Tutulan Bir Kuşun Hikâyesi
Geçmişe acımak, geçmişe özlem duymak yanlış bir iştir; giden geri gelmez. Gideni yâd etmek boş bir şeydir. Kuşun biri hile ve tuzakla yakalanmıştı. Kuş kendini yakalayana dedi ki: “Ey efendi, sen hayatında birçok sığır ve koyun yemişsindir. Birçok da deve kurban etmişsindir. Sen onların etleriyle doymadın da benim bedenimle mi doyacaksın? Beni serbest bırak da sana üç öğüt vereyim. Bil bakalım ben akıllı mıyım yoksa aptal mıyım? O üç öğüdün birincisini senin elindeyken vereyim. İkinci öğüdü samanla karışık balçıktan yapılmış damın üstündeyken vereyim. Üçüncüsünü ise ağacın üstüne konunca söyleyeyim. Sen de bu üç öğüt yüzünden mesut olursun. Elindeyken vereceğim öğüt şudur: Olmayacak şeye kim ne söylerse söylesin inanma.” Kuş bunu söyleyince adamın elinin üstünden azat olup uçtu, duvarın üstüne kondu. Kuş tekrar seslendi: “Bir de geçmiş gitmiş şeye gam etme. Bir şey senden geçip gittikten sonra onun hasretini çekme. İçimde on bir dirhem ağırlığında, çok kıymetli, eşi bulunmaz bir inci var. O inci seni de çocuklarını da devlete ve saadete kavuştururdu fakat kısmetin değilmiş; dünyada eşi bulunmayan o inciyi kaçırdın.” Böyle söyleyince bunun üzerine avcı feryat etmeye başladı. Kuş adama dedi ki: “Madem inci elinden gitti, neden gam ediyorsun? Sözümü anlamadın mı yahut sağır mısın? Olmayacak bir şeye sakın aldanma demedim mi? Benim kendim üç dirhem gelmez, içimde on dirhemlik inci nasıl bulunabilir? Adam kendine geldi. Sonra kuşa dönüp “Peki, haydi o zaman üçüncü öğüdünü söyle.” dedi. Kuş: “Öbür öğütleri tuttun da üçüncüsünü mü sana söyleyeyim? Gaflet uykusuna dalmış bir bilgisize öğüt vermek, çorak bir yere tohum ekmek gibidir.” dedi. (Rûmî, 2025a, s. 178-179)
Bu hikâye, aile içi ve eşler arası iletişimle ilgili kavramlardan ailede iletişim, romantik ilişkilerde manipülasyon, kişiler arası güven kavramları işlenmiştir. Bu hikâyeyi, aile içi ve eşler arası iletişimle ilgili kavramlar çerçevesinde metaforlaştıracak olursak; avcı, ilişkide düşünmeden hareket eden bireydir, kuş ise farkındalığı olan eleştirel düşünme ve gerçekçi bir bakış açısına sahip taraftır. Bu hikâye üç temel duygusal mekanizmayı anlatır. Birincisi duygusal takılma yani geçmişe takılı kalmadır. İkincisi bilişsel çarpıtma yani manipülasyondur. Kuş aslında var olmayan değerli bir incinin varlığına inandırma söz konusudur. Üçüncüsü ise öğrenmeye karşı direnç gösterme yani değişime kapalılık söz konusudur. Kuş üç öğüt vermektedir. Öğütlerden biri, olmayacak şeylere inanmama öğüdüdür. Kişi bazen ilişki içerisindeyken karşı taraftan olmayacak ya da karşı tarafın yerine getiremeyeceği şeyler üzerine beklentiye girmektedir açık bir şekilde uyarı yapılmıştır diğer bir öğüt ise geçmiş gitmiş herhangi bir şey için üzülmeme öğüdüdür. Burada geçmişte yaşanmış olan deneyimlere kayıplara veya kazançlara odaklanmadan ana ve geleceğe odaklanma yönünde bir mesaj verilmiştir. Sağlıklı bir ilişki ve iletişim için anda olmak önemlidir. Geçmişten ancak ders çıkarılmalıdır. Hikâyede, avcı kuşun verdiği öğüdü dinlemekte fakat öğüdü yerine getirmemektedir. Geçmişe takılı kalmaktadır. Kuşta avcı denemek için inci yalanını söylemiş ve avcının onu