duygu ve davranışların ruhsal hastalık olup olmadığı, bunların süresi, şiddeti, ortaya çıktığı çevre, kültür, toplum, kişilik gelişimi, bireyin yetenekleri ve olanakları, gerçekle bağlantısı, denge ve uyumunu bozup bozmadığı gibi birçok değişkene göre değerlendirilmektedir. (Çam 2014; Çetinkaya Duman ve Ertem 2016).
Kronik ruhsal bozukluklar, kişilerin duygu, düşünce ve bilişsel yetilerinde bozulmalara, kişiliklerinde ve bireysel alışkanlıklarında değişikliklere, ekonomik ve sosyal kayıplara sebep olmaktadır. (Yıldırım ve ark. 2017). Kronik ruhsal bozukluklar yeti kaybının yanında, bireyin sosyal ve özelyaşamındaki sorumluluklarını yerine getirememesine ve yaşam boyu desteğe ve bakıma ihtiyaç duymasına sebep olmaktadır. (Önol ve Dönmez 2021).
İlaç uyumu, tedaviye uyumun en önemli bileşenlerinden biridir. (Yıldız ve Ünal 2017). Farmakolojik tedavi, psikiyatrik hastalıkların çoğunun temelini oluşturur (Rathi Devi ve ark. 2020). İlaçla tedavinin temel amacı yan etkilerin ve semptomların iyileştirilmesidir, eğer hastalar ilaçları düzgün bir şekilde almazsa ilaçlar tedavi sürecinde etkisiz kalmaktadır, bu da ilerleyen dönemlerde büyük bir problem haline gelmektedir. (Yıldız ve Ünal 2017; Rathi Devi ve ark. 2020). İlaç uyumsuzluğu; yaşam kalitesinin azalmasına, hastaneye yatışların ve bakım masraflarının artmasına, özkıyımlara, tedavinin bozulmasıyla birlikte işlevselliğin de bozulmasına ve semptomların artmasına sebep olmaktadır. (Aksoy ve Kelleci 2016).Antipsikotik ilaçlara yetersiz uyum hastaların uzun süreli tedavisinde önemli bir sorun oluşturmaktadır. Hastalığa ilişkin içgörü eksikliğinin yanında, hastalığa ve ilaca karşı olumsuz tutumlar, hastanın hastalığı ve tedavisi ile ilgili geçmişte yaşadığı kötü deneyimler, destek sistemlerinin olmayışı uyumsuzluğun güçlü belirleyicileri olduğu bilinmektedir (Widschwendter ve ark. 2018; akt. Şişginoğlu,2022).
Kronik ruhsal bozukluklara sahip kişilerde ilaç uyumsuzluğunun nedenleri incelendiğinde, kişinin hastalığa karşı içgörüsünün olmaması veya yeterli olmaması, psikotik düzeydeki psikopatoloji, hastanın ilaç kullanımıyla ilgili yaşadığı korkular, hastalığın ilerleyişi, ilaçlara bağlı olarak görülen yan etkiler, ilaçları düzenli kullanma konusunda yaşanan problemler, sosyal ve çevresel desteğin yeterli olmaması, ekonomik sorunlar, tedavi ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmama, hastanın ve çevresinin ruhsal hastalığa ve ilaç tedavisine karşı olan tutumu, ilaç kullanımının toplumsal hayatta ortaya çıkardığı zorluklar,tedavi konusunda görülen baskı ve kültürel inançlar gibi faktörler ilaç uyumsuzluğunun sebepleri arasında sayılmaktadır. (Kelleci ve Ata 2011).
Kronik ruhsal bozukluklarda ilaç uyumsuzluğuna sebep olan bir başka faktör ise tıp dışı yardım arama davranışıdır. (Çam ve Bilge 2013). Hastalığın kişinin düşünce, duygu ve davranışlarını olumsuz yönde etkilemesi, kronikleşme eğilimlerinin fazla olması ve bazı ruhsal hastalıkların sebebinin açıklanamaması hastaların ve hasta yakınlarının tıp dışı yardım arama davranışlarına neden olabilmektedir. Hasta ve hasta yakınlarının yardım arama ve yardım alma konusunda gösterdikleri davranış şekli, kronik ruhsal hastalıkların tedavisi ve psikososyal sonuçları açısından önemlidir. Ruhsal bozukluklarda yardım arama davranışı, cinsiyet, yaş, eğitim durumu, medeni durum, hastalığın şiddeti, süresi, kültürel yapı,daha önceki sağlık hizmet tecrübesi ve dini inanç sistemleri gibi faktörlerden etkilenmektedir. (Bademli ve Lök 2017).
Tıp dışı yardım arama davranışı, kronikleşmeye meyilli, memnuniyetsizliğin fazla olduğu psikiyatrik bozukluklarda yüksek oranda görülmektedir. Gelişmiş ülkelerde psikiyatrik problemleri olan kişiler ilk olarak pratisyen hekimlere giderken, gelişmemiş ülkelerde psikiyatri uzmanlarına ya da geleneksel tedavi edicilere gitmektedir (Güleç ve ark. 2006). Sıra bekleme ve randevu almaya gerek olmaması, verilen hizmetin bedelinin yüksek olmaması, kullanılan araç gerece ya da uygulayıcıya ulaşımın kolay olması gibi sebeplerden dolayı, geleneksel tedavilerden yararlanmanın modern tedavilerden yararlanmaktan daha kolay olduğu bildirilmektedir. Bu gibi sebeplerden dolayı modern sağlık hizmetlerinin varlığına rağmen toplumların kendi geleneksel-dinsel inanç ve uygulamalarını sürdürmeye devam ettikleri görülmektedir. (Güleç ve ark. 2011; Şişginoğlu,2022).
Geleneksel tıp, medyum, falcı, şifacı hocaya yönelme gibi tıp dışı çare arama davranışları ruhsal bozukluğu olan bireylerin ilaç uyumunu azaltmaktadır. Bu alanda çalışan sağlık profesyonellerine ilaç uyumunu artırmak için önemli görevler düşmektedir(Karataş 2020). Bu alanda önemli bir yere sahip olan ruh sağlığı ve psikiyatri hemşireleri bilgiyi, biyolojik ve sosyal bilim verilerini, deneyimi,hemşirelik becerisini ve kendi benliğini terapötik kullanma becerisiyle birleştirerek hizmet vermektedir. (Özbaş ve Buzlu 2011)
Konu ile ilgili ölçek çalışması
Tıbbi Tedaviye Uyum Oranı Ölçeği (TTUOÖ)
Thompson ve ark. (2000) tarafından Morisky Uyum Anketi ve İlaç Tutum Envanteri (Drug Attitude Inventory-DAI) birleştirilerek geliştirilmiştir. Ölçeğin Türkçe geçerlilik güvenilirliği Koç (2006) tarafından yapılmıştır. Ölçek hastanın son bir hafta içerisindeki tedaviye uyum davranışlarını ve tutumunu değerlendirilmekte olup ölçekte evet/hayır şeklinde cevap verilecek 10 soru bulunmaktadır. Ölçekten alınan düşük puan, tedaviye uyumsuzluğun zayıf, yüksek puan ise tedaviye uyumun yüksek olduğunu göstermektedir. Koç (2006)’un çalışmasında 1-7 arasında puan alanların tedaviye uyumlarının zayıf, 8-10 arasında alanların ise yüksek olduğu belirtilmektedir.Türkçeye uyarlanan ölçeğin, test re-test güvenilirlik Cronbach alfa değeri 0,92 bulunmuştur (Koç 2006). Çalışmamızın Cronbach alfa değeri 0,858 bulunmuştur.
Tıp Dışı Yardım Arama Davranışı Bilgi Formu
Araştırmacı tarafından literatür gözden geçirilerek hazırlanan bu bilgi formu katılımcıların tıp dışı yardım arama davranışları ile ilgili bilgileri içermektedir. (Kırkpınar 1992; Yaşan ve Gürgen 2004; Güleç ve ark. 2011; Bal ve ark. 2017). Bilgi formunda ilk başvurunun kime yapıldığı, hekim dışı başvurulan yerler, hekim dışı başvurulan yerlerde uygulanan yöntemler ve hastaya önerilen tedavi yöntemleri, hastanın tıp dışı tedaviden yarar görüp görmediği, tıp dışı yöntemlere tekrar başvuru düşüncesinin olup olmadığı, bu yöntemleri kullandığında ilaç kullanmayı bırakıp bırakmadığı, başvurulan hekim dışı kişilerin ilaç kullanmayı bırakmasını önerip önemediği, hastayı tıp dışı yöntemlere yönelten sebepleri ve yapılan işlemlere para ödeyip ödemediği sorgulanmıştır.
:TIBBİ TEDAVİYE UYUM ORANI ÖLÇEĞİ (TTUOÖ)
Lütfen aşağıdaki soruları geçen hafta içindeki ilaç kullanım davranışınızı en iyi tanımlayacak şekilde cevaplandırınız.
1. Hiç ilaçlarınızı almayı unuttunuz mu? A) Evet B) Hayır
2. İlaçlarınızı zamanında almak konusunda dikkatsiz misiniz? A) Evet B) Hayır
3. Kendinizi iyi hissettiğinizde bazen ilaç almayı bıraktığınız oluyor mu? A) Evet B) Hayır
4. Kendinizi daha kötü hissettiğinizde bazen ilaç almayı bıraktığınız oluyor mu? A) Evet B) Hayır
5. İlaçları sadece hasta olduğumda alıyorum. A) Evet B) Hayır
6. Vücudum ve aklımın ilaç kullanımı ile kontrol edilmesi doğal değil. A) Evet B) Hayır
7. İlaçlarımı aldığımda düşüncelerim daha net oluyor. A) Evet B) Hayır
8. İlaçlarımı almaya devam ederek hastalanmaktan korunabilirim. A) Evet B) Hayır
9. İlaçlarımı aldığımda kendimi yaşayan bir ölü gibi garip hissediyorum. A) Evet B) Hayır
