Öz-düzenleme, bireyin düşünce, duygu ve davranışlarını belirli hedefler doğrultusunda yönlendirme, izleme ve gerektiğinde değiştirme kapasitesini ifade eden çok boyutlu bir psikolojik süreç olarak tanımlanmaktadır. (Karoly, 1993). Bu süreç, bireyin yalnızca davranışlarını kontrol etmesini değil, aynı zamanda hedef belirleme, ilerlemeyi değerlendirme ve geri bildirim doğrultusunda düzenleme yapabilme becerilerini de içermektedir. (Karoly, 1993).
Bu bağlamda öz-düzenleme, bireyin psikolojik uyum süreçlerinde merkezi bir rol oynayan temel mekanizmalardan biri olarak değerlendirilmektedir. (Baumeister, Vohs, & Tice, 2007). Öz-düzenleme süreçleri, bireyin uzun vadeli hedeflerine ulaşabilmesi açısından kritik bir işleve sahiptir. Bu süreçler, bireyin dikkatini yönetebilmesi, dürtülerini kontrol edebilmesi ve davranışlarını hedefleri doğrultusunda sürdürebilmesi ile yakından ilişkilidir. (Carver & Scheier, 1998). Bu nedenle öz-düzenleme, bireyin yalnızca davranışsal değil, aynı zamanda bilişsel ve duygusal işlevselliğini de kapsayan bütüncül bir yapı olarak ele alınmaktadı.r (Karoly, 1993)
Öz-Düzenleme Kavramı ve Kuramsal Temelleri
Öz-düzenleme kavramı, farklı kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde açıklanmaktadır. Carver ve Scheier’in (1998) kontrol kuramı, bireyin davranışlarını geri bildirim döngüleri aracılığıyla düzenlediğini ve bu sürecin hedefler ile mevcut durum arasındaki farkın izlenmesine dayandığını ileri sürmektedir. Bu modele göre bireyler, hedeflerine ulaşmak için davranışlarını sürekli olarak gözden geçirmekte ve gerektiğinde düzenlemektedir (Carver & Scheier, 1998).
Karoly (1993) ise öz-düzenlemeyi daha geniş bir perspektiften ele alarak, bu sürecin hedef belirleme, planlama, uygulama ve değerlendirme aşamalarını içeren dinamik bir sistem olduğunu belirtmiştir. Bu yaklaşım, öz-düzenlemenin yalnızca anlık davranış kontrolü ile sınırlı olmadığını, aynı zamanda uzun vadeli hedef yönelimi ile ilişkili olduğunu göstermektedir. (Karoly, 1993).
Baumeister ve arkadaşları (2007) tarafından geliştirilen öz-denetim modeli ise özdüzenlemeyi sınırlı bir kaynak olarak ele almakta ve bireyin öz-denetim kapasitesinin tükenebilir olduğunu ileri sürmektedir. Bu modele göre bireyler, yoğun öz-düzenleme gerektiren durumlarda zamanla kontrol kapasitelerinde azalma yaşayabilmektedir. Bu durum, bireyin stresli yaşam olayları karşısında davranışlarını düzenleme kapasitesini etkileyebilmektedir (Baumeister et al., 2007).
Öz-Düzenlemenin Bileşenleri
Öz-düzenleme süreçleri, bilişsel, duygusal ve davranışsal bileşenlerden oluşmaktadır (Karoly, 1993). Bilişsel bileşenler, bireyin hedef belirleme, planlama ve dikkat yönetimi gibi süreçlerini içermektedir. (Carver & Scheier, 1998). Duygusal bileşenler ise bireyin duygusal tepkilerini düzenleyebilme kapasitesi ile ilişkilidir (Compas et al., 2017). Davranışsal bileşenler ise bireyin hedefe yönelik davranışları başlatma ve sürdürme becerilerini kapsamaktadır. (Karoly, 1993). Duygu düzenleme, öz-düzenleme süreçlerinin önemli bir bileşeni olarak değerlendirilmektedir. Compas ve arkadaşları (2017), duygu düzenleme becerilerinin bireyin stresli yaşam olayları karşısında gösterdiği psikolojik tepkilerle yakından ilişkili olduğunu belirtmiştir. Bu doğrultuda duyguların etkili biçimde düzenlenememesi, bireyin psikolojik uyumunu olumsuz yönde etkileyebilmektedir .(Compas et al., 2017). Ayrıca öz-düzenleme süreçlerinin bireyin motivasyonu ile de yakından ilişkili olduğu belirtilmektedir. Hedef belirleme ve hedefe yönelik davranışların sürdürülmesi, bireyin içsel motivasyon düzeyine bağlı olarak değişebilmektedir. (Carver & Scheier, 1998). Bu nedenle öz-düzenleme, yalnızca kontrol değil aynı zamanda yönlendirme ve sürdürme süreçlerini de içeren çok boyutlu bir yapı olarak değerlendirilmektedir. (Karoly, 1993).
