İŞ SAĞLIĞI OKUR YAZARLIĞI – Psk. Banu Beyaz

İş sağlığı kavramına bakıldığında, işçilerin sağlığını ve çalışma potansiyelini geliştirme ve bu kapasitenin korunması açısından iş yerinde güvenlik ve genel sağlık durumuna katkılarını sunmasıyla birlikte iş yönetimi ve çalışma kültürünü geliştirmeyi kendisine amaç edinmektedir.

İş sağlığı, her iş alanında personellerin bedensel, ruhsal ve sosyal açıdan bütün bir iyi olma durumuna ulaşması için alınan önlemleri içeren bir disiplindir. Tehlikeli maddelerin kullanıldığı iş ortamlarında, çalışanların sağlığını korumak ve zararları önlemek amacıyla risk değerlendirmeleri ve güvenlik prosedürleri uygulanır. Ergonomik çalışma koşullarının sağlanması da iş sağlığının bir parçasıdır. İş sağlığı, sürekli geliştirilmeli ve iş yerindeki sağlık ve güvenlik politikaları gözden geçirilmelidir. Çalışanların katılımı ve farkındalığı da bu sürecin önemli unsurlarıdır. İş sağlığı, çalışanların sağlığını ve iş yerindeki güvenliği korurken, işletmelerin verimlilik ve sürdürülebilirliklerini destekler.

Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından ortaya koyulan sözleşmeler kapsamında iş hayatında sağlıklı olmak “Çalışan bireyin iş şartlarını, iş ortamını, etrafındaki insanlarla etkileşimini, kendisini motive eden bir çalışma sürecinin devam etmesini sağlayacak şekilde etkilemesiyle beraber güvenli ve sağlıklı bir ortamın sonucu olan ruhsal, fiziksel ve toplumsal iyilik durumunda olmaktadır”. Sağlık kavramına dair 155 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği ve Çalışma Ortamına İlişkin Sözleşme doğrultusunda “çalışmaya ilişkisine yönelik olarak yalnızca sakatlık ya da hastalığın olmaması durumu değil, ayrıca iş esnasındaki emniyet ve hijyen ile bağlantılı olarak sağlığa etki eden bilişsel ve bedensel faktörleri de kapsamaktadır” olarak bir açıklama getirilmektedir (Fişek, 1982, s. 1).

İşyerindeki sağlık ve güvenlik olgusu, esas olarak, çalışanların yapılan işten ve çalışma ortamından kaynaklı olan risklerden korunmasını içermektedir. (Arıcı, 1999). Günümüzde işyerinde sağlık ve güvenlik kavramları iç içe geçmiş ve örtüşmektedir. İş güvenliği çok daha teknik bir perspektifi işaret etmektedir (Arıcı, 1999). İş sağlığı ve güvenliği birçok alandan yararlanan bir disiplinler arası bir alandır. Bu alanlar; tıp, teknik alanlar, mühendislik, psikoloji vb.dir. İşyeri dışındaki faaliyetler kadar, işyeri içindeki faaliyetler de araştırılmalıdır (Yüksel, 1998).

İş sağlığı ve güvenliği uygulama ilkeleri kapsamında uygun nitelikte işe yerleştirme, iş yerine dair ortam risklerinin ve faktörlerinin belirlenmesi, iş yeri risklerinin kontrol edilmesi, aralıklı olarak kontrol muayeneleri, sağlık ve güvenlik eğitimi, iş yerine yönelik sağlık ve güvenlik hizmetleri yer almaktadır. (Bilir ve Yıldız, 2014, ss. 11-53).

İş sağlığı ve güvenliği, iş yerlerinde risk değerlendirmelerinin yapılması, güvenlik standartlarının belirlenmesi ve uygun koruyucu tedbirlerin alınması gibi önemli adımları içerir. Aynı zamanda, çalışanlara İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimi verilerek farkındalık oluşturulur ve doğru uygulamalar teşvik edilir. İSG, sağlıklı ve güvenli olarak işyerinde çalışma şartlarının sağlanması için işverenler, çalışanlar ve diğer paydaşlar arasında işbirliğini teşvik eder. Bu sayede İş kazaları ve meslek hastalıkları ve diğer iş sağlığı sorunlarının minimize edilmesi ve çalışanların refahının artırılması hedeflenir. İş sağlığı ve güvenliği, sadece kanuni bir gereklilik olmanın ötesinde, çalışanların yaşamlarını korumak ve iş yerlerinde sağlıklı bir kültür oluşturmak için önemli bir unsurdur.

