
Kısa Cevap
Parmenides’in Görünüşler Yolu’nda ışık ve gece, evrenin temel karşıtlıkları olarak öne çıkar. Tanrıça, ölümlülerin dünyasını bu iki ilkenin ilişkisi üzerinden açıklar. Robert J. Roecklein’e göre bu kozmolojik anlatı, yalnızca doğayı açıklamaz; insanların nesnelere verdiği adların ve karşıtlıkları ayırma alışkanlığının felsefi anlamını da sorgular.
Işık ve gece neden Parmenides’in kozmolojisinin merkezindedir?
Parmenides’in şiirinde tanrıça, hakikat öğretisini tamamladıktan sonra ölümlülerin kanaatlerini anlatmaya başlar. Bu ikinci anlatıda ışık ve gece, evreni açıklayan temel karşıtlıklar olarak karşımıza çıkar.
Tanrıçaya göre insanlar dünyayı farklı nitelikler üzerinden sınıflandırır. Aydınlık ve karanlık, sıcak ve soğuk gibi karşıtlıklar gündelik düşüncenin önemli parçalarını oluşturur.
Ancak tanrıça, bu karşıtlıkları sıradan insanların düşündüğü biçimde ele almaz. Onları bütün nesnelerin yapısına katılan iki temel unsur olarak değerlendirir.
Parmenides’in sekizinci fragmanında yer alan anlatı, ölümlülerin nesneleri karşıt biçimlere ayırarak adlandırdığını belirtir. Böylece ışık ve gece, yalnızca doğa olaylarını açıklayan kavramlar olmaktan çıkar.
Ölümlüler neden nesneleri karşıt adlarla tanımlar?
Gündelik yaşamda insanlar dünyayı anlamak için karşılaştırmalar yapar. Bir nesneyi sıcak, diğerini soğuk; bir ortamı aydınlık, diğerini karanlık olarak tanımlar.
Bu adlandırma biçimi, nesneleri birbirinden ayırmamıza yardımcı olur. Çünkü dil, farklılıkları belirginleştirerek ortak bir dünya hakkında konuşmamızı sağlar.
Parmenides’in tanrıçası ise bu alışkanlığı eleştirir. Şiirin sekizinci fragmanında ölümlülerin iki karşıt biçimi ayırdığını ve her birine farklı işaretler verdiğini söyler.
Roecklein’e göre bu eleştiri, yalnızca bir kozmoloji meselesi değildir. Tanrıça, insanların nesneleri birbirinden ayırarak adlandırma yetkisini de tartışmaya açar.
Başka bir ifadeyle mesele, insanların ışık ve geceyi farklı adlarla tanımlaması değil; bu adların hangi gerçekliğe karşılık geldiğidir.
Tanrıçanın iki karşıtlığı birleştirmesi ne anlama gelir?
Parmenides’in Görünüşler Yolu’nda bütün nesneler ışık ve geceyle ilişki kurar. Tanrıça, her şeyin bu iki unsurdan pay aldığını ileri sürer.
Şiirin ilgili bölümünde şu düşünce öne çıkar:
“Her şey eşit ölçüde ışık ve görünmeyen geceyle doludur.”
— Parmenides, fragman 9.
Bu anlatım, ölümlülerin karşıtlıkları birbirinden kesin çizgilerle ayırma alışkanlığına meydan okur.
Roecklein, tanrıçanın bu yaklaşımını önemli bir düşünsel hamle olarak değerlendirir. Çünkü tanrıça, gündelik dilin birbirinden ayırdığı özellikleri aynı nesnenin yapısına yerleştirir.
Ancak bu yaklaşım yeni bir problem yaratır: Eğer her nesne iki karşıt unsurdan eşit ölçüde pay alıyorsa, insanlar bir nesneyi diğerinden hangi ölçüte göre ayıracaktır?
Işık ve gece karşıtlığının birleşmesi adlandırmayı nasıl etkiler?
Bir nesneyi adlandırmak, onu diğer nesnelerden ayırmayı gerektirir. Örneğin gündüzü geceyle, sıcaklığı soğuklukla karşılaştırarak tanımlarız.
Ancak Parmenides’in tanrıçası, ışık ve geceyi bütün nesnelerin yapısında birlikte ele alır. Bu durumda karşıtlıklar arasındaki ayrımın gündelik adlandırma üzerindeki etkisi tartışmalı hâle gelir.
Roecklein, özellikle on altıncı fragman üzerinden bu problemi ele alır. Bu fragmanda insan düşüncesi, bedenin yapısı ve unsurların karışımıyla ilişkilendirilir.
Tanrıçanın anlatısına göre insanların düşünme biçimi, bedenlerindeki unsurların karışımıyla bağlantılıdır.
Fakat ışık ve gece bütün nesnelerde eşit ölçüde bulunuyorsa, bir unsurun diğerine üstün gelmesi nasıl açıklanacaktır?
Roecklein bu soruyu, tanrıçanın kozmolojik anlatısındaki gerilimlerden biri olarak öne çıkarır.
Parmenides’in Görünüşler Yolu neden yalnızca doğa bilimi değildir?
Tanrıçanın Görünüşler Yolu’nda gökyüzü, Güneş, Ay ve diğer doğa olayları hakkında açıklamalar bulunur.
İlk bakışta bu bölüm, Antik Yunan doğa felsefesinin bir örneği gibi görünür. Ancak Roecklein, anlatının daha derin bir felsefi işlev taşıdığını savunur.
Çünkü tanrıça, doğayı açıklarken aynı zamanda insanların nesneleri adlandırma ve sınıflandırma biçimlerine müdahale eder.
Dolayısıyla kozmoloji ile dil arasında doğrudan bir ilişki ortaya çıkar. İnsanların dünyayı nasıl adlandırdığı, onların gerçekliği nasıl kavradığını da belirler.
Sonuç olarak ışık ve gece karşıtlığı, yalnızca evrenin fiziksel yapısını açıklamak için kullanılmaz. Aynı zamanda gündelik düşüncenin sınırlarını tartışmaya açar.
Ayrıca bakınız: Parmenides öncesi doğa felsefesini Sokrates’ten Önce İyonya Bilimi yazımızda ele aldık. Parmenides’in felsefesine dair kapsamlı bir akademik kaynak için Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesine göz atabilirsiniz.
Anahtar Noktalar
- Işık ve gece, Parmenides’in Görünüşler Yolu’ndaki temel karşıtlıklardır.
- Tanrıça, bütün nesneleri bu iki ilkenin ilişkisi üzerinden açıklar.
- Ölümlüler karşıt özellikleri birbirinden ayırarak adlandırır.
- Roecklein, tanrıçanın bu adlandırma alışkanlığını sorguladığını belirtir.
- Fragman 16, bedenin yapısı ile düşünce arasındaki ilişkiyi gündeme getirir.
Kaynakça
Roecklein, Robert J. Plato versus Parmenides: The Debate over Coming-into-Being. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2011. Bölüm 1: “Parmenides’ Argument”. Ayrıca Parmenides, fragman 8, 9, 10 ve 16.


