İtalyan sosyolog ve iktisatçı Vilfredo Pareto (1848-1923), modern elit teorisinin en önemli kurucu isimlerinden biridir. Pareto’nun siyaset sosyolojisine en özgün katkılarından biri, “elitlerin dolaşımı” (circulation of elites) kavramıdır. Pareto’ya göre toplumlar, yönetenler ile yönetilenler arasında sürekli bir farklılaşma üretir. Yönetici konumundaki elitler zamanla güçlerini kaybeder; buna karşılık toplumun başka kesimlerinden yeni elitler yükselir. Böylece tarih, yalnızca sınıfların mücadelesiyle değil, elitlerin yükselişi, yozlaşması ve yer değiştirmesiyle de açıklanabilir. (Springer)
Pareto bu süreci özellikle “aslanlar” ve “tilkiler” metaforlarıyla açıklar. Aslanlar güç, gelenek ve kararlılığa; tilkiler ise kurnazlık, uzlaşma, ikna ve stratejik manevralara dayanır. Ancak Pareto açısından başarılı bir yönetici elit, bu iki eğilimi belirli ölçülerde bir arada taşımalıdır. (Taylor & Francis Online)
Bu teori önemli bir sonuç ortaya çıkarır: Pareto’ya göre siyasal değişim, her zaman toplumun alt kesimlerinin iktidarı ele geçirmesi anlamına gelmez. Çoğu durumda bir elitin yerini başka bir elit alır. Bu nedenle Pareto’nun yaklaşımı, Marx’ın sınıf çatışması teorisinden önemli ölçüde ayrılır.
Vilfredo Pareto Kimdir?
Vilfredo Pareto, 1848 yılında Paris’te doğdu. Mühendislik eğitimi aldıktan sonra iktisat ve sosyoloji alanlarında çalışmalar yürüttü. Özellikle gelir dağılımı, ekonomik eşitsizlik, insan davranışları ve siyasal iktidar üzerine geliştirdiği teorilerle tanındı.
Pareto’nun düşüncesi, insanların siyasal ve toplumsal davranışlarını yalnızca akılcı tercihlerle açıklamaya karşı çıkar. Ona göre insanlar çoğu zaman duygular, alışkanlıklar ve toplumsal eğilimlerle hareket eder; ardından davranışlarını açıklamak için çeşitli mantıksal gerekçeler üretir. Bu düşünce, onun “kalıntılar” (residues) ve “türevler” (derivations) teorisinin temelini oluşturur.
Bu nedenle Pareto’nun elit teorisini yalnızca siyasal kurumlar üzerinden okumak eksik kalır. Onun yaklaşımı, insan davranışının psikolojik ve toplumsal boyutlarını da dikkate alır. (Springer)
Pareto’nun Elit Kavramı
Pareto “elit” kelimesine ahlaki bir anlam yüklemez. Elit, onun terminolojisinde belirli bir alanda en yüksek başarı veya kapasite düzeyine ulaşan kişilerden oluşur.
Bu nedenle yalnızca siyasetçiler elit değildir. Ekonomik, askerî, entelektüel veya bürokratik alanlarda da elitler ortaya çıkabilir.
Pareto ayrıca elitleri iki temel kategoriye ayırır:
- Yönetici elit: Siyasal iktidarı doğrudan veya dolaylı biçimde kullanan grup.
- Yönetici olmayan elit: Toplumda yüksek konuma sahip olmakla birlikte doğrudan siyasal iktidarı kullanmayan grup.
Bu ayrım, Pareto’nun siyasal iktidarı daha geniş bir toplumsal yapı içinde değerlendirmesini sağlar. (Vikipedi)
Elitlerin Dolaşımı Nedir?
Elitlerin dolaşımı, yönetici elitin zaman içinde değişmesini ifade eder. Pareto’ya göre hiçbir yönetici grup sonsuza kadar iktidarda kalamaz.
Bir elit iktidara geldiğinde başlangıçta güçlü, dinamik ve etkili olabilir. Ancak zamanla kendisini kapatabilir, yeni toplumsal güçleri dışlayabilir ve değişen koşullara uyum sağlamakta zorlanabilir.
Böylece toplumun başka kesimlerinde yeni bir elit ortaya çıkar. Bu yeni grup, mevcut elitin zayıflıklarından yararlanarak siyasal iktidara ulaşır.
Dolayısıyla tarihsel değişimin temel mekanizmalarından biri elitlerin yenilenmesidir. Pareto bu süreci doğrusal bir ilerleme olarak değil, daha çok döngüsel bir hareket olarak düşünür. (ScienceDirect)
Pareto’ya Göre Devrim Nedir?
