
Deniz Gezmiş’in kitapları neden önemli?
Deniz Gezmiş’in kitapları, onun 6 Mayıs 1972’de idamından hemen önce kaleme aldığı son mektubuyla birlikte düşündüğümüzde, yalnızca kişisel bir eşya olmaktan çıkar. Gezmiş, babasına yazdığı veda mektubunda kitaplarını küçük kardeşine bırakacağını söyler ve ondan bilimle uğraşmasını ister. Böylece kitaplar, bir ağabeyin kardeşine bıraktığı kişisel mirasın ötesinde, bilgiye ve bilime verilen değerin sembolüne dönüşür. Mektubun bilinen metni de bu vasiyeti açık biçimde ortaya koyar. (T24)
Ancak daha sonra ortaya çıkan anlatı, bu mirasın trajik biçimde yok olduğunu ileri sürer. Yazar Orhan Tüleylioğlu, Yalnız Kitap adlı çalışmasında Deniz Gezmiş’in söz konusu kitaplarının 12 Mart döneminin baskı ortamında ailesi tarafından yakıldığını aktarır. Buna göre Gezmiş, cezaevinde bulunduğu sırada kitaplarının akıbetini öğrenememiştir. (Odatv)
Tarihsel not: Kullanılan kaynaklarda mektuptaki “küçük kardeş” olarak Hamdi Gezmiş adı geçmektedir. Bu nedenle metindeki “Bora Gezmiş” bilgisini doğrudan tarihsel bir gerçek olarak aktarmak yerine düzelttim. Hamdi Gezmiş’in, Deniz’in mektubunda bilim insanı olmasını istediği kardeş olduğu farklı kaynaklarda açıkça belirtiliyor. (T24)
Deniz Gezmiş’in son mektubunda kitaplar
Deniz Gezmiş, 6 Mayıs 1972’de idamından önce babasına bir veda mektubu yazdı. Mektup, ölümle karşı karşıya bulunan genç bir insanın ailesine yönelik kişisel duygularının belirtir. Onun düşünsel dünyasına ilişkin önemli ipuçları da taşır.
Gezmiş, kardeşine kitaplarını bırakırken yalnızca maddi bir miras aktarmayı düşünmemektedir. Kardeşinin bilimle uğraşmasını ister. Üstelik bilimsel çalışmayı insanlığa hizmetle ilişkilendirir. Onun kitapları kişisel bir hatıra olarak değil, geleceğe aktarılacak düşünsel bir miras olarak görüldüğünü düşünülmektedir.(1000Kitap)
Mektubun bu bölümü, Gezmiş’in ölümünden sonra özellikle hatırlanan ifadeler arasında yer aldı. Çünkü burada siyasal mücadelenin sert dili yerine eğitim, bilim ve insanlığa hizmet düşüncesi öne çıkar.
12 Mart dönemi ve kitapların kaderi
Deniz Gezmiş’in kitaplarının yakıldığı iddiasını anlamak için 12 Mart 1971 sonrasındaki siyasal ve kültürel ortamı da dikkate almak gerekir.
12 Mart 1971’de Türk Silahlı Kuvvetleri hükümete muhtıra verdi. Muhtıra sonrasında Süleyman Demirel hükümeti istifa etti ve Türkiye yeni bir siyasal döneme girdi. Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan Türkiye Cumhuriyeti Tarihi III çalışması, muhtıranın ardından Nihat Erim hükümetinin kurulduğunu ve dönemin siyasal yapısında önemli değişikliklerin yaşandığını ortaya koyuyor. (ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi)
Bu dönem yalnızca siyasi kurumları etkilemedi. Üniversiteler, basın, edebiyat ve yayıncılık dünyası da yoğun baskı ortamından etkilendi. İNSANOKUR’da yer alan 12 Mart dönemi üzerine çalışmalar, kitapların toplatılması, yazarların tutuklanması ve kültürel hayat üzerindeki baskının dönemin önemli özellikleri arasında bulunduğunu gösteriyor. (İNSANOKUR)
Dolayısıyla Deniz Gezmiş’in kitapları hakkındaki anlatı, tek başına bir aile hikâyesi olarak değil, dönemin korku ve baskı atmosferi içinde değerlendirilmelidir.
“Yalnız Kitap” ve kitapların yakılması iddiası
Orhan Tüleylioğlu, Yalnız Kitap adlı araştırma kitabında Türkiye tarihinde kitaplara yönelik baskı, yasaklama ve yok etme pratiklerini ele alır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ndeki biyografik bilgiye göre Tüleylioğlu, eserinde kitap düşmanlığının tarihsel boyutuna ve yasaklanan kitaplara odaklanır. (Teis)
Bu bağlamda Deniz Gezmiş’in kitaplarının hikâyesi dikkat çekici bir örnek oluşturur. Çünkü Gezmiş, kitaplarını kardeşine bırakmayı düşünürken ailesi daha sonra bu kitapları saklamanın yaratabileceği risklerden çekinmiş ve kitapları yakmıştır. Tüleylioğlu’nun araştırmasına dayanan haberlerde bu olay böyle aktarılır. (Odatv)
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Kitapların yakıldığı bilgisi, dönemin resmî arşivlerinden doğrulanmış bağımsız bir kayıt olarak değil, Tüleylioğlu’nun araştırması ve bu araştırmayı aktaran gazetecilik kaynakları üzerinden karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle akademik bir metinde iddiayı kesinleşmiş arşivsel gerçek gibi değil, kaynağı belirtilmiş tarihsel tanıklık olarak sunmak daha doğru olur.
