
Kısa Cevap
Aristoteles, Platon’un formlar teorisi anlayışını özellikle formların duyusal nesneler üzerinde nasıl etkili olduğu sorusu üzerinden eleştirir. Ona göre ayrı var olan formlar, nesnelerin hareketini ve değişimini yeterince açıklamaz. Robert J. Roecklein ise Aristoteles’in eleştirisinin Sokrates’in formları hangi tartışma ortamında geliştirdiğini yeterince dikkate almadığını savunur.
Aristoteles formlar teorisi konusunda Platon’a neden karşı çıkar?
Platon’un formlar teorisi, duyusal nesnelerin ortak özelliklerini açıklamak için değişmeyen ve genel gerçekliklerin varlığını kabul eder.
Örneğin birçok farklı insan cesur davranışlar sergiler. Ancak cesaret kavramı, bu davranışların her birinden daha genel bir anlam taşır.
Platon’un yaklaşımında cesaret formu, tek tek cesur davranışlardan bağımsız bir gerçekliktir.
Aristoteles ise bu bağımsız varoluşun ne işe yaradığını sorgular. Bir form, duyusal nesnelerin ne olduğunu açıklıyorsa onların oluşumuna ve değişimine nasıl katkı sağlar?
Roecklein, kitabının dördüncü bölümünde Aristoteles’in bu itirazını ayrıntılı biçimde ele alır.
Formlar duyusal nesnelerin oluşumunu açıklar mı?
Aristoteles’in eleştirisinin merkezinde nedensellik problemi yer alır.
Bir nesnenin nasıl meydana geldiğini açıklamak için yalnızca onun hangi genel kavrama uyduğunu söylemek yeterli midir?
Örneğin bir ağacın büyümesini açıklamak istiyorsak yalnızca ağaç formunun varlığından söz etmek bize yeterli bilgi sağlar mı?
Aristoteles’e göre formlar, duyusal nesnelerden ayrı bir gerçeklik olarak var oluyorsa bu formların nesnelerin hareketi ve değişimi üzerindeki etkisini açıklamak gerekir.
Metafizik eserinin 990b33–991a14 bölümünde Aristoteles, formların duyusal nesnelere ne katkı sağladığını sorgular. Ona göre formlar, nesnelerin hareketini veya değişimini açıklamakta yetersiz kalır.
Bu itiraz, Platon’un felsefesindeki önemli bir sorunu gündeme getirir: Formlar nesnelerin ne olduğunu açıklayabilir; peki onların nasıl meydana geldiğini de açıklayabilir mi?
Aristoteles’in dört neden anlayışı bu tartışmayı nasıl değiştirir?
Aristoteles, doğadaki nesneleri açıklamak için dört neden yaklaşımını geliştirir.
Bu yaklaşımda bir nesnenin varlığını anlamak için onun maddi, biçimsel, hareket ettirici ve ereksel nedenlerini araştırmak gerekir.
Böylece Aristoteles, formu yalnızca ayrı bir gerçeklik olarak ele almak yerine nesnenin açıklanmasında etkin bir ilke hâline getirir.
Roecklein’e göre Aristoteles’in nedensellik anlayışı, hareket ve değişim problemini merkeze alır. Bu nedenle Platon’un formlar teorisine yönelttiği eleştiriler de formların duyusal nesneler üzerindeki etkisine odaklanır.
Ancak Roecklein, bu eleştirinin Sokrates’in formlar teorisini geliştirdiği tartışma ortamını yeterince dikkate almadığını savunur.
Sokrates’in formlar teorisi neden yalnızca metafizik bir iddia değildir?
Roecklein’in yaklaşımında Sokrates’in formlar teorisi, yalnızca duyusal nesnelerden bağımsız gerçeklikler bulunduğunu ileri süren soyut bir metafizik değildir.
Bu teori, aynı zamanda insanların gündelik yaşamda kullandığı ortak kavramları açıklamaya çalışır.
Örneğin insanlar farklı davranışları cesur olarak tanımladığında aynı kavramı birçok farklı nesneye ve eyleme uygular.