Pareto’nun devrim anlayışı, klasik toplumsal devrim düşüncesinden ayrılır.
Bir devrim sonucunda yönetici elit değişebilir. Ancak yeni elit de kısa süre içinde başka bir yönetici azınlık oluşturabilir. Bu nedenle Pareto açısından devrim, toplumdaki bütün hiyerarşilerin ortadan kalkması anlamına gelmez.
İnan Akdağ’ın Pareto üzerine çalışması da bu noktaya dikkat çeker. Pareto’nun elit dolaşımı teorisinde politik devrim, egemen elitin başka bir elit tarafından değiştirilmesi şeklinde ortaya çıkar. Buna karşılık toplumun alt sınıflarının bütünüyle egemen sınıfa dönüşmesi farklı bir toplumsal değişim sürecine işaret eder. (DergiPark)
Bu nedenle Pareto’nun yaklaşımında “iktidar değişir, fakat elit yönetimi devam eder.”
“Aslanlar” ve “Tilkiler” Kimlerdir?
Pareto’nun en bilinen kavramlarından biri aslanlar ve tilkiler ayrımıdır.
Bu kavramlar gerçek hayvanları değil, farklı yönetim ve siyaset tarzlarını temsil eder.
Aslanlar
Aslanlar, güç kullanımına, otoriteye, geleneklere ve kararlılığa önem veren yönetici tipini temsil eder.
Bu tip elitler düzeni korumaya daha fazla önem verir. Kriz dönemlerinde kararlı davranabilir ve gerektiğinde zor kullanmaktan çekinmeyebilir.
Dolayısıyla aslanlar, özellikle istikrar ve otoritenin önem kazandığı dönemlerde avantaj sağlayabilir.
Tilkiler
Tilkiler ise ikna, diplomasi, stratejik manevra ve kurnazlıkla hareket eden yönetici tipini temsil eder.
Bu elitler pazarlık yapma, farklı grupları bir araya getirme ve değişen koşullara uyum sağlama konusunda daha başarılı olabilir.
Pareto’nun “tilki” kavramı, basit biçimde “kötü” veya “ahlaksız” insan anlamına gelmez. Kavram, belirli bir siyasal davranış tarzını ifade eder. Çağdaş Pareto araştırmaları da aslanlar ve tilkiler ayrımının onun daha geniş elit teorisi içindeki yerinin dikkate alınması gerektiğini vurgular. (Taylor & Francis Online)
Aslanlar ile Tilkiler Neden Yer Değiştirir?
Pareto’ya göre yönetici elitin başarısı, farklı siyasal yetenekleri dengeli biçimde kullanmasına bağlıdır.
Yalnızca aslanlardan oluşan bir yönetici grup aşırı katılaşabilir. Böyle bir elit, toplumsal değişim karşısında esnekliğini kaybedebilir.
Öte yandan yalnızca tilkilerden oluşan bir yönetici grup da sorun yaşayabilir. Aşırı pazarlık, manipülasyon ve kısa vadeli hesaplar, yönetimin kararlılığını zayıflatabilir.
Bu nedenle siyasal sistem içinde aslanlar ile tilkiler arasında sürekli bir denge arayışı ortaya çıkar. Dengenin bozulması ise yeni bir elitin yükselişini kolaylaştırabilir. (FacultyWeb)
Elitlerin Dolaşımı ve Sınıf Değişimi
Pareto’nun teorisini sınıfsal açıdan değerlendirirken önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Pareto, toplumsal eşitsizliklerin tamamen ortadan kalkmasını beklemez. Ona göre toplumlarda yönetici bir azınlığın ortaya çıkması sürekli bir eğilimdir.
Ancak bu durum, yönetici elitin hiçbir zaman değişmeyeceği anlamına gelmez.
Alt veya orta toplumsal tabakalardan bazı kişiler yönetici elitin içine girebilir. Buna karşılık mevcut elitin bazı üyeleri zamanla konumlarını kaybedebilir. Böylece elit ile elit olmayan kesimler arasında bir dolaşım meydana gelir. (DergiPark)
Bu açıdan Pareto’nun teorisi, sınıflar arasındaki mutlak sınır fikrinden ziyade toplumsal hareketlilik ve elit yenilenmesi üzerinde durur.
Pareto ve Marx Arasındaki Temel Fark
Pareto ile Karl Marx arasında önemli bir teorik ayrım bulunur.
Marx, tarihