Kısa Cevap
Sokrates ve Parmenides ilişkisini inceleyen Robert J. Roecklein, Platon’un Sokrates’ini Parmenides’in düşüncelerinin doğrudan devamı olarak değerlendiren yorumlara karşı çıkar. Sokrates için gündelik deneyim ve nesnelere verdiğimiz adlar bilginin başlangıç noktasını oluşturur. Formlar teorisi de bu deneyimi geçersiz kılmaz; tersine, nesnelerin ne olduklarını açıklamak için daha ileri bir araştırma imkânı sunar.
Sokrates ve Parmenides arasında nasıl bir felsefi ayrım bulunur?
Platon’un Sokrates’i ile Parmenides, varlık ve bilgi problemlerini farklı başlangıç noktalarından ele alır.
Parmenides’in Hakikat Yolu, duyularla algıladığımız dünyanın değişkenliğini sorgular. Onun yaklaşımında gerçek varlık doğmaz, yok olmaz ve değişmez. Bu nedenle gündelik deneyim, hakikate ulaşmak için güvenilir bir temel oluşturmaz.
Sokrates ise insanın gündelik yaşamda kullandığı kavramları ve nesnelere verdiği adları felsefi araştırmanın başlangıcı olarak görür.
Roecklein, kitabının dördüncü bölümünde bu ayrımı merkeze alır. Ona göre Sokrates, Parmenides’in duyusal dünyayı geri plana iten yaklaşımını sürdürmez. Bunun yerine, insanların gündelik yaşamda kullandığı kavramların nasıl bilgi taşıdığını araştırır.
Sokrates ve Parmenides açısından gündelik dil felsefi bilginin başlangıcı olabilir mi?
Bir nesneye masa, ağaç veya insan dediğimizde yalnızca bir ses çıkarmayız. Aynı zamanda o nesneyi belirli bir kavramla ilişkilendiririz.
Sokrates’in felsefi sorgulaması bu ilişkinin arkasındaki anlamı araştırır. Bir nesneye hangi gerekçeyle belirli bir ad veririz? O nesneyi diğer nesnelerden ayıran özellikler nelerdir?
Roecklein’e göre Sokrates’in yaklaşımında gündelik adlandırma, insan bilgisinin önemli bir başlangıç noktasıdır. Filozof, sıradan insanların nesneleri tanıma yeteneğini baştan reddetmez.
Aksine, bu tanıma faaliyetinden hareket ederek daha kapsamlı tanımlara ulaşmaya çalışır. Dolayısıyla felsefe, gündelik deneyimi bütünüyle terk etmek yerine onun içerdiği bilgiyi araştırır.
Formlar teorisi gündelik dünyayı reddeder mi?
Platon’un formlar teorisi, felsefe tarihinde sık sık duyusal nesneler ile değişmez gerçeklik arasında kesin bir karşıtlık kurduğu biçiminde yorumlanır.
Bu yoruma göre insanlar gündelik nesneleri yalnızca eksik kopyalar olarak tanır. Gerçek bilgi ise duyusal dünyadan bağımsız formlara yönelir.
Roecklein bu yaklaşımı eleştirir. Ona göre Sokrates’in formlar teorisi, gündelik nesneleri tanımamızı sağlayan bilgiyi ortadan kaldırmaz.
Örneğin bir nesneyi eşit, büyük veya güzel olarak tanımladığımızda belirli bir niteliği fark ederiz. Filozof daha sonra bu niteliğin ne olduğunu araştırır. Böylece gündelik tanıma ile felsefi tanım arasında bir düşünme süreci ortaya çıkar.
Burada önemli ayrım, formun nesnede bir görüntü veya örüntü olarak tanınması ile düşünsel araştırmanın konusu hâline gelmesi arasındadır.
Sokrates’in Anaksagoras’a ilgisi neden önemlidir?
Roecklein, Sokrates’in gençlik dönemindeki doğa araştırmalarını da ayrıntılı biçimde ele alır.