dinlemediğini görmüştür. Avcı, ilişkideki işlevsiz taraftır. Kuş bilinçli olarak yalan söyler fakat amaç burada avcıyı kandırmak değil, avcının zihinsel olarak zaafını ortaya çıkarmaktır. Bu manipülasyonla avcının korkularını ve eksiklik hissini kullanır. Avcı kuşa güvenmez fakat ona inanır. Güven duygusu ve inanmak farklı şeylerdir. Güven zamanla olan ve tutarlı davranışlar sonucunda gelişen bir duygudur. İnanmak ise duygusal ihtiyaçtan dolayı duyguların o yöne doğru yönlendirilmesidir. Buradaki asıl mesaj insan duymak istediğine inandığı, kaybettiklerini ise abartma eğilimi vardır. Kişi ilişkide öğrenmek ders almak istemediğinde hiçbir zaman öğrenemez ve ders almaz. Kişi ancak isterse ilişkide yaşananlardan ders alır ve öğrenir. Bu hikâye ilişki içerisinde geçmişte kalan ve değişim ve dönüşüm yaşamamak için direnç gösteren ailelerde çalışılabilir.
Hikâyeye Dair Şefik Can’ın Yorumu: Olgun ve akıllı insan, yapması gereken şeyleri ertelemez. “Yarın yaparım.” demek, ömrü boşa harcamaktır. Geçmiş tamamen bitmiştir ve ona müdahale edemezsin. Gelecek ise henüz gelmemiştir ve yaşayacağın kesin değildir. Elinde olan tek gerçek şey, tam olarak şu andır. Geçmişin pişmanlığı ve geleceğin kaygısı arasında sıkışıp kalmak yerine, şu anı en verimli şekilde değerlendirmelisin şeklinde yorumlamıştır. (Rûmî, 2025a, s. 178-179).
Av Hayvanları ve Aslanın Hikâyesi
Güzel bir vadide yaşayan av hayvanları, orada bulunan aslanın korkusundan dolayı huzursuz ve güvensiz bir hâldedirler. Bu aslan, bazı zamanlarda vadideki hayvanlara pusu kuruyor, sonra da onları avlayıp yiyordu; bu yüzden bu güzel vadi, hayvanlar için güvenli olmayan, tehlikeli bir yer hâline gelmişti. Hayvanlar aslanın yanına gelerek ona, “Biz her gün senin yiyebileceğin kadar yemek getiririz. Sen bundan sonra ava çıkma, biz seni doyururuz.” dediler. Aslan, hayvanlara güvenmekte tereddüt etse de av hayvanlarıyla anlaşmaya vardı. Her gün aslanın yiyeceği, ona zahmetsizce verilecekti; böylece aslanın da av hayvanlarından başka bir isteği olmayacaktı. Her gün kura çekilecek, kurada kim çıkarsa o hayvan koşa koşa aslanın yanına gidecekti. Bu kura dönüp dolaşıp tavşana geldi. Tavşan, “Ne kadar sürecek bu cefa!” diye bağırdı. Hayvanlar da tavşana dönüp, “Bunca zamandır biz aslana verdiğimiz sözü tuttuk, bu söz uğrunda canlarımızı verdik. Ey tavşan! Sen de inat etme, adımızı lekeleme. Hadi çabuk aslanın yanına git de aslan aç kalıp sinirlenmesin.” dediler. Tavşan, “Dostlar, bana sakın kızmayın! Bana süre verin; aslana hileyle bir oyun oynayacağım. Bu oyunla da sizi bu sıkıntıdan kurtaracağım, hilem çocuklarınıza bir miras olsun, dilden dile söylensin dursun. dedi. Hayvanlar tavşana, “Haddini aşma, bizim sözümüzü dinle ve tavşan olduğunu unutma! Bu nasıl laf? Senden daha kuvvetli, daha akıllı olanlar böyle bir şeyi zihinlerine bile getirmediler. Sen cüssene bakmadan bir aslanla uğraşmaya kalkmışsın. Bu hususta aklına gelen neyse bize de söyle.” dediler. Tavşan, “Her sır açığa vurulmaz; işin sonunun ne olacağını bilemezsin. Bazen çift dediğin tek, tek dediğin çift olur. Şu üç mesele hakkında çok konuşma çünkü bu üç şeyin düşmanı çoktur: Paranı, fikrini ve mezhebini kimseye