Roecklein’e göre bu ortak adlandırma, cesaretin tek tek davranışlardan bağımsız bir formu bulunduğu düşüncesine zemin hazırlar.
Dolayısıyla formun varlığına ilişkin araştırma, gündelik dildeki ortak kullanımlardan başlar.
Aristoteles’in eleştirisi ise Roecklein’e göre bu başlangıç noktasını yeterince dikkate almaz. Çünkü Aristoteles, formun duyusal nesneye nasıl hareket kazandırdığını sorgularken Sokrates’in ortak adlandırma üzerinden geliştirdiği argümanı geri planda bırakır.
Aristoteles Platon’un felsefesini tamamen reddeder mi?
Aristoteles’in Platon’a yönelttiği eleştiriler, iki filozof arasındaki düşünsel ayrılığı gösterir. Ancak bu ayrılık, Platon’un bütün düşüncelerini geçersiz kıldığı anlamına gelmez.
Roecklein, Aristoteles’in formlar teorisini gelişmemiş bir felsefi aşama olarak değerlendirdiğini belirtir. Buna rağmen yazar, Aristoteles’in eleştirisinin Platon’un düşüncesini bütünüyle çürüttüğünü kabul etmez.
Çünkü Aristoteles’in sorusu ile Sokrates’in araştırdığı problem tam olarak aynı değildir.
Aristoteles, formun nesnelerin hareket ve değişimine nasıl katkıda bulunduğunu sorar. Sokrates ise insanların farklı nesneleri aynı kavram altında nasıl tanıdığını ve adlandırdığını araştırır.
Bu iki soru birbirine temas etse de aynı felsefi problemi ifade etmez.
Platon ve Aristoteles arasındaki ayrılık bugün neden önemlidir?
Platon ile Aristoteles arasındaki tartışma, felsefenin temel sorularından birini gündeme getirir: Bir şeyi tanımlamak, onun nasıl var olduğunu açıklamak için yeterli midir?
Bir nesnenin ne olduğunu bilmek ile onun neden meydana geldiğini bilmek arasında fark vardır.
Örneğin güzelliğin ne olduğunu araştırmak, güzel nesnelerin neden güzel göründüğünü açıklamakla aynı şey değildir. Benzer biçimde cesaretin tanımını yapmak, cesur davranışların nasıl ortaya çıktığını açıklamayı tek başına sağlamaz.
Bu ayrım, metafizik, etik ve bilim felsefesi açısından önemini korur.
Sonuç olarak Aristoteles’in eleştirisi, formlar teorisinin nedensellik bakımından hangi sorulara cevap vermesi gerektiğini gösterir. Roecklein ise bu eleştiriyi değerlendirirken Platon’un Sokrates’inin ortak dil ve kavramlar üzerinden yürüttüğü araştırmayı unutmamamız gerektiğini savunur.
Ayrıca bakınız: Aristoteles’in dört neden anlayışını Heykelin Varlığına Aristoteles’in Dört Neden Merceğinden Bakış yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık. Formlar teorisi üzerine kapsamlı bir akademik kaynak için Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesine göz atabilirsiniz.
Anahtar Noktalar
- Aristoteles, Platon’un ayrı formlar anlayışını eleştirir.
- Temel problem, formların duyusal nesnelerin hareket ve değişimini nasıl açıkladığıdır.
- Aristoteles’in dört neden anlayışı nedensellik sorununu merkeze alır.
- Sokrates’in formlar teorisi, gündelik dildeki ortak kavramlardan hareket eder.
- Roecklein, Aristoteles’in eleştirisinin bu diyalektik başlangıç noktasını gözden kaçırdığını savunur.
- Formların neyi açıkladığı ile nesnelerin nasıl değiştiği farklı araştırma problemleridir.
Kaynakça
Roecklein, Robert J. Plato versus Parmenides: The Debate over Coming-into-Being. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2011. Bölüm 4: “Plato’s Socrates and His Theory of Causation”. Ayrıca Aristoteles, Metafizik, 990b33–991a14.