Konu ile ilgili ölçek çalışması
Araştırmada katılımcıların öz-düzenleme düzeylerini değerlendirmek amacıyla Kısa Öz-Düzenleme Ölçeği (ÖDÖ) kullanılmıştır. Öz-düzenleme, bireyin düşünce, duygu ve davranışlarını belirli hedefler doğrultusunda yönlendirme, izleme ve gerektiğinde yeniden düzenleme kapasitesini ifade eden çok boyutlu bir psikolojik süreç olarak tanımlanmaktadır. (Karoly, 1993). Öz-düzenleme süreçlerinin bireyin psikolojik uyumu, stresle başa çıkma becerileri ve ruh sağlığı ile ilişkili olduğu belirtilmektedir (Compas ve diğerleri, 2017). Özellikle öz-düzenleme becerilerindeki yetersizliklerin depresif belirtiler, motivasyon kaybı ve davranışsal geri çekilme gibi örüntülerle ilişkili olduğu ifade edilmektedir. (Baumeister, Vohs ve Tice, 2007).
Ölçek maddeleri 5’li Likert tipi derecelendirme ile puanlanmaktadır. Yanıt seçenekleri 1 = “Kesinlikle Katılmıyorum” ile 5 = “Kesinlikle Katılıyorum” arasında değişmektedir. Ölçekte yer alan 2, 3, 4, 6, 7, 9, 10, 11, 15, 18, 21, 22, 26 ve 30. maddeler ters puanlanmaktadır. Ters puanlama işlemleri tamamlandıktan sonra maddelerden elde edilen puanlar toplanarak toplam öz-düzenleme puanı hesaplanmaktadır (Ay, 2023). Ölçekten elde edilen toplam puanın yüksek olması, bireyin öz-düzenleme düzeyinin yüksek olduğunu göstermektedir. (Ay, 2023)
ÖZDÜZENLEME ÖLÇEĞİ
| 1.Amaçlarım doğrultusunda kaydettiğim ilerlemeyi genellikle takip ederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 2.Bazı şeyleri zihnimde toparlamada zorluklar yaşarım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 3.Planlarımdan kolaylıkla uzaklaşırım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 4.Yaptıklarımın sonuçlarını, çok geç oluncaya kadar fark etmem. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 5.Kendim için belirlediğim hedefleri gerçekleştirebilirim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 6.Karar almayı ertelerim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 7.Bazı şeyleri (alkol, yiyecek, tatlı vb.) yeterince aldığımı fark etmek benim için zordur. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 8.Değişmek istersem bunu yapabileceğimden eminim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 9.Bir değişikliğe karar vermem gerektiğinde, seçenekler altında ezildiğimi hissederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 10. Daha önce yapmaya karar verdiğim şeyleri bitirme konusunda zorluk yaşarım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 11.Hatalarından ders alan biri değilim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 12.İyi işleyen bir plana sonuna kadar bağlı kalabilirim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 13.Kendime özgü standartlarım var ve onlara göre yaşamaya çalışırım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 14.Bir sorun veya zor bir iş görür görmez olası çözüm yolları aramaya başlarım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 15.Kendim için hedefler belirlemekte çok zorlanırım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 16.Çok iradeli bir insanım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 17. Bir şeyi değiştirmeye çalışırken, bunu nasıl yaptığıma çok fazla dikkat ederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 18.Amaçlarıma ulaşmama yardımcı olacak planlar yapmakta sıkıntı yaşarım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 19. Gerektiğinde kendime “hayır” diyebilirim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 20.Kendime amaçlar koyar ve ilerlememi takip ederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 21.Çoğu zaman yaptığım şeye dikkatimi vermem. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 22. İşe yaramıyor olsa bile aynı şeyi yapmakta ısrar ederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 23. Bir şeyi değiştirmek istediğimde genellikle birçok farklı olanaklar bulabilirim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 24. Bir hedefim olduğunda, ona nasıl ulaşacağımı genellikle planlayabilirim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 25.Eğer bir şeyi değiştirmeyi azmedersem, onu nasıl yaptığıma çok fazla dikkat ederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 26. Birisi yaptığım şeye dikkatimi çekinceye kadar, çoğu kez ne yaptığıma dikkat etmem. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 27.Harekete geçmeden önce genellikle düşünürüm. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 28. Hatalarımdan ders alırım. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 29. Nasıl biri olmak istediğimi bilirim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 30.Çok çabuk pes ederim. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Ters Maddeler: 2, 3, 4, 6, 7, 9, 10, 11, 15, 18, 21, 22, 26, 30.
Alt Boyutlar:
- Bilgi Toplama: 4, 11, 22, 26, 28.
- Alternatiflere Odaklanma: 1, 14, 18, 21.
- Planlama: 2, 6, 7, 9, 10, 30,
- Uygulama: 3, 12, 16, 19, 20, 24, 25, 27.
- Değerlendirme: 5, 8, 13, 15, 17, 23, 29.
Atıf ve İlgili Kaynak:
Ay, İ. (2023). Öz Düzenleme Ölçeğinin Türkçe Uyarlaması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Journal of PsychometricResearch, 1(1), 28-40.
Makale Erişim İçin:
Kaynak: İsmet Hande GÜREL (2026) PSİKOLOJİ LİSANS ÖĞRENİMİNDE OLAN ÖĞRENCİLERİN ALGILANAN KONTROL VE ÖZ-DÜZENLEME MEKANİZMALARININ DEPRESİF BELİRTİLERLE İLİŞKİSİ T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KLİNİK PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI KLİNİK PSİKOLOJİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS TEZİ .İSTANBUL –