söyleme. Düşman bunu bilirse sana zarar verir. Bir kişiye sırrını söylersen o sırra artık veda etmen gerekir; iki kişiyi aşan bütün sırlar herkese yayılır gider.” cevabını verdi. Tavşan, aslanın yanına gitmeyi bir süre geciktirdi; sonra kalkıp kuvvetli aslanın yanına gitti. Aslan, tavşan geciktiği için kızgınlıkla toprağı kazıyor, sinirden köpürüp duruyordu. Öfkeli bir hâlde, “Düşman bana aldatıcı sözler söyledi.” dedi. Aslan, tavşanın uzaktan gelmekte olduğunu görünce, “Ey soysuz! Ben ki nice heybetli hayvanların kulaklarını kesmiş, inekleri parçalamış, onları dize getirmiş bir kahramanım! Senin gibi bir küçük tavşan parçası kim oluyor ki benim heybetli buyruklarımı ayaklar altına alıyor?” diye kükredi. Tavşan, “Aman efendim! İzin verirseniz, beni bağışlarsanız size bir maruzatım var, söyleyeyim. Her ne kadar sizin lütfunuza layık olmasam da beni dinleyin. Ben yanınıza gelmek için kuşluk vakti yola çıkmış, bir arkadaşımla birlikte huzurunuza geliyorduk. Yolda önümüze başka bir aslan çıktı. Bu aslan, huzurunuza gelmekte olan bana ve arkadaşıma saldırdı, canımıza kastetti. Ben de o aslana dedim ki: “Biz o kapının değersiz iki küçük kapı yoldaşıyız. Biz padişahlar padişahının kullarıyız. Bize izin ver de bir kere daha padişahın yüzünü göreyim, ona senden haber vereyim. Bize dokunma!” O aslan da bana, “Yoldaşını yanımda bırak; sen benim kurbanımsın.” dedi. Arkadaşım benden daha güzeldi. Bundan sonra o aslan yüzünden sana giden yol kapanmıştır. Bizim hâlimiz aynen anlattığım gibi oldu, ben sana doğruyu söylüyorum. Bundan sonra sana gönderilen günlük nafakadan beklentini kes; çünkü doğru söz acıdır.” Aslan bunun üzerine, “Haydi gidelim bakalım, bana bahsettiğin o aslan nerededir, görelim. Doğru söylüyorsan yola düş de gidelim, onun hak ettiği cezayı vereyim.” dedi. Tavşan, aslanı tuzağa düşürmek için bir rehber gibi önden yürüdü; önceden işaretlemiş olduğu bir kuyuya doğru ilerlemeye devam etti. Tavşan kuyunun yanına gelince adımlarını yavaşlattı. Aslan, tavşanın geride kaldığını görünce ona neden yavaşladığını sordu. Tavşan, “Elim ayağım tutmaz oldu; korkudan bende ne el ne de ayak kaldı. Canım titriyor, yüreğim yerinden çıkacak gibi oynuyor.” dedi. Aslan, “Sen şu hastalık bahanelerini bırak da niçin geride kaldın, onu bana söyle!” dedi. Tavşan da “O aslan bu kuyuda yaşıyor.” cevabını verdi. Aslan, “Sen korkmadan gel; benim onun bedeninde açacağım yara onu mahveder.” deyince tavşan, “Eğer beni kucağına alacaksan gelirim.” dedi. Aslan, tavşanı kucağına aldı. Tavşan, aslanın himayesinde kuyuya kadar yürüdü. Kuyuya baktıkları zaman suyun içerisinde aslanın ve tavşanın yansıması belirdi. Aslan suda kendi aksini gördü; kuyuda bir aslan, kucağında da güzel bir tavşan görünüyordu. Aslan düşmanını gördüğünü sanarak tavşanı bıraktı ve kuyuya atladı. Kazdığı kuyuya kendisi düştü; yaptığı eziyet ve zulüm dönüp dolaşıp yine kendisini buldu. Tavşan kurtulduğuna sevinerek diğer hayvanlara müjde vermek için onların bulunduğu alana doğru koştu. Aslanın kuyuda inleyerek can verdiğini gören tavşan, sevinçle çayıra doğru ilerledi. Durumu öğrenen av hayvanları da büyük bir coşkuyla koşup tavşanın yanına geldiler.(Rûmî, 2025a, s. 69-77).
