Türk Dil Kurumu (TDK) maneviyat kavramını; maddi olmayan, manevi şeyler olarak tanımlamıştır .
Maneviyat, kutsal olana yakınlık ve bağlanma duygusudur. Maneviyat, insanın özü içerisinde bir bağlılık ve yakınlık duygusu uyandırması ve bireylerin huşu ve merak hislerini tahrik etmesi noktalarından (Aten ve Leach, 2009), aynı zamanda dua, ibadet, takdir etme, tövbe, şükür, tevekkül gibi manevi pratiklerle psikolojik sağlamlık ve dinî başa çıkma motivasyonu olarak görülmesinden (Ayten ve Sağır, 2014; Gören, 2023; Gürkan, 2022; Korkmaz ve ark., 2023; Shah, 2005) ve anlam arayışları içermesinden (Frankl, 2019; Göka, 2021; Yalom, 2017) ötürü psikolojinin bir çok farklı noktasına temas etmektedir. Psikoloji sahasından birçok araştırmacının din ve maneviyat hakkında çeşitli görüşleri mevcuttur. Özellikle varoluşçu ve fenomenolojik yaklaşımların özünün kişisel deneyimler olması noktasında dinin ve maneviyatın varoluşsal olduğu ifade edilebilir. (Ayten, 2017).
Delgado, maneviyatı “hayatın amacını ve anlamını arama hissi, kişinin diğerleriyle veya aşkınla bağlantılılığı ve bunların sonucunda iç huzura ve iyilik haline ulaşması” olarak tanımlamıştır (Delgado,2005). Maneviyatta üç ortak unsur tanımlanır: “aşkınlık”, “başkalarına, doğaya veya daha yüksek bir güce bağlılık” ve “hayatta anlam”. Bu unsurlar aynı zamanda Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından uluslararası manevi refah ölçüsünde tanımlanan sekiz maneviyat alanında da yer almaktadır. Bu alanlar şunları içerir:
-ruhsal bir varlığa veya güce bağlılık,
-hayatın anlamı,
-huşu,
bütünlük ve entegrasyon,
-manevi güç,
-iç huzur,
-huzur/uyum,
-umut ve iyimserlik,
-inanç (Cosentino ve ark,2020, Akt.. Şahin,2022).
Maneviyatın nasıl tanımlandığı veya kavramsallaştırıldığından bağımsız olarak, bireylerin sağlık ve refahına katkıda bulunduğu bildirilmektedir. Manevi esenlik, hastalığın duygusal ve fiziksel stresine daha fazla tolerans gösterilmesi, ağrı, stres ve olumsuz duygularda azalma ve hem depresyon hem de intihar riskinde azalma dahil olmak üzere bir çok olumlu sonuçla ilişkili bulunmuştur. (Harrad ve ark;2019 ). Bir hemşirelik kavram analizi, maneviyatı hastaların değer temelli düşünmesi, başkalarıyla etkileşim kurma yetenekleri, yaşamda anlam arayışları ve diğer insanlarla ve aşkın aziz ile bağlantı olarak tanımlamaktadır. (Frickve ark,2021). Yoga seansları ve psikoeğitim beyin zevk merkezlerini uyarabilirken, manevi terapi hastaların kültürel inançları ve psikolojik ihtiyaçları aracılığıyla hastalık algısını geliştirmeye çalışır. Yapılan bir çalışmada kemoterapi gören hastaların psikolojik yönleri hakkında eğitimi içeren manevi terapinin, depresyon ve anksiyete semptomlarını iyileştirmeye, sonuçta hastaların yaşam kalitesini artırmaya katkıda bulunduğu görülmüştür (Abdullah &Lazenby ;2021).