. İş sağlığı ve güvenliği eğitim konuları (Çalışanların İş Sağlığı Ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul Ve Esasları Hakkında Yönetmelik, 2013, EK-1 Eğitim Konuları).

 Eğitim Konuları

1. Genel konular

a) Çalışma mevzuatı ile ilgili bilgiler,

b) Çalışanların yasal hak ve sorumlulukları,

 c) İşyeri temizliği ve düzeni,

ç) İş kazası ve meslek hastalığından doğan hukuki sonuçlar,

 2. Sağlık konuları

a) Meslek hastalıklarının sebepleri,

 b) Hastalıktan korunma prensipleri ve korunma tekniklerinin uygulanması,

 c) Biyolojik ve psikososyal risk etmenleri,

 ç) İlkyardım,

d) Tütün ürünlerinin zararları ve pasif etkilenim,

3. Teknik konular

a) Kimyasal, fiziksel ve ergonomik risk etmenleri,

 b) Elle kaldırma ve taşıma,

c) Parlama, patlama, yangın ve yangından korunma,

 ç) İş ekipmanlarının güvenli kullanımı,

d) Ekranlı araçlarla çalışma,

e) Elektrik, tehlikeleri, riskleri ve önlemleri,

 f) İş kazalarının sebepleri ve korunma prensipleri ile tekniklerinin uygulanması,

g) Güvenlik ve sağlık işaretleri,

 ğ) Kişisel koruyucu donanım kullanımı,

 h) İş sağlığı ve güvenliği genel kuralları ve güvenlik kültürü,

 ı) Tahliye ve kurtarma,

4. Diğer konular (çalışanın yaptığı işe özgü yüksekte çalışma, kapalı ortamda çalışma, radyasyon riskinin bulunduğu ortamlarda çalışma, kaynakla çalışma, özel risk taşıyan ekipman ile çalışma, kanserojen maddelerin yol açtığı olası sağlık riskleri ve benzeri)

İş sağlığı okuryazarlığı, insanları çalışma ortamında sağlığa uygun kararlar alma konusunda güçlendirebilen, alana özgü bir yaklaşımdır. İş sağlığı okuryazarlığı, insanların sağlıkla ilgili bilgilere erişme, bunları işleme ve bunları iş durumlarında uygulama konusundaki bilgi, beceri ve istekliliğini kapsamaktadır. (Friedrich vd., 2023).

 Literatürde İş Sağlığı Okur Yazarlığı kısaca  İSOY, çalışanların işyerinde uygun sağlık kararları vermek için İSG ile ilgili bilgi ve hizmetlerini edinme, iletişim kurma, işleme ve anlama kapasitesine sahip olma derecesi olarak tanımlanmıştır .İSOY, bireylerin günlük işlerinde sağlıkları üzerinde olumlu etkisi olan uygun karar verme, uygulama yeteneği ve istekliliğidir. (Uskun;2022).

İşyerinde okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesi, bireyleri güvenli seçimler yapmaları konusunda güçlendirmek için bir araçtır. Okuryazarlık becerileri daha yüksek olan çalışanlar ekipman ve malzemelerin kullanımına ilişkin talimatları daha iyi anlayabilmekte ve işyeri sağlık ve güvenlik prosedürlerini kavrama ve uygulama olasılıkları daha yüksek olmaktadır.

Çok tehlikeli iş kolları arasında yer alan hastanelerde sağlık çalışanlarının risklerden, iş kazası ve meslek hastalıklarından korunmalarında, aynı zamanda hizmet sundukları kişilerinde güvenliğinin sağlanmasında iş sağlığı okuryazarlığının yüksek olması gerekmektedir.

İş Sağlığı ve Güvenliği İkliminin Faydaları

 İş yerlerinde güvenlik ikliminin çalışanlar ve işverenler için faydaları çok fazladır. İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği ikliminin katkıları aşağıda özetlenmiştir (Çakmak& Tatlı, 2017):

 Azalan İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları: Güçlü bir İSG iklimi, iş kazaları ve meslek hastalıklarının azalmasına katkı sağlar.

Artan Çalışan Memnuniyeti: Çalışanların sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamına sahip olması, iş memnuniyetini ve motivasyonunu artırır.

 Yüksek Verimlilik: İSG iklimi güçlü olan iş yerlerinde, çalışanların verimliliği ve üretkenliği artar.