Bu hikâyede; aile içi ve eşler arası iletişimle ilgili temel kavramlardan ailede iletişim, romantik ilişkilerde manipülasyon, aldatma, kişiler arası güven, sabır ve çatışma kavramları işlenmiştir. Aslan; kontrolcü, öfkeli ve güç odaklı olan eştir; gücü iletişimin yerine koymuştur ve sözü dinlenmeyen taraftır. Tavşan ise sezgileri güçlü, sabırlı, sınırlarını bilen, sözünü stratejik kullanan ve duygusal zekâsı yüksek olan eşi temsil eder. Buradaki kuyu metaforu, aslanın kendi tuzağıdır; aslanın kuyuya düşmesi ise tamamen kendi olumsuz davranışlarının bir sonucudur. Su yüzeyindeki aslan yansıması, karakterin kendisine âşık olma durumunu, yani içsel narsisizmini simgeler. Aslında buradaki asıl düşman kişinin kendisidir ve narsisizm onu kendi hakikatine karşı körleştirmiştir. Aldatma, çoğu zaman dışarıdan değil; kişinin iç dünyasındaki doyumsuzluktan kaynaklanır. Tavşan, kendini ve aileyi korumak için aklını kullanırken; aslan kibri yüzünden manipülasyona açık hâle gelir. Manipülasyon da en çok “Ben asla kandırılamam” diyen narsisistik kişileri etkisi altına alır; narsisistik insanı dışarıdaki kişiler değil, kendi egosu yıkar. Tavşanın bencilce bir tavır sergilemeyip ailesi için takındığı bu tutum, sorumluluk bilinci ve fedakârlıkla ilgilidir. Dolayısıyla tavşanın davranışı, diğer eşe karşı bir aldatma eylemi değil; aksine ailenin diğer fertlerinin korunması için mecbur bırakıldığı bir savunma mekanizmasıdır. Hikâyede verilen ana mesaj ise aile içi iletişimin hayati bir öneme sahip olduğudur. İlişkilerde yırtıcı olan değil, bilinçli olan kazanır. Güç, sevgiyle birleşmezse eninde sonunda kendi kendini yok eder.
Hikâyeye Dair Şefik Can’ın Yorumu: Mevlana, Aslan ve Av Hayvanları hikâyesini Kelile ve Dimne adlı eserden almış; ancak ona bambaşka bir biçim vererek hikâyeyi genişletmiş ve içine yeni öyküler eklemiştir. Anlatmak istediği konuları yeri geldikçe derinleştirmiş; böylece kendi görüş, düşünce ve inançlarını hayvanları konuşturarak okuyucuya aktarmıştır. Dikkatle bakıldığında Mevlânâ’nın bu hikâyede aslan ve diğer hayvanlar aracılığıyla “çalışmanın önemi, Allah’a güvenmek (tevekkül), kaza, kader ve insanın cüzi iradesi” gibi konular üzerinde çok derin fikirler yürüttüğü görülür. Yazar, birbirine zıt görüşleri ortaya koyarak okuyucuyu düşünmeye sevk etmekte ve insanları yanlış inançlardan uzaklaştırıp İslam’ın özüne ve doğru inanca yönlendirmeyi amaçlamaktadır (Rûmî, 2025a, s. 69-77)
Hatalı Benzetme Yapan Bakkal Ve Papağanının Hikâyesi