Değişik bilinç durumları: Bilinç bireyin, uyanıklık, dikkat, algı, düşünce ve duygularını içeren zihinsel durumlarının bir kombinasyonudur. Bilinç dalgalanmaları, bu durumların değişkenliğini ve farklı bilinç seviyelerini ifade edebilir. Örneğin; meditasyon veya ibadet sırasında farklı bilinç durumları yaşanabilir. Bu dalgalanmalar, beyin aktivitesindeki değişikliklerle ilişkilendirilebilir. Merter’e göre nefsi değişik bilinç durumlarının toplamı olarak görebiliriz. Bu değişik bilinç durumlarının oluşturduğu farklı gelişim aşamaları bulunur ve her aşamada bilinç durumuna göre algılama ve hisler vardır. Birey her bilinç aşamasında dünyaya kendi bilinç durumuna göre farklı bir yönüyle bakar ve bu aşamalarda yukarı doğru çıktıkça letafet kazanır. (Merter, 2014: 117-126).
Farklı bilinç durumları: Meditasyon uygulamalarında farklı bilinç durumundaki değişiklikler şöyle tarif edilmiştir: Yoğun bir hal yaşandığı için zaman ve mekân algımız farklı bir moda girer, güncel rollerimiz ve buna mukabil yaşanan duygular geçici olarak benliğimizi terk eder. ve yeni bir kimlik oluşur. Bilinçdışında ve daha derinlerde hal ve his canlanması yaşanabilir. Bilinçaltındaki gereksiz anılar temizlenir ve farkındalık oluşur. (Merter, 2022: 98).
Günlük alışılmış bilinç durumu: Genellikle uyanıklık ve arada kalan durumları içerir. Uyanıklık kişinin çevresiyle etkileşimde olduğu ve bilinçli deneyimler yaşadığı durumdur. Bu uyanıklık bilinci, bütün gün ufak değişiklikler gösterse de gece yatana kadar dengesini korur ve yaşamımızı sürdürmemize olanak sağlar. (Merter, 2022: 84).
Dini inançların ve bağlılıkların ileri evrelerde hastalıklarla baş etmede, ciddi veya ölümcül hastalıkları olan hastaların iyilik hallerini iyileştirmede, insanların stresli yaşam olaylarıyla başa çıkmasında önemli rolü olduğu görülmüş ve bunlar daha düşük ölüm kaygısı düzeyleri, daha yüksek yaşam doyumu düzeyi ve daha iyi uyum ile ilişkilendirilmiştir. (Evangelista ve ark, 2016, Akt. Şahin;2022).
Psikiyatri hemşiresinin hastalarla yakın ilişki içerisinde olması, bakım sunarken manevi bakımı da kapsayacak şekilde bireyin fiziksel, sosyal, psikolojik gereksinimlerine yönelik bütüncül bir bakım vermesi, hastaların hem tedavi uyumlarına hemde intihar girişimlerinde azalmaya yönelik olumlu katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Bu sebeple depresyon ve anksiyete bozukluğu olan hastaların manevi yönelimleri ile intihar eğilimleri ve tedavi uyumu arasındaki ilişkinin belirlenmesi, bu konuya ilişkin sorunların çözümünde önerilerde bulunulması önem kazanmaktadır.(Şahin;2022)
Manevi bakım, genel olarak bireyin anlam arayışı, değer yönelimi, inanç sistemi ve aşkınlık deneyimleri doğrultusunda desteklenmesini ifade eden bütüncül bir yaklaşım olarak tanımlanmaktadır. Bu yaklaşım, bireyin yalnızca fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlarını değil, aynı zamanda yaşamına anlam kazandırma, umut geliştirme, içsel huzur sağlama ve varoluşsal bütünlüğünü koruma yönündeki ihtiyaçlarını da dikkate almaktadır. Özellikle hastalık, yaşlılık, travma, kayıp, yas ve içsel kriz gibi durumlarda manevi bakımın bireyin yaşadığı deneyimleri anlamlandırmasına katkı sağladığı ve psikolojik uyum sürecini desteklediği ifade edilmektedir. Bu yönüyle manevi bakım, çoğunlukla sağlık hizmetleri, palyatif bakım, yaşlı bakımı gibi alanlarda kullanılan destekleyici ve iyileştirici bir yaklaşım olarak karşımıza çıkmaktadır.