Bir ailenin korkusu, bir dönemin baskısı
Kitapların yakılması iddiasının en çarpıcı tarafı, Deniz Gezmiş’in bundan haberdar olmamasıdır.
Gezmiş, ölümünden kısa süre önce kitaplarını kardeşine bırakmayı düşünür. Ancak ailesi, onun kitaplarını koruyabileceği bir ortamda yaşamaz. 12 Mart sonrasındaki baskı koşulları, siyasi kimliğiyle ilişkilendirilebilecek kitapları evde tutmayı aile açısından riskli hâle getirmiş olabilir.
Dolayısıyla burada yalnızca kitapların fiziksel olarak yok edilmesinden söz edemeyiz. Aynı zamanda korkunun kültürel hafızayı nasıl etkilediğini de görebiliriz.
Kitapların yakılması, düşüncelerin ortadan kalkması anlamına gelmez. Ancak bir kuşağın kişisel arşivini, okuma geçmişini ve entelektüel izlerini ortadan kaldırır. Bu nedenle olay, Türkiye’nin yakın tarihindeki kültürel baskı deneyiminin küçük fakat anlamlı bir örneği olarak değerlendirilebilir.
Kitaplardan geriye kalan anlam
Deniz Gezmiş’in kitaplarının fiziksel olarak korunamadığı iddiası, bugün ironik bir sonuç doğuruyor. Yakıldığı anlatılan kitapların kendisi ortadan kaybolsa da Gezmiş’in kitaplarına ilişkin vasiyeti hafızada yaşamaya devam ediyor.
Üstelik Gezmiş’in son mektubunda kitaplara verdiği anlam, onun ölümünden sonra daha da sembolik hâle geldi. Kitaplar, bir kuşağın düşünsel mirasını ve baskı dönemlerinde bilginin karşılaştığı tehlikeleri temsil etmeye başladı.
Bu nedenle Deniz Gezmiş’in kitapları, yalnızca “hangi kitapları okuyordu?” sorusuyla ele alınmamalıdır. Asıl mesele, bir insanın ölümünden önce kitaplarını kardeşine bırakması ve bu kitapların daha sonra dönemin koşulları içinde yok olmasıdır.
Bu hikâye aynı zamanda Türkiye’nin yakın tarihinde kitapların neden yalnızca kültürel nesneler olarak görülmediğini de gösterir. Kitap, bazı dönemlerde bir düşüncenin, bir kimliğin veya bir siyasal tavrın göstergesi hâline gelebilir.
Deniz Gezmiş, kitaplar ve 68 kuşağının hafızası
Deniz Gezmiş’in hayatı, 1968 öğrenci hareketleri ve 12 Mart dönemiyle yakından bağlantılıdır. İNSANOKUR’un Taylan Özgür üzerine yayımladığı çalışmada da Gezmiş ile Özgür arasındaki yakın arkadaşlık ve 1968 öğrenci hareketindeki ortak siyasal geçmiş vurgulanır. Gezmiş, idamından önce Taylan Özgür’ün yanına gömülmek istediğini de mektubunda belirtmiştir. (İNSANOKUR)
Türkiye Büyük Millet Meclisi arşivindeki belgelerde de 12 Mart sonrasında Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan hakkında verilen idam cezalarına ilişkin kayıtlar yer alır.
Böylece bir mektuptaki birkaç cümle, Türkiye’nin yakın tarihindeki daha geniş bir siyasal ve kültürel tabloyla birleşir.
Deniz Gezmiş’in kitapları yakılmış olabilir; fakat kitaplara yüklediği anlam ortadan kalkmamıştır. Çünkü onun son mektubunda kitaplar, ölümün karşısına bilimi ve insanlığa hizmet düşüncesini koyan bir miras olarak durur.
Kaynakça
- Tüleylioğlu, Orhan. Yalnız Kitap. Ankara: Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı, 2014. Tüleylioğlu’nun bibliyografik bilgileri ve eserin kapsamı Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’nde de yer almaktadır. (Teis)
- Atatürk Araştırma Merkezi. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi III. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi. (ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi)
- Türkiye Büyük Millet Meclisi. 12 Mart 1971 Askerî Muhtıra. TBMM yayınları. (TBMM CDN)
- Gezmiş, Deniz. 6 Mayıs 1972 tarihli babasına veda mektubu. Mektubun metni çeşitli arşiv ve yayınlarda aktarılmıştır. (T24)
- İNSANOKUR. “Taylan Özgür’ün tarihi değeri.” (İNSANOKUR)
- Tüleylioğlu’nun Yalnız Kitap çalışması üzerine değerlendirme. Odatv, “İdamdan önceki son mektubun acı hikâyesi.” (Odatv)