Bir bakkalın, dükkânında yaşayan çok güzel bir papağanı vardı. Bu papağan; canlı renkleri olan, çok güzel öten ve konuşmasını bilen bir kuştu. Alışverişe gelen insanlar bir şeyler sorduğunda onlara insan gibi cevaplar verir, şarkılar söyler ve onlarla şakalaşırdı. Bir gün bakkal, dükkânından çıkıp evine gitti. Papağanı da bekçilik yapsın diye dükkânda bıraktı. O sırada sokağın kedisi, bir fareyi avlamak için kovalamaya başladı. Fare kaçmak için dükkâna girdi; onu kovalayan kedi de hemen arkasından içeri daldı. Papağan birdenbire kediyi görünce çok korktu ve can havliyle dükkânın arka köşesine uçtu. Uçarken raftaki gül yağı şişelerini devirdi ve yağlar her yere döküldü. Bakkal dükkâna gelip yerine oturduğunda, etrafın ve dükkân zemininin yağ içinde kaldığını gördü. Papağanın gül yağı şişelerini devirdiğini anlayınca öfkeyle kuşun kafasına vurdu. Bu darbe yüzünden papağanın kafasındaki tüyler döküldü ve hayvan kel kaldı. Papağan bu olaydan sonra günlerce hiç konuşmadı. Bakkal, papağana kötü davrandığı için çok pişman oldu: “Keşke ellerim kırılsaydı da o güzel, tatlı dilli papağanın başına vurup canını yakmasaydım!” diye yakındı. Kuşun tekrar konuşması için ona hediyeler veriyor, gönlünü almaya çalışıyordu; ancak ne yaparsa yapsın papağan bakkalla kesinlikle konuşmuyordu. Bakkal dükkânda ne yapacağını bilmeden ağlamaklı, şaşkın ve üzgün bir hâlde oturuyor; kuşun tekrar ne zaman konuşacağını merak ediyordu sırada dükkânın önünden saçı tıraş edilmiş kel bir derviş geçti. Papağan dervişi görünce hemen seslendi: “Ey kel adam! Sen ne diye kellere karıştın? Yoksa sen de mi gül yağı döktün?” Çevredeki insanlar, papağanın dervişi kendisiyle kıyaslamasına ve dervişin durumunu kendi nefsine benzetmesine çok güldüler. (Rûmî, 2025a, s. 28-30).
Bu hikâyede; aile içi ve eşler arası iletişimle ilgili temel kavramlardan ailede iletişim, hoşgörü, sevgi ve çatışma kavramları işlenmektedir. Bu hikâyeyi aile içi ve eşler arası iletişimin temel kavramlarıyla ilişkilendirip eşleştirecek olursak baba; bakkal figüründe, çocuk ise papağan figüründedir. Bakkal ile papağanın ilişkisi, baba ile çocuk arasındaki ilişkiyi tasvir etmektedir. Bakkalın dükkânı papağana bırakıp gitmesi, babanın çocuğa baş edemeyeceği bir sorumluluk verdiğine işaret eder. Yağların dökülmesi ise çocuğun verilen bu sorumluluğu yerine getiremeyişini simgeler. Bakkalın dükkâna geldiğinde yağ şişelerinin devrildiğini görerek papağana zarar vermesi ve papağanın da tepkisel olarak konuşmaması; babanın cezalandırıcı tutumu karşısında çocuğun iletişimi kesmesini sezdirmektedir. Bakkalın, papağanın susmasıyla yaptıklarına pişman olması ve onu tekrardan konuşturmaya çalışması ise çocuğunu cezalandırdığı için pişman olan babanın, çocukla yeniden sağlıklı bir iletişim kurma çabasını gösterir. Burada baba ile çocuk arasındaki ilişki dengesi kurulamadığında sonuçların olumsuz olabileceği hissettirilmiş; çatışma ortamının oluşmaması için ailede iletişim, hoşgörü ve sevgi kavramlarının önemi vurgulanmıştır.
Kaynak: Rûmî, M. C. (2025a). Konularına Göre Açıklamalı Mesnevi Tercümesi (24. b., Cilt IVI). (Ş. Can, Çev.) İstanbul: Ötüken Yayınları.
Seda Demirbay (2026) Mevlana’nın Mesnevisindeki Hikâyelerden Oluşturulan Metaforların Aile Danışmanlığında Kullanılması. Yüksek Lisans Tezi . Karatay üniversitesi. Konya