Manevi güçlenme ise bireyin sahip olduğu içsel potansiyelin, değerlerinin ve manevi kaynaklarının farkına vararak bu kaynakları etkin bir şekilde geliştirmesi ve kullanabilmesi sürecini ifade etmektedir. Bu bağlamda manevi güçlenme, bireyin yalnızca destek alan pasif bir konumda kalmasını değil; aksine kendi yaşamına aktif biçimde yön veren, anlam üreten ve zorluklarla başa çıkabilen bir özne hâline gelmesini amaçlamaktadır. Bu yönüyle manevi güçlenme, bireyin içsel dayanıklılığını artıran, yaşamla kurduğu ilişkiyi daha anlamlı bir düzeye taşıyan ve gelişimsel süreçleri destekleyen bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir. Özellikle ergenlik ve gençlik döneminde bireyin kimlik gelişimi, anlam arayışı ve psikolojik dayanıklılığının güçlendirilmesi açısından önemli bir işleve sahip olduğu görülmektedir. Burada dikkat çeken diğer bir husus ise, destek verenin de destek sürecinde güçlenmesidir. Bu doğrultuda manevi güçlenme uygulamalarında sadece destek alanların değil, destek verenlerinde manevi anlamda güçlenmeler yaşadığı vurgulanmaktadır.
Manevi Kaynaklar
Son zamanlarda yapılan çalışmalarda, geçmişte dinle aynı anlamda kullanılan maneviyat, literatürde dinden ayrı ancak ilişkili bir yapı olarak ortaya çıkmıştır (Davis vd., 2015; Wink, 2010). Manevi kaynaklar literatürde dini maneviyat, doğa maneviyatı, insanlık maneviyatı, aşkın maneviyat olarak dört boyutla yer almaktadır.
Maneviyat genellikle kişinin yaşamındaki anlam ve amacı, bütünlük arayışını ve aşkın bir varlıkla ilişkisini ifade eder. Maneviyat kelimesi, nefes veya yaşam gücü anlamına gelen Latince spiritus’tan türetilmiştir (Clinebell, 1995 akt. Fukuyama ve Sevig, 1999: 4). Maneviyatın birçok tanımı, kutsal olan ile yakınlık, bağlantı veya birlik duygusuna veya arayışına odaklanır (Kapuscinski ve Masters, 2010). Anlaşılması zor bir kavram olmasına rağmen, bir olayı, nesneyi, kişiyi veya ilişkiyi anlamlandırmaya dayalı, o anki durumu aşan duygusal bir tepki olarak ifade edilebilir. Bunun yanı sıra daha güçlü olan diğeriyle doğrudan ve dolaylı olarak özdeşleşmeyi içerebilir (Cicirelli, 2011,Akt. Dündar;2023).
Dini Maneviyat: Dini maneviyat kurumsallaşmış bir sistemin beklentilerinden ziyade kişinin anlam ve bağlantı arayışı ile ilgilidir. Yani dini ritüeller ve görevler her ne kadar bunun bir parçası olsa da buradaki asıl vurgu kutsal ile kurulan duygusal ve fenomenolojik ilişkidir. (Hill and Hood, 1999). Dini maneviyat, genellikle Tanrı ya da kişisel bir ilah ile yakınlık duygusunu içeren teistik maneviyat bağlamında ortaya çıkar. Örneğin, dua eden bir Müslüman, Allah ile canlı bir bağlantı hissettiğini belirtebilir (Westbrook vd., 2018, Akt. Dündar;2023)).
Doğa Maneviyatı: Doğa maneviyatında, yürüyüş, gün batımını izleme, okyanusta yüzme, yıldızlara bakma, bahçecilik veya hayvanlarla güçlü bir bağ hissetme gibi çeşitli uygulamalar yoluyla düzenli olarak doğayla yakınlık hissi geliştirilebilir (Worthington, 2012). Doğa bu dünyada 13 insanın yalnız olmadığına dair anlayışı güçlendiren bir bilinç kazandırır. Örneğin hayvanların, insanın bir tür olarak yalnızlığına yönelik refakatçi olduğu söylenebilir .(Louv, 2019). Doğa ile güçlü bir bağlantı duygusu ve doğayla temas etmek refahı arttırabilir. Bunun farkına varan kişiler doğayı korumak da ister. Hem insanlar hem de çevre için fayda sağlayan bir döngüyü desteklerler .(Zelenski and Nisbet, 2014).
İnsancıl Maneviyat: Bireyin sosyal ilişkiler kurması, kendini gerçekleştirmesi ve yaşamına anlam bulması için de olanak sağlamaktadır. (Erden-İmamoğlu, 2006: 15). İnsancıl maneviyatta, kişi sosyal adalet eylemlerinde yer alarak (mesela, yoksulların ihtiyaçlarını önemseyerek), bir yardım işinde çalışarak, dünyaya yeni gelen bir bebeği ziyaret ederek veya içinde bulunduğu topluluğa katkıda bulunarak insanlıkla birlik hissini geliştirebilir. (Elkins vd., 1988, Akt. Dündar;2023)).
Aşkın Maneviyat :Aşkın maneviyatta, kişi fiziksel evrenden farklı bir şeyle birlik duygusu geliştirir ve bu genellikle evren karşısında küçüklük duygularıyla sonuçlanır. Aşkın maneviyatın tanımlayıcı bir özelliği, “kelimelerin başarısız olduğu” yani kelimelerin deneyimin derinliğini muhtemelen tasvir edemeyeceği duygusudur (Piedmont, 1999). Manevi kaynaklar modelinin olumlu bir özelliği, ruhsal deneyim kombinasyonlarını esnek bir şekilde tanımlayabilmesidir. Bazı kişiler tek bir maneviyat kaynağına öncelik verebilir. Örneğin, bazı Hıristiyanlar yalnızca Tanrı ile birlik duygusu hissettiğini bildirirken, diğerleri birkaç kaynaktan yararlanabilir. Dini değil de manevi olarak tanımlayanlar sadece doğa maneviyatıyla meşgul olma eğiliminde olabilirken, diğerleri aynı anda düzenli olarak birkaç maneviyat kaynağından da yararlanabilir. Bu nedenle model, dini ve dini olmayan maneviyatın birbiriyle ilişkili olabileceği çeşitli yollar hakkında düşünmek için akıcı bir yol sağlıyor. Maneviyat kaynaklarına atıfta bulunduğumuzda, kişinin kutsalla ilişki kurmanın farklı yollarına bir yakınlık veya bağlantı duygusu deneyimleme eğilimine odaklanıyoruz. Örneğin, bir Hıristiyan, insanlıkta ve doğada manevi bir anlam bulabilir, çünkü bunlar Tanrı’nın yansımaları olarak görülür. Bir Budist, yaşam ve dengeyle ilgili aşkın kavramları somutlaştırdığı için doğayı bir maneviyat kaynağı olarak deneyimleyebilir. Bunun yanı sıra bu kaynaklardan her biri kişi için maneviyatın temel kaynağı olabilir. Bir hümanist insanlıkla, bir Vikan doğayla, bir mistik aşkınlıkla maneviyat bağı geliştirebilir. Bu nedenle, bu kaynaklar mutlaka ontolojik anlamda kaynaklar olarak değil, bireyin maneviyatını deneyimlediği alanlar olarak düşünülmelidir. (Westbrook vd., 2018, Akt. Dündar;2023)).
Manevi Kaynaklar Ölçeği (MKÖ) Ölçek, Westbrook vd. (2018) tarafından geliştirilmiştir. Türkçe’ye Ekşi ve ark. (2019) tarafından uyarlanmıştır. 5’li Likert tipi (1= Hiç katılmıyorum, 5= Tamamen katılıyorum) bir yapıya sahip olan bu ölçek toplam 24 maddeden oluşup dört alt boyut içermektedir. Bu alt boyutlar Tanrı/kişisel inanç, doğa, insanlık ve aşkın/yüce şeklinde sıralanmaktadır. Ölçek güvenirlik katsayısı (Cronbach alfa) .79’dur. Ölçeğin iç tutarlılık katsayısı tüm alt boyutlar için .88’dir. Ölçeğin genelinde maddeler ile alt boyut toplam puanlar arasındaki korelasyon katsayılarının .58 ile .85 arasındadır. Ölçeğin Tanrı/kişisel inanç alt boyutu 1, 2, 3, 4, 5, 6. maddelerdir. Bu alt boyut kişinin maneviyatını dini/inançsal bir alanda deneyimlemesi ile ilgilidir. Doğa alt boyutu 7, 8, 9, 10, 11, 12. maddelerdir. Bu alt boyut kişinin maneviyatını doğaya yakınlık bağlamında deneyimlemesi ile ilgilidir. İnsanlık alt boyutu 13, 14, 15, 16, 17, 18. maddelerdir. Bu alt boyut kişinin maneviyatını insanlık ile birlik duygusu bağlamında 28 deneyimlemesi ile ilgilidir. Aşkın/Yüce alt boyutu 19, 20, 21, 22, 23, 24. maddelerdir. Bu alt boyut maneviyatın kişinin kendi acziyet hisleriyle sonuçlanan bir ilişki deneyimlemesi ile ilgilidir.
MANEVİ KAYNAKLAR ÖLÇEĞİ Aşağıda sizinle ilgili ifadeler bulunmaktadır. Lütfen her bir maddeyi dikkatlice okuyunuz ve sizi en iyi tanımlayan seçeneği işaretleyiniz. Doğru ya da yanlış cevap yoktur. Sizden beklenen içtenlikle cevap vererek bilimsel bir çalışmaya yardımcı olmanız. Lütfen bütün sorularla ilgili görüşlerinizi ifade ediniz. Katkılarınız için teşekkürler.
Hiçbir zaman
Bazen
Sıklıkla
Çoğu zaman
Her zaman
1.Tanrı’yla/kişisel inancımla bağım hayatımda bir amaç ve anlam katar. 1 2 3 4 5
2.Tanrı’yla/kişisel inancımla ilişkim hayatıma anlam katar. 1 2 3 4 5
3.Tanrı’yla/kişisel inancımla ilişkim, kim olduğuma dair en önemli parçalardan biridir. 1 2 3 4 5
4.Tanrı’yla/kişisel inancımla ilişkim yaptığım her şeyi etkiler. 1 2 3 4 5
5.Tanrı’ya /kişisel inancımla yakınlığım ve bağlantım hayatımdaki en önemli şeydir. 1 2 3 4 5
6.Tanrı/kişisel inancımla ilişkimde sık sık yakınlık ararım. 1 2 3 4 5
7.Doğayla bağlantım hayatıma amaç ve anlam katar. 1 2 3 4 5
8.Doğayla ilişkim hayatıma anlam katar. 1 2 3 4 5
9.Doğayla ilişkim, kim olduğuma dair önemli parçalardan biridir. 1 2 3 4 5
10.Doğayla ilişkim, yaptığım her şeyi etkiler. 1 2 3 4 5
11.Doğayla yakınlığım ve bağlantım hayatımdaki en önemli şeydir. 1 2 3 4 5
12.Doğayla olan ilişkimde sık sık yakınlık ararım. 1 2 3 4 5
13.İnsanlıkla olan bağlantım hayatıma amaç ve anlam katar. 1 2 3 4 5
14.İnsanlıkla ilişkim hayatıma anlam katar. 1 2 3 4 5
15.İnsanlıkla ilişkim, kim olduğuma dair önemli parçalardan biridir. 1 2 3 4 5
16.İnsanlıkla ilişkim yaptığım her şeyi etkiler. 1 2 3 4 5
17.İnsanlıkla yakınlığım ve bağlantım hayatımdaki en önemli şeydir. 1 2 3 4 5
18.İnsanlıkla olan ilişkimde sık sık yakınlık ararım. 1 2 3 4 5
19.Aşkın/yüce’yle olan bağlantım hayatıma amaç ve anlam katar. 1 2 3 4 5
20.Aşkın/yüce’yle olan ilişkim hayatıma anlam katar. 1 2 3 4 5
21.Aşkın/yüce’yle ilişkim, kim olduğuma dair önemli parçalardan biridir. 1 2 3 4 5
22.Aşkın/yüce’yle olan ilişkim yaptığım her şeyi etkiler. 1 2 3 4 5
23.Aşkın/yüce’yle olan yakınlığım ve bağlantım hayatımdaki en önemli şeydir. 1 2 3 4 5
24.Aşkın/yüce’yle olan ilişkimde sık sık yakınlık ararım. 1 2 3 4 5
Manevi Yönelim Ölçeği (MYÖ)
Kasapoğlu (2015) tarafından geliştirilen MYÖ, maneviyatla ilgili literatür taramasından sonra çeşitli ölçekler incelenmiş ve madde havuzu hazırlanırken bu ölçeklerden faydalanılmıştır. Bu aşamada öncelikle 53 maddelik deneme havuzu oluşturulmuş daha sonra 20 madde denemelik madde havuzundan çıkarılmış ve 10 madde yeniden düzenlenmiştir. Yapılan geçerlik ve güvenirlik çalışmaları sonucunda 16 maddeden ve tek boyuttan oluşan bir ölçek elde edilmiştir. Ölçek 1=hiç katılmıyorum, 7=tamamen katılıyorum şeklinde 7’li likert tipi olarak hazırlanmıştır. Ölçekten en düşük puan 16, en yüksek 112 puan alınabilmektedir. Toplam puan manevi yönelimin yüksekliğini ifade etmektedir. Manevi Yönelim Ölçeği’nin yapı geçerliğini sınamak için açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizi yapılmıştır. Kasapoğlu çalışmasında ölçeğin cronbach alpha değerini 0.87 olarak bulmuştur .. Bu çalışmada cronbach alpha değeri 0,97 olarak bulunmuştur.
Manevi Yönelim Ölçeği
Her bir maddeyi dikkatli bir şekilde okuduktan sonra, buna ne derecede katıldığınızı ya da katılmadığınızı size verilen maddenin karşısındaki numaralardan birini daire içine alarak işaretleyiniz.
Kesinlikle katılmıyorum 1 2 3 4 5 6 7 Tamamen Katılıyorum
1 Yüce bir gücün varlığını ruhumun derinliklerinde hissederim. 1 2 3 4 5 6 7
2 Bana huzur veren manevi yaşantılarım vardır. 1 2 3 4 5 6 7
3 İlahi bir varlık tarafından sevildiğimi hissederim. 1 2 3 4 5 6 7
4 İnsanı nihai noktada, ancak sonsuz bir varlık anlayabilir. 1 2 3 4 5 6 7
5 Dua/meditasyon, manevi yaşantımın önemli bir parçasıdır. 1 2 3 4 5 6 7
6 İlahi bir güce olan inancım, hayattaki zorluklarla başa çıkmamda bana yardımcı olur 1 2 3 4 5 6 7
7 Bir kimse hayatının anlamını gerçekten ararsa, cevaplar bulabilir 1 2 3 4 5 6 7
8 İlahi bir varlığa olan inancım davranışlarım üzerinde etkilidir. 1 2 3 4 5 6 7
9 Dua ederek, kendimi inandığım şeye daha yakın hissedebilirim. 1 2 3 4 5 6 7
10 İlahi bir varlığa olan inancım, hayatıma anlam kazandırır 1 2 3 4 5 6 7
11 Dua/meditasyon bana duygusal destek sağlar. 1 2 3 4 5 6 7
12 Manevi boyutla olan iletişimim, ruh sağlığıma iyi gelir 1 2 3 4 5 6 7
13 Yüce bir güç tarafından korunduğumu hissederim. 1 2 3 4 5 6 7
14 Dua/meditasyon dinginliğinde bir bütünlük duygusu yaşarım 1 2 3 4 5 6 7
15 Doğayı hayranlık içinde seyretmek manevi duygularımı güçlendirir. 1 2 3 4 5 6 7
16 İnancım çevremdeki insanlarla iletişimimi güçlendirir. 1 2 3 4 5 6 7