10. İlaç almak beni yorgun ve tembel yapıyor. A) Evet B) Hayır
TIP DIŞI YARDIM ARAMA DAVRANIŞLARI BİLGİ FORMU
1. Hastalık belirtileri ortaya çıktığında ilk başvuru kime yapıldı?
□ Hekim
□ Hekim dışı kişiler
2. Hekim dışı başvurulan yerler (birden fazla şık işaretlenebilir)
□ Hoca (dini unvanı kullanan) □ Resmi din görevlisi □ Falcı □ Şifacı □ Türbe □ Diğer
3. Hekim dışı başvurulan yerde hastaya tanı koymak için uygulanan yöntem(birden fazla şık işaretlenebilir)
□ Suya okuma □ Kitap açma □ Dua ve muska □ Cin çıkarma
4. Hekim dışı başvurulan yerde hastaya önerilen tedavi yöntemi (hastanın uyguladığı ya da uygulamadığı) (birden fazla işaretlenebilir)
Uyguladım Uygulamadım
Muska Kurşun Dökme Sülük Çeşitli yiyecek veya içecek Özel dualar okuma Bitkisel ilaçlar hazırlama
5. Tıp dışı tedavinin yararını gördünüz mü?
□ Hiç yarar görmedim □ Kısmen yarar gördüm □ Çok yarar gördüm
6. Tıp dışı yöntemlere tekrar başvuru düşünceniz var mı? □ Var □ Yok
7. Tıp dışı yöntemlere başladığınız için ilaç kullanmayı bıraktığınız oldu mu? Evet Hayır
8. Başvurduğunuz hekim dışı kişiler ilaçları ya da hekim önerilerini bırakmanızı önerdi mi? Evet Hayır
9. Tıp dışı yardım arama davranışına yönelten sebepler nelerdir?
İlaç kullanmayı istemiyordum Hekim tedavisinden yarar görmedim Başka çarem yoktu İnançlarıma daha uygundu Yakınlarım tavsiye etti Sağlık hizmetlerine ulaşmada güçlük yaşadım Diğer (……………………..)
10. İşlem için para ödediniz mi? Evet Hayır
Kaynakça
Aksoy A, Kelleci M. Bipolar hastalarda ilaç uyumu: stresle başetme ve sosyal destekle ilişkisi. Düşünen Adam The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences. 2016; 29: 210-18.
Çam O, Bilge A. Türkiye’de ruhsal hastalığa/hastaya yönelik inanç, tutum ve damgalama süreci: sistematik derleme. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi. 2013;4(2): 91-101.
Çetinkaya Duman Z, Ertem M. Şizofreni tanılı bireylerde motivasyonel görüşme neden önemli? DEUHFED. 2016;9(4): 148-52.
Güleç H, Yavuz A, Topbaş M, Ak İ, Kaygusuz E. Psikiyatri hastalarında tıp dışı çare arama davranışı: türkiye’de ve almanya’da yaşayan Türkler arasında karşılaştırmalı bir ön çalışma. Klinik Psikiyatri. 2006; 9: 36-44.
Karataş S. Dünden bugüne psikiyatri hemşireliği ve toplum ruh sağlığı hizmetlerinin sunumunda yaşanan etik sorunlar. Journal of Medical Sciences. 2020; 1(3): 34-38.
Kelleci M, Ata EE. Psikiyatri kliniğinde yatan hastaların ilaç uyumları ve sosyal destekle ilişkisi. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi. 2011; 2(3):105-10.
Kırpınar İ. Psikiyatrik hastalarda paramedikal iyileþtiriciler ve psikoterapiye etkisi. 9. Anadolu Psikiyatri Günleri Kongre Özet Kitabı. 2002; s.27-28, Adana, TÜRKİYE.
Koç A. Kronik psikoz hastalarında tedavi uyumunun ve tedavi uyumu ile ilişkili etkenlerin değerlendirilmesi. Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Ankara, 2006.
Önol S, Dönmez A. Kronik ruhsal bozukluğu olan bireylerde mesleki rehabilitasyon: toplum ruh sağlığı hemşiresi neler yapabilir? EGEHFD. 2021;37(1):87-94.
Özbaş D, Buzlu S. Geçmişten günümüze psikiyatri hemşireliği. İstanbul Üniversitesi Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi. 2011; 19(3): 187-93.
Şişginoğlu,E .C.(2022 )Kronik Ruhsal Bozukluğu Olan Hastaların Tıp Dışı Yardım Arama Davranışları ve İlaç Uyum Düzeylerinin Belirlenmesi T.C. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi.Konya-
Yıldız M. Şizofrenide Psikososyal Beceri Eğitiminde İçerik ve Etkinlikler. Klinik Psikiyatri Dergisi. 2001;4(2):119-23.
