Mortimer J. Adler’in “Herkes İçin Aristoteles: Felsefe Artık Çok Kolay” adlı kitabı, Aristoteles’in çağımızı etkilemeye devam eden zengin düşünsel mirasını ve karmaşık fikirlerini anlamak ve bu konuda derinleşmek isteyenler için önemli bir kılavuz niteliği taşıyor.

Amerikalı düşünür, eğitimci ve yazar Mortimer J. Adler’in Herkes İçin Aristoteles: Felsefe Artık Çok Kolay (çev. Özlem Kırtay) adlı kitabı Timaş Yayınları tarafından yayımlandı. Adler’in felsefeyi herkes için anlaşılır hale getirme çabalarının önemli bir ürünü olan bu eser, büyük düşünür Aristoteles’in çağımızı etkilemeye devam eden zengin düşünsel mirasını ve karmaşık fikirlerini anlamak ve bu konuda derinleşmek isteyenler için önemli bir kılavuz niteliği taşıyor.

Adler ve felsefeyi demokratikleştirme projesi
Mortimer J. Adler (1902-2001), geride bıraktığımız yüzyılda felsefeyi “demokratikleştirme”, yani özel bir felsefe eğitimi almamış genel okur kitlesine ulaştırarak anlaşılır kılma girişimlerinin en önemli savunucularından biri olmuştur. Batı uygarlığının en önemli eserlerinin yer aldığı “Büyük Kitaplar” projesi kapsamındaki çalışmaları ve hayatı boyunca halkın eğitilmesi amacına bağlılığıyla bilinen Adler, yazarlığa başladığı yıllardan itibaren özellikle Platon, Thomas Aquinas, John Locke gibi düşünürlerinin yanı sıra Batı uygarlığının köşe taşı olarak gördüğü Aristoteles’e özel bir ilgi duymuştur. Herkes İçin Aristoteles kitabında somutlaşan bu ilginin kaynağı, Adler’in, Aristoteles’in akıl, erdem ve bilgi arayışını anlamlı bir yaşam sürmek için gereken temel araçlar olarak görmesinde yatar. Bu doğrultuda Aristoteles’i yalnızca tarihsel bir figür olarak tahlil etmek yerine, insan doğası, etik ve politikaya dair görüşleri modern entelektüel yaşamı şekillendirmeye devam eden, modern toplumla “pratik” açıdan alakalı bir düşünür olarak sunar: Bu kitapta Aristoteles insan olarak çağları aşan deneyim mirasımızın ortaklığında, bir “sağduyu” ve “ortaklık” düşünürü olarak karşımıza çıkar. Zira Adler’in sözleriyle, “Doğayı, toplumu ve insanı anlama yolunda Aristoteles herkesin başlaması gereken yerden, kendi gündelik ve sıradan deneyimlerinin ışığında bildiklerinden yola çıkmıştır”.

İnsanı “insan” kılan nedir?
Adler’in Herkes İçin Aristoteles kitabındaki temel noktalardan biri, Aristoteles’in insanların doğa gereği “felsefi hayvanlar” olmalarına atfettiği önemdir. İnsan doğanın geri kalanındaki varlıkların yerine getirdiği tüm yaşamsal işlevleri yerine getirmenin yanı sıra, “soru sorup yanıtlayarak bilgi arama ve felsefi düşünme yeteneğine sahiptir”. İnsan felsefi sorular sorup cevaplar aradığını bildiğimiz tek canlıdır ve ayırt edici özelliği burada yatar. Bazı soruların içeriği çağlar boyunca değişse de, bizi biz yapan, neden ve niçin sorularını sorma kabiliyetimizdir. Bununla beraber, Aristoteles’in gündeme getirdiği, çağlar boyunca alakasını yitirmemiş sorular da vardır: Mutluluk nedir? İyi yaşam nedir? Toplumda nasıl hareket etmeliyiz? Bu soruların yanıtını felsefeye başvurmadan bulmamız imkânsızdır. Bu açıdan, felsefesiz bir yaşam sürmek, insan potansiyelimizin gerisine düşmek, bu potansiyeli gerçekleştirmemek olacaktır. Adler’in farklı bağlamlarda vurguladığı üzere, potansiyel ile gerçek arasındaki ayrım Aristoteles’in düşüncesinde son derece önemlidir.

Herkes İçin Aristoteles sahiden herkes için mi?

Adler, Aristoteles’in felsefesinin “herkes için” olduğu ön kabulüyle yola çıkarak Aristoteles’in varlık, insan doğası, mutluluk ve politik yaşam hakkındaki düşüncelerini açık ve net, konuşmaya yakın bir üslupla ve bol bol örnek kullanarak açıklar. Özellikle yalnızca Aristoteles’in değil, Batı uygarlığının da en soyut metinlerinden biri sayabileceğimiz Metafizikeserindeki “varlık olarak varlık” incelemesi ve dörtlü nedenler kuramı gibi karmaşık fikirleri kolayca özümsenebilen, anlaşılır kavramlar haline getirmedeki mahareti, felsefe eğitimi almamış kişilerin bu büyük düşünürü anlamasını şüphesiz kolaylaştırmakta ve Aristoteles’in ifadesiyle, “insanın doğal merakını” güçlendirmektedir. Diğer yandan, her basitleştirmede olduğu gibi, Aristoteles’in düşüncesini zengin ve güçlü kılan, “kılı kırk yaran” ayrımları doğal olarak geri planda kalır. Bu nedenle, giriş niteliği taşıyan çoğu kitapta olduğu gibi, bu kitabı da Aristoteles’in kendi metinlerine yönlendiren bir kılavuz olarak kullanmak daha doğru olacaktır. Herkes İçin Aristoteles, bu açıdan bakıldığında daha derin bir anlama ve düşünme çabasına yönelten bir kılavuz olarak amacını layıkıyla yerine getiren bir kitap olarak görülebilir.

“Zor felsefi sorular”
Adler, Herkes İçin Aristoteles’te Aristoteles’in felsefesine genel bir giriş sunarken, Aristoteles’in ışığında felsefe tarihinin zor sorularına girmekten de geri durmaz. Bunlar fiziksel dünyanın maddi unsurlarının maddi olmayan unsurlar içerip içermediği, zihnin varlığının evrene maddi olmayan bir unsur katıp katmadığı ve son olarak evrenin maddi olmayan bir varlık veya varlıklar içerip içermediği sorularıdır. Kitapta ayrıntılı bir şekilde açıklanan Aristoteles’in madde ve biçim (form) ayrımından yola çıkan Adler, maddi olan her şeyin maddi olmayan bir yönü olduğunu vurgulayarak bu zor sorulara yanıt vermeye çalışır. Bu durum insanın kendisi için de geçerlidir. Örneğin Aristoteles’e göre anlamak, maddi nitelik taşıyan beynin bir faaliyetinden ibaret değildir; zihinlerimiz de vardır ve “zihinlerimiz beyinlerimizden farklıdır”. Evrende her şey sürekli bir değişim ve devinim halindeyse, bu devinimi sürekli kılan ve başlatan unsur nedir, nasıl düşünülmelidir? Hareketi başlatan bu unsur hareketli midir, yoksa hareketsiz mi olmalıdır? Maddi midir, değil midir? Aristoteles’in insanın insanlığını felsefi sorular sorma kabiliyetinde bulduğunu hatırladığımızda, bu zor soruları düşünmeye çalışmak aslında gündelik telaşlarda unutma eğiliminde olduğumuz, bizi “biz” kılan yönlerimizi ve ortaklıklarımızı düşünmek için iyi bir fırsat ve davet olarak görülebilir. Bu yönleriyle Adler’in Herkes İçin Aristoteles kitabının, Aristoteles’in önemli argümanlarına ve felsefenin çetrefilli meselelerine kapsamlı bir giriş yapmak isteyen herkesin kitaplığında bulunması gereken önemli bir kaynak olduğu kanaatindeyim.

REHA KULDAŞLI
3 Ekim 2024 k24kitap

Herkes İçin Aristoteles,
Felsefe Artık Çok Kolay,
MORTIMER J. ADLER

Timaş Yayınları
Eylül 2024
224 sayfa

çev. Özlem Kırtay