Platon’un Phaidon diyaloğunda Sokrates, doğadaki nesnelerin neden meydana geldiğini, neden yok olduğunu ve varlığını nasıl sürdürdüğünü öğrenmeye duyduğu ilgiden söz eder.
Sokrates’in özellikle Anaksagoras’ın yazılarıyla ilgilenmesi bu bakımdan önemlidir. Çünkü Anaksagoras doğadaki düzenin ortaya çıkışında akla (Nous) önemli bir rol verir.
Platon’un Phaidon 97c bölümünde Sokrates, Anaksagoras’ın aklı her şeyin nedeni olarak ele alan düşüncesine duyduğu ilgiyi anlatır. Sokrates’e göre akıl, doğadaki düzeni ve nesnelerin uygun biçimde oluşmasını açıklayabilir.
Ancak Sokrates, Anaksagoras’ın düşüncesini olduğu gibi kabul etmez. Kendi araştırmasında nedensellik problemini farklı bir biçimde geliştirir.
Anımsama öğretisi duyusal deneyimi neden gerekli görür?
Sokrates’in anımsama öğretisi, ruhun bedenle birleşmeden önce bilgiye sahip olduğu düşüncesiyle ilişkilidir.
Ancak Roecklein, bu öğretinin duyusal deneyimi gereksiz kıldığı yorumuna karşı çıkar. Ona göre insan, duyular aracılığıyla karşılaştığı nesneler sayesinde formları yeniden hatırlama imkânı bulur.
Bir nesneyle karşılaştığımızda onun belirli bir niteliğini fark ederiz. Bu farkındalık, daha önce sahip olduğumuz bilgiyle ilişki kurmamıza yardımcı olur.
Dolayısıyla duyusal deneyim, felsefi bilginin karşıtı değildir. Tam tersine, anımsama sürecinin başlangıç koşullarından biridir.
Felsefi tanım neden gündelik bilgiden daha ileri gider?
Gündelik yaşamda birçok nesneyi tanır ve adlandırırız. Ancak bir nesneyi tanımak ile onun ne olduğunu açıklamak aynı şey değildir.
Örneğin bir insan cesur davranışları kolayca fark edebilir. Fakat cesaretin ne olduğunu, hangi koşullarda ortaya çıktığını ve başka erdemlerle nasıl ilişki kurduğunu açıklamak daha kapsamlı bir araştırma gerektirir.
Sokrates’in tanım arayışı bu noktada önem kazanır. Filozof, insanların gündelik bilgilerini ortadan kaldırmadan onları daha derin bir düşünsel araştırmaya yönlendirir.
Sonuç olarak Roecklein’in yorumunda Sokrates’in felsefesi, gündelik deneyim ile bilimsel bilgi arasında bir köprü kurar.
Ayrıca bakınız: Sokrates’in düşüncelerini hangi kaynaklardan öğrendiğimizi Sokrates Hiç Kitap Yazmadı: Düşüncelerini Nasıl Biliyoruz? yazımızda ele aldık. Parmenides üzerine kapsamlı bir akademik kaynak için Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesine göz atabilirsiniz.
Anahtar Noktalar
- Parmenides duyusal değişimi hakikatin güvenilir temeli olarak kabul etmez.
- Sokrates gündelik adlandırmayı bilgi araştırmasının başlangıcı sayar.
- Formlar teorisi gündelik nesneleri tanımayı bütünüyle reddetmez.
- Anaksagoras’ın akıl anlayışı Sokrates’in nedensellik araştırmasında önem taşır.
- Anımsama öğretisi duyusal deneyime önemli bir işlev verir.
- Felsefi tanım, gündelik bilginin daha kapsamlı bir araştırmaya dönüşmesini sağlar.
Kaynakça
Roecklein, Robert J. Plato versus Parmenides: The Debate over Coming-into-Being. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2011. Bölüm 4: “Plato’s Socrates and His Theory of Causation”. Ayrıca Platon, Phaidon, 91a ve 97c.
