Ziya Gökalp’in İntihara Teşebbüsünün Nedenleri

Geçenlerde bir arkadaşla ZİYA GÖKALP’in 1894’te 18 yaşındayken intihara teşebbüsünün nedenleri hakkında konuşuyorduk. Eve gelince Rohat Alakom’un Ziya Gökalp’in Büyük Çilesi Kürtler (Avesta, 2011) kitabından tekrar kontrol ettim bildiklerimi. Merak edenlerle paylaşıyorum.

Ziya Gökalp alnının ortasına tabanca ile ateş etmiş ama ölmemişti. Olaya müdahale edenlerden Abdullah Cevdet’e göre kan içindeki başı sarılı Ziya Gökalp’in ilk sözü “Tabancam bana ihanet etti” olmuştu. Ardından da “Sultan Hamid’i öldürmek yolunda ölmek mümkün iken” intihara kalkışmasından üzüntü duyduğunu söylemişti. Peki neden intihara kalkışmıştı? İşte bu konuda söz birliği yok. Kimine göre amcası Hacı Hasip’in okumak isteyen Gökalp’i İstanbul’a göndermek istememesi ve kızıyla evlendirmek istemesinin yarattığı çaresizlik.

Hilmi Ziya Ülken’e göre göre öğretmeni Yorgi Efendi’den, Mehmet Emin Erişirgil’e göre Abdullah Cevdet’ten aldığı eğitim yüzünden Doğu ile Batı değerleri, Şükrü Hanioğlu’na göre yine Abdullah Cevdet yüzünden din-bilim arasındaki düşünsel bocalamalarıydı temel neden.

Kimine göre annesinin “asabi”, babasının “akşamcı” olmasının yarattığı ruhi bunalımlar.Şevket Beysanoğlu’na göre Diyarbakır’ın bunaltıcı havası,yaşamı çekilmez hale getirmişti. Rohat Alakom ise Gökalp’in Kürt kimliğini inkar etmesinin yarattığı zihni yarılmaya yoruyor olayı.

Amca baskısı, annenin asabiliği pek inandırıcı gelmedi bana. Babası “Avrupa’ya giderse gavur, Diyarbakır’da kalırsa eşek olur” demiş, ama İstanbul’a gitmesine itiraz etmemiş görünüyor. Abdullah Cevdet’in olumsuz etkisi ise kesin. Hem çevresi hem kendisi söylüyor bunu.

Diyarbakır’daki muhafazakar çevrelerde zaten yaygın olan kolera hastalığına atıfla,”manevi kolera” olarak nitelenen Abdullah Cevdet’ten Ziya Gökalp nefret edermiş. Ve şöyle demiş: “Abdullah Cevdet eline balta almış, yıkılması gereken düşünceleri yıkıyor, bu bir hizmettir.

Fakat biz gençleri yalnız Abdullah Cevdet’e bırakıp da onların kafalarına yeni idealler, yeni inançlar yerleştirmezsek, fikir ve ruh bakımından onları harabe haline sokmuş oluruz. Ben gençliğimde bunun acısını pek iyi tattım. O acı beni intihara bile sürükledi.”

Abdullah Cevdet’in ise Gökalp Malta’ya sürüldüğünde ailesini ziyaret ettiğini,kızına “ben babanızın şahsını severim fakat fikirlerine düşmanım” dediğini de “keşke kurtulmasaydı da memlekete Türkçülük gibi geri fikirleri yaymasaydı” dediğini de Mehmet Emin Erişirgil söylüyor.

Ziya Gökalp’in Abdullah Cevdet’ten olumsuz etkilenmesinin kişilik özellikleriyle ilgili olduğu açık. Ziya Gökalp’in Hayatı ve Eserleri’nin (Sebil, 1980) yazarı Uriel Heyd Gökalp için “alçakgönüllü, aşırı derecede çekingen,ciddi, sessiz,şaka ve espriden hoşlanmaz hareketsiz, etrafı ile az ilgilenen, kendi düşüncelerine dalmış görünen,ancak çok önem verdiği konularda birden canlanan…” diyor. Gerek Malta’da iken, gerekse Malta dönüşünde çok yalnız olduğunu Zekeriya Sertel de doğruluyor: “1924 yılının ilk aylarıydı. Amerika’dan yeni gelmiştim. Bir gün Ziya Gökalp’le Türk Ocağı’nda karşılaştım. Bir vakitler Türk Ocağı’nın peygamberlerinden biri sayılan Ziya Bey yapyalnız bir köşeye çekilmiş kendi alemine dalmıştı. Eskiden çevresini saran gençlerden kimse kalmamıştı. Çevresiyle ilgilenmiyor gibiydi.

Ama gerçekte çevresi onunla ilgilenmiyordu. Çünkü Ziya Gökalp tahtından indirilmişti.” Gerçekten de Malta dönüşü Ankara’da çok farklı bir hava vardı. Mustafa Kemal İttihatçılarla ipleri bir bir koparıyordu. Gökalp’e ise Maarif Vekaleti’nde alt düzeyde bir görev verilmişti.

Sıhhıye Vekili Dr.Rıza Nur’un “Kürtlere aslında Türk olduklarını anlatmak” için sipariş ettiği “Kürt Aşiretleri Hakkında Tetkikler” adlı raporunu hazırladı, Mustafa Kemal raporu çok beğendi ve genişletmesini istedi ancak Ziya Gökalp hastaydı. 1924’te yoksulluk içinde öldü.

Abdullah Cevdet “Ziya Gökalp merhum 30 sene evvel kendi eliyle alnına sıktığı bir kurşundan bugün öldü” demişti. Ona göre iki Ziya vardı ve bu iki Ziya birbiriyle sürekli kavgalıydı. Abdullah Cevdet’in değinmediği Kürtlük-Türklük çatışması ise R. Alakom’a göre esas nedendi.

Ayşe Hür
Twitter @HurAyse
6 Eki 2019 12:37

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here