
Kısa Cevap
Sokrates’in bilgisizliğini kabul etmesi, yani felsefi cehalet, düşünsel araştırmayı başlatan bir yöntemdir. Filozof, karşısındaki kişiye hazır cevaplar vermek yerine onun gerçekten ne bildiğini sorgular. Robert J. Roecklein’e göre bu tutum, yalnızca bireysel bir alçakgönüllülük gösterisi değildir; ortak dil ve gündelik bilgi üzerinden eşit bir tartışma zemini kurma çabasıdır.
Felsefi cehalet: Sokrates neden kendisini bilgisiz olarak tanıtır?
Sokrates’in felsefi kişiliğini belirleyen en önemli özelliklerden biri, bilgisini kesin biçimde ileri sürmek yerine sorular sormasıdır.
Bir kişi cesaretin, adaletin veya bilgeliğin ne olduğunu bildiğini söylediğinde Sokrates hemen bu tanımı kabul etmez. Önce kişinin kullandığı kavramın anlamını araştırır.
Bu yaklaşım, felsefi tartışmanın yönünü değiştirir. Çünkü Sokrates, karşısındaki kişinin yalnızca bir düşünce ileri sürmesini yeterli görmez. Aynı zamanda o düşüncenin dayandığı gerekçeleri de açıklamasını ister.
Roecklein, kitabının dördüncü bölümünde Sokrates’in bilgisizliğini kabul etmesini önemli bir tartışma stratejisi olarak değerlendirir.
Ona göre Sokrates, bu tutumla karşısındaki kişiyi küçümsemez. Aksine, ortak bir araştırma alanı oluşturmak için kendisini de sorgulamanın içine dâhil eder.
Sokrates’in sorgulama yöntemi neden basit bir soru-cevap tekniği değildir?
Sokrates’in konuşmalarında sorular, yalnızca bilgi toplamak amacıyla kullanılmaz. Her soru, karşısındaki kişinin düşüncesinin tutarlılığını araştırır.
Örneğin bir kişi adaletin güçlü olanın çıkarına hizmet ettiğini ileri sürerse Sokrates bu düşüncenin sonuçlarını sorgular.
İlk bakışta makul görünen bir önerme, başka bir önermeyle karşılaştığında çelişki yaratabilir. İşte Sokrates’in sorgulaması bu çelişkileri görünür hâle getirir.
Roecklein, bu yöntemi elenchus kavramı üzerinden tartışır. Ancak yazar, bu kavramın Sokrates’in bütün konuşma faaliyetini açıklamak için yeterli olup olmadığını da sorgular.
Çünkü Sokrates’in amacı yalnızca karşısındaki kişiyi hatalı çıkarmak değildir. Asıl mesele, ortak kabul edilen düşüncelerin gerçekten ne anlama geldiğini araştırmaktır.
Sokrates karşısındaki kişiyi neden küçük düşürmek istemez?
Sokrates’in konuşmaları sırasında bazı kişiler zor durumda kalır. Çünkü başlangıçta bildiklerini düşündükleri konularda yeterli açıklama yapamazlar.
Ancak Roecklein’e göre bu durum, Sokrates’in temel amacının insanları utandırmak olduğu anlamına gelmez.
Yazar, Gorgias ve Polos gibi karakterlerin tartışmalarındaki sert söylemlere dikkat çeker. Ona göre saldırgan ve aşağılayıcı ifadeler, Sokrates’in konuşma anlayışından çok karşısındaki kişilerin tutumlarını yansıtır.
Sokrates için hakaret, tartışmayı sona erdiren bir davranıştır. Çünkü ortak bir araştırma ancak taraflar konuşmayı sürdürdüğünde ilerleyebilir.
Dolayısıyla bilgisizliği kabul etmek, rakibi yenmek için kullanılan bir hile değil, araştırmanın başlangıcında ortak bir zemin oluşturma girişimidir.
Sokrates’in konuşmalarında ortak bilgi neden önemlidir?
Bir tartışmada iki insanın birbirini anlayabilmesi için kullandıkları sözcüklerin ortak bir anlam taşıması gerekir.
Örneğin iki kişi cesaret hakkında konuşuyorsa her ikisi de bu kavramın hangi davranışlara karşılık geldiğini anlamalıdır.
Roecklein’e göre Sokrates’in felsefi araştırması, gündelik dildeki ortak adlandırmalara dayanır. İnsanlar nesnelere ve eylemlere verdikleri adlarla ortak bir dünya kurar.
Filozof, bu ortak dünyanın dışına çıkarak konuşmaya başlamaz. Aksine, araştırmasını insanların zaten kullandığı kavramlar üzerinden yürütür.
Bu nedenle Sokrates’in soruları yalnızca kişisel kanaatleri değil, ortak yaşamın içinde oluşan anlamları da inceler.
Sokrates’in tartışmalarının sonunda bilgisizliğe dönmesi, felsefi cehalet açısından ne anlama gelir?
Platon’un bazı diyalogları, kesin bir tanıma ulaşmadan sona erer. Bu durum felsefe tarihinde aporia, yani çıkmaz veya çözümsüzlük kavramıyla ilişkilendirilir.
Roecklein ise bu sonları basit bir başarısızlık olarak yorumlamaz.
Ona göre Sokrates’in konuşmanın sonunda bilgisizliğini yeniden ifade etmesi, başlangıçtaki tutumuyla aynı felsefi işlevi taşır. Böylece araştırmanın ortak bilgiye dayanması gerektiğini yeniden hatırlatır.
Bir diyalogda kesin cevaba ulaşamamak, sorunun anlamsız olduğu anlamına gelmez. Aksine, tarafların başlangıçta yeterince sorgulamadığı kabulleri fark etmesini sağlar.
Sonuç olarak Sokrates’in bilgisizliği, düşünsel araştırmanın eksikliği değil; araştırmayı dürüst ve ortak bir zeminde sürdürmenin koşuludur.
Ayrıca bakınız: Sokrates’in düşüncelerini hangi kaynaklardan öğrendiğimizi Sokrates Hiç Kitap Yazmadı: Düşüncelerini Nasıl Biliyoruz? yazımızda ele aldık. Sokrates üzerine kapsamlı bir akademik kaynak için Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesine göz atabilirsiniz.
Anahtar Noktalar
- Sokrates’in bilgisizliğini kabul etmesi felsefi sorgulamayı başlatır.
- Elenchus, ileri sürülen düşüncelerin tutarlılığını araştırır.
- Roecklein’e göre Sokrates’in amacı insanları küçük düşürmek değildir.
- Gündelik dil ve ortak adlandırmalar felsefi araştırmanın temelini oluşturur.
- Diyalogların çözümsüz sona ermesi, araştırmanın başarısızlığı anlamına gelmez.
Kaynakça
Roecklein, Robert J. Plato versus Parmenides: The Debate over Coming-into-Being. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2011. Bölüm 4: “Plato’s Socrates and His Theory of Causation”. Ayrıca Harold Tarrant, “Elenchos and Extasis: Capturing the Purpose of Socratic Interrogation”; Richard Robinson, Plato’s Earlier Dialectic.