Kaynakça
Abdullah AK, Lazenby M. Psychosocial-spiritual interventions among Muslims undergoing treatment for cancer: an integrative review. BMC Palliat Care 2021;20(1): 51 doi: 10.1186/s12904-021-00746-x. 71
Ayten, A., & Sağır, Z. (2014). Dindarlık, dinî başa çıkma ve depresyon ilişkisi: Suriyeli sığınmacılar üzerine bir araştırma. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(47), 5-18. https://doi.org/10.15370/muifd.86222
Cosentino C, Harrad RA, Sulla F, Bertuol M, Sarli L, Artioli G. Nursing spiritual assessment instruments in adult patients: A narrative literature review. Acta Biomed. 2020;91(12-S):e2020015. doi: 10.23750/abm.v91i12- S.10998
Delgado C. A discussion of the concept of spirituality. Nursing Science Quarterly. 2005;18(2):157-162 doi: 10.1177/0894318405274828.
Dündar, A. (2023) Ölüme Karşı Tutumlar ile Manevi Kaynaklar Arasındaki İlişkide Kişiliğin Aracı Rolü Yüksek Lisans Tezi . Hasan Kalyoncu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Psikoloji Anabilim Dalı Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans Programı Gaziantep – 2023
CB, Lopes ME, Costa SF, Batista PS, Batista JB, Oliveira AM. Palliative care and spirituality: An integrative literature review. Rev Bras Enferm. 2016;69(3):591-601. English, Portuguese. doi: 10.1590/0034- 7167.2016690324i.
Harrad R, Cosentino C, Keasley R, Sulla F. Spiritual care in nursing: An overview of the measures used to assess spiritual care provision and related factors amongst nurses. Acta biomed. 2019;90(4-S): 44-55. doi: 10.23750/abm.v90i4-S.8300.
Frick E, Ziemer P, Heres S, Ableidinger K, Pfitzer F, Büssing A. Spiritual competence in psychiatry and psychotherapy- barriers and success factors. Der Nervenarzt. 2021; 92(5): 479–486. German. doi: 10.1007/s00115-020- 00975-0.
Göka, E. (2021). Psikoloji, varoluş, maneviyat. Kapı Yayınları.
Gürkan, E. (2022). Üniversite öğrencilerinin psikolojik sağlamlıklarını yordamada bilişsel esneklik ve maneviyatın rolü (Tez No. 753035) [Yüksek lisans tezi, İbn Haldun Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Türk Dil Kurumu Sözlükleri.Erişim Tarihi:06.04.2022. https://sozluk.gov.tr/
Kasapoğlu F. Manevi yönelim ölçeğinin geliştirilmesi: geçerlik ve güvenirlik çalışması. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 2015; 16(3):51-68. doi: 10.17679/iuefd.16360640
Korkmaz, S., Akyürek, R. & Karaçalı, M. (2023). Dini başa çıkma, şükür, takdir etme, endişe ve anksiyete ilişkisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 738-766. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1305224
Merter, M. (2022). Dokuz yüz katlı insan. (20. Baskı). Kaknüs Yayınları.
Şahin, M.(2022) Depresyon ve Anksiyete Bozukluğu Olan Hastaların Manevi Yönelimleri ile İntihar Eğilimleri ve Tedavi Uyumları Arasındaki ilişki .Gaziantep Üniversitesi Sağlık bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans tezi
Ayrıca okuyun:
