Tolstoy’a Göre Tarihin Akışını Kim Belirler: Büyük Liderler mi, Halkın Kolektif Hareketi mi?

tarihinde gönderilmiş tarafından

Bu çalışma, Lev Tolstoy’un tarih anlayışını merkeze alarak tarihin akışını belirleyen gücün bireysel liderler mi yoksa halkın kolektif eylemleri mi olduğu sorusunu tartışmaktadır. Özellikle Savaş ve Barış romanı üzerinden geliştirilen analizde Tolstoy’un “büyük adam” teorisine karşı çıkışı, nedensellik anlayışı ve tarihsel zorunluluk kavrayışı ele alınmaktadır. Tolstoy’a göre tarih, birkaç seçkin figürün iradesiyle değil, sayısız bireyin bilinçli ve bilinçsiz eylemlerinin oluşturduğu karmaşık bir bütünlükle şekillenir.

1. Giriş

Tarih felsefesinde temel tartışmalardan biri, tarihsel değişimin öznesinin kim olduğu sorusudur. Kimi yaklaşımlar tarihin seyrini büyük liderlerin, komutanların ve siyasal aktörlerin belirlediğini savunurken, kimi yaklaşımlar ise toplumsal yapıları ve kolektif hareketleri ön plana çıkarır. Lev Tolstoy, bu tartışmada birey merkezli tarih anlayışına köklü bir eleştiri getirir. Özellikle Savaş ve Barış adlı romanında Napolyon figürü üzerinden “büyük adam” mitini sorgular ve tarihin gerçek motorunun halkın toplam hareketi olduğunu ileri sürer (Tolstoy, 1869/2007).

2. Tolstoy’un “Büyük Adam” Eleştirisi

Tolstoy, klasik tarih yazımında sıkça rastlanan “kahramanlar tarihi” anlayışını problemli bulur. Ona göre tarihçiler, karmaşık süreçleri birkaç kişinin kararlarına indirgerken gerçekte var olan çok katmanlı nedenleri göz ardı etmektedir. Tolstoy bu yaklaşımı şu biçimde eleştirir:

“Bir insanın tarihin akışını yönettiğini söylemek, bir geminin hareketini dümenin değil de dalgaların belirlediğini inkâr etmektir.” (Tolstoy, 1869/2007).

Napolyon, Tolstoy için bu yanılsamanın simgesidir. Napolyon kendisini tarihin öznesi olarak görse de, Tolstoy’a göre o, binlerce askerin, lojistik zorunlulukların, korkuların, arzuların ve rastlantıların toplamı içinde hareket eden bir figürdür. Yani lider, tarihi yaratan değil; tarihin içinde sürüklenen bir unsurdur (Berlin, 1961).

3. Tarihte Nedensellik ve Zorunluluk

Tolstoy’un tarih anlayışının merkezinde nedensellik problemi yer alır. Ona göre tarihsel olayları tekil nedenlere bağlamak bilimsel değildir. Fizikte hareketin sonsuz küçük parçalarla açıklanması gibi, tarihte de olaylar sayısız küçük insan davranışının toplamı olarak anlaşılmalıdır (Tolstoy, 1869/2007).

Tolstoy burada determinizme yaklaşır. İnsanlar özgür olduklarını düşünürler; ancak tarihsel ölçekte bakıldığında bireysel özgürlükler, büyük zorunluluk ağları içinde erir. Bir savaşın sonucu, bir komutanın zekâsından çok, askerlerin morali, hava koşulları, ikmal hatları, halkın desteği ve psikolojik durumlar tarafından belirlenir (Walicki, 1979).

Dolayısıyla Tolstoy için tarih, tekil iradelerin değil, kitlesel davranışların matematiğine benzer bir yapı gösterir.

4. Halkın Kolektif Hareketi

Tolstoy’un asıl vurgusu, tarihin öznesinin halk olmasıdır. Ancak bu halk bilinçli bir devrimci özne değil; gündelik yaşam içinde kararlar alan, korkan, umut eden, kaçan, direnen milyonlarca insanın toplamıdır.

Savaş ve Barış’ta Rus halkının Napolyon’a karşı direnişi, tek bir stratejik dehanın ürünü değil, köylülerin, askerlerin ve sivillerin doğal tepkilerinin sonucudur. Kutuzov’un büyüklüğü bile emir vermesinden değil, halkın hareketine kulak vermesinden kaynaklanır (Tolstoy, 1869/2007).

Bu noktada Tolstoy, modern sosyolojik yaklaşımlara yakınlaşır. Tarih, bireylerin üstünde işleyen bir süreçtir ve bireyler çoğu zaman bu sürecin anlamını sonradan inşa ederler (Berlin, 1961).

5. Tolstoy’un Tarih Felsefesinin Önemi

Tolstoy’un yaklaşımı, romantik kahraman anlatılarını kırarak tarih yazımına eleştirel bir boyut kazandırır. Onun düşüncesi, Marx’ın yapısal analizleriyle tam örtüşmese de, birey merkezli tarih anlayışına karşı güçlü bir toplumsal perspektif sunar (Walicki, 1979).

Tolstoy, liderleri tamamen önemsizleştirmez; ancak onları belirleyici özne olmaktan çıkarır. Lider, halkın akışını temsil eder, fakat onu yaratmaz. Bu yaklaşım, modern tarih metodolojisinde mikro nedenlerin ve kitlesel dinamiklerin önemine dikkat çeker.

Özet

Tolstoy’a göre tarihin akışını belirleyen güç, büyük liderlerin iradesi değil, halkın kolektif ve çoğu zaman farkında olmadan gerçekleştirdiği hareketlerin toplamıdır. Napolyon gibi figürler, tarih sahnesinde görünür olsalar da, bu sahnenin zemini milyonlarca insanın eylemiyle kurulmuştur. Tolstoy’un tarih anlayışı, bireysel kahramanlık anlatılarının yerine, toplumsal zorunlulukların ve kitlesel davranışların belirleyiciliğini koyar. Bu yönüyle Tolstoy, tarih felsefesinde modern ve eleştirel bir kırılma noktası oluşturur.

Kaynakça

Berlin, I. (1961). The Hedgehog and the Fox: An Essay on Tolstoy’s View of History. London: Weidenfeld & Nicolson.

Tolstoy, L. (1869/2007). Savaş ve Barış. (Çev. A. E. Tekin). İstanbul: İletişim Yayınları.

Walicki, A. (1979). A History of Russian Thought. Oxford: Clarendon Press.

139

İLGİLİ VEYA BENZER YAZILAR

  1. Tolstoy: “Kötülüğü ve savaşı yok etmek için yurtseverliği yok etmek gerekiyor” YURTSEVERLİK Mİ, BARIŞ MI? Sayın Ekselansları! Bana, Kuzey Amerika eyaletlerinin İngiltere ile “Hıristiyanlığın sürekliliği ve gerçek bir barış yararına” yaptıkları çalışmalar konusunda görüşlerimi dile getirmem için mektup yazarak, “halkların uluslararası barışı sağlamak için karşılarında bulunan tek çıkar yol konusunda yakında uyanacaklarına” dair umutlarınızı dile getirmiştiniz....
  2. Küba’yı Savunmak ya da Bir Sokağın Köşesinde Dikilmek Latinbilgi kitap dizisinin ilk ürünü ?Küba?yı Savunmak ya da Bir Sokağın Köşesinde Dikilmek? kasım ayında Kalkedon yayınlarından çıktı. Küba Devriminin tarihsel ve güncel başarıları ve çelişkileri üzerine son dönemde yoğunlaşarak devam eden tartışmaların çeşitli yönleriyle ele alındığı kitap, basmakalıp güzellemeler ve karalamalar arasında gözden kaçan...
  3. Bağdat Görevi, Ernesto Gomez Abascal “Bu savaştan aldığımız derslerden biri de, ABD ve büyük güçlerin, ellerindeki sınırsız yıkım kapasitesine sahip silahlar sayesinde herhangi bir toprak parçasını işgal edebilecekleri, saldırılan halkın hazırlık düzeyine ve iyi ya da kötü yönlendirilmesine göre işgalin daha çok ya da az masraflı olacağıydı. Ama bu güçler,...
  4. Biz Burada Devrim Yapıyoruz, Sinyorita “Biz Burada Devrim Yapıyoruz, Sinyorita” yapılmakta olan bir devrime dair gözlemler… Mutlak doğruların yerini sorulan soruların ve aranan yanıtların aldığı bir devrimin günlüğü… Bundan böyle dünyayı büyük sözlerin değil küçük insanların değiştireceğine dair bir işaret… ?Sen bir rota çizmiş olsan da kesinkes, yolun hep bir...
  5. Görme Biçimleri – John Berger Yayımlandığı 1972’den günümüze, yağlıboya resimden reklamlara, görselliği ve imgeleri anlamanın, eleştirel bir görme biçiminin manifestosu “Görme Biçimleri”, John Berger’in BBC için yaptığı bir televizyon dizisinden kitaplaştırılmıştır. 126...