Yasal Uygunluk: İSG iklimi güçlü olan iş yerleri, yasal düzenlemelere uyum konusunda daha başarılı olurlar.

İş Sağlığı Okuryazarlığı Ölçeği: Suthakorn ve ark. tarafından çalışanların iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili bilgilere erişim sağlama yeteneğini, bu bilgileri anlama, değerlendirme, kullanma ve iletme becerilerini ölçmek için geliştirilen (2020), Uskun ve ark. tarafından Türkçeye uyarlanan (2022), 38 maddeden dört boyuttan oluşan ölçektir. Ölçeğin sırasıyla İş Sağlığı Güvenliği Bilgilerine Erişebilme Yeteneği (7 madde), İş Sağlığı Güvenliği Bilgilerini Anlama (15 madde), İş Sağlığı Güvenliği Bilgilerinin Değerlendirilmesi (4 madde), İş Sağlığı Güvenliği Bilgilerini Kullanma ve İletme (12 madde) boyutları bulunmaktadır. Yanıt seçenekleri 3’lü Likert türündedir (1 = En az uygun, 2 = Uygun, 3 = En uygun). Ölçek puanı tüm maddelere verilen yanıtların toplanmasından oluşmakta olup ölçekten alınabilecek puan aralığı 38-114 arasında değişmektedir. Ölçekten alınan puan arttıkça iş sağlığı okuryazarlığı düzeyi de artmaktadır. Suthakorn ve ark. çalışmasında ölçeğin tümü için Cronbach alfa katsayısı 0.930, Uskun ve ark. çalışmasında 0.930, bu çalışmada ise 0.937’dir (Suthakorn vd., 2020; Uskun vd., 2022). Psikolojik Rahatlık Ölçeği: Edmondson tarafından çalışanların çalışma alan

İş Sağlığı Okuryazarlığı Ölçeği

 En az uygun….. Uygun……. En uygun

1. İş Sağlığı Güvenliği bilgilerini kendim arayabilirim. 1 2 3

2. İş Sağlığı Güvenliği bilgilerine uzmanlar, çevrim içi kaynaklar ve diğer medya öğeleri gibi birçok kaynaktan ulaşabilirim. 1 2 3

3. İş Sağlığı Güvenliği bilgilerini sağlık hizmetleri personellerinden alabilirim. 1 2 3

4. İş Sağlığı Güvenliği bilgilerini sağlık hizmetleri gönüllülerinden alabilirim. 1 2 3

5. İş ile alakalı sağlık sorunlarım olduğu her an sağlık hizmetlerine erişebilirim. 1 2 3

 6. Diğer kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili eğitimlerine katılırım. 1 2 3

7. İşte yaralandığımda, sağlık sigortası ile ilgili bilgi alabilirim. 1 2 3

8. İşimin bazı riskler içerdiğinin farkındayım, hastalık ve yaralanmalara neden olabileceğini biliyorum. 1 2 3

9. Kendimi işteki risklerden korumanın yolunu biliyorum. 1 2 3

 10. Kendime nasıl bakacağımı ve sağlıklı kalacağımı bilirim. 1 2 3

 11. Kulak tıkacının beni yüksek sesten koruyamayacağını düşünüyorum. 1 2 3

 12. Ağır cisimlerin kaldırılması veya taşınması doğru bir vücut duruşu ile yapılmalıdır. 1 2 3

13. Çalışırken sergilediğimiz vücut duruşu kas-iskelet sistemi sorunlarını tetikler. 1 2 3

14. Kimyasal gereçlerle yapılan çalışma güvenlik uygulamaları ile yürütülmelidir. 1 2 3

15. Açık havada çalışmak ve sıcak ortama maruz kalmak sıcaklığa bağlı hastalıklara yol açabilir. 1 2 3

16. Uygun çalışma alanı yönetimi (yani aletlerin ya da cihazların ya da elektrik kabloların düzenlenmesi) işten kaynaklanan risklerin azaltılmasına yardımcı olabilir. 1 2 3

17. Tozlu ortamda çalışmak düzgün yüz maskesi kullanımını gerektirir. 1 2 3

 18. İş ortamında stresi nasıl yöneteceğimi ve azaltacağımı bilirim. 1 2 3

19. Çok fazla veya çok az ışık gözleri yorar ve göz rahatsızlığına neden olur. 1 2 3

20. İş kazaları önlenebilirdir. 1 2 3

 21. İnsanlar fiziksel olarak zorlayıcı bir işleri olsa bile düzenli egzersiz yapmalıdırlar. 1 2 3

22. Sağlık hizmeti alırken sağlık personelinin yaptığı tavsiyeleri her zaman anlayabilirim. 1 2 3  

23. Sosyal medyadan edindiğim İş Sağlığı Güvenliği bilgilerine inanmaya veya onları takip etmeye veya başkalarına iletmeye karar vermeden önce doğru olup olmadığını her zaman kontrol ederim. 1 2 3

24. Broşürler veya basılı materyallerden edindiğim İş Sağlığı Güvenliği bilgilerinin, kaynağının güvenilir olup olmadığını her zaman kontrol ederim. 1 2 3

25. Yeni bir İş Sağlığı Güvenliği bilgisi aldığımda, güncel olup olmadığını her zaman kontrol ederim. 1 2 3

26. İş Sağlığı Güvenliği bilgileri ile ilgili herhangi bir şüphem olduğunda her zaman uzmanlara veya sağlık personeline sorar veya danışırım. 1 2 3

 27. İşte hastalandığımda, kişisel bakım yapabilirim. 1 2 3

28. Ekipmanı kullanmadan önce her zaman kontrol ederim. 1 2 3

29. Çalışma alanını her zaman güvenliği sağlayacak şekilde düzenlerim (yani tozu azaltmak, parlaklığı artırmak, elektrik kablolarını uygun şekilde saklamak). 1 2 3

30. İş için cihaz satın aldığımda, her zaman etiketlerini okur ve üreticinin talimatlarını anlamaya çalışırım. 1 2 3

31. Toplum sağlığını iyileştirme faaliyetlerinden en az birine katılırım. 1 2 3 3

2. Düzenli egzersiz yaparım. 1 2 3

33. İşte oluşan kas gerginliğini gidermek için her zaman esneme hareketleri yaparım. 1 2 3

34. İş yaralanmalarını önlemek için her zaman güvenli çalışma uygulamalarını takip ederim. 1 2 3

35. İşyerinde kendi mutluluğumu yaratırım. 1 2 3

36. Meslektaşlarıma güvenli çalışma konusunda bazı tavsiyelerde bulunabilirim. 1 2 3

37. İş Sağlığı Güvenliği görevlilerinin verdiği talimatlara her zaman uyarım. 1 2 3

38. Yıllık sağlık kontrolünden geçerim. 1 2 3

Kaynakça

Arıcı, K. (1999). İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Dersleri, Tes-İş Yayınları, Ankara

Bilir, N., Yıldız, A.N. (2014). İş Sağlığı ve Güvenliği Üçüncü Baskı. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 11-53.

Çakmak, A. F., & Tatlı, M. (2017). Sağlık Çalışanlarının Güvenlik İklimi Algıları Ve Güvenlik Tedbirlerine Uyma Davranışlarının İncelenmesi. Karaelmas İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi, 1(1), 46-57.

Friedrich, J., Münch, A.-K., Thiel, A., Voelter-Mahlknecht, S., & Sudeck, G. (2023). Occupational health literacy scale (OHLS): Development and validation of a domain-specific measuring instrument. Health Promotion International, 38(1), daac182. https://doi.org/10.1093/heapro/daac182

Fişek, N. (1982). Sağlık Hizmetleri ve İşçi Sağlığı Ailelerinin Sağlık Sorunları. http://www.ttb.org.tr/n_fisek/ kitap_1/33.html, 1.

Uskun, E., Güblü, M., Evcil, F. Y., Kalaycı, Ö., Kartal, F. M., Önal, Ö., & Kişioğlu, A. N. (2022). İş Sağlığı Okuryazarlığı Ölçeği’nin Türkçe geçerlik ve güvenirliği: Metodolojik bir çalışma. Turkiye Klinikleri J Med Sci(42(3)), 191-203. https://doi.org/10.5336/medsci.2022-88390

Yüksel, H. (2014). Çalışma Yaşamı ve Stres Kavramı: Durumsal Bir Yaklaşım. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(3), 109-131. [105] Yüksel, Ö. (1998). İnsan Kaynakları Yönetimi, İkinci Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara

.Rauscher, K. J., & Myers, D. J. (2014). Occupational health literacy and work-related injury among US adolescents. International journal of injury control and safety promotion, 21(1), 81-89. https://doi.org/10.1080/17457300.2013.792288

Wong, B. K. (2012). Building a health literate workplace. Workplace health & safety, 60(8), 363-369. https://doi.org/10.1177/216507991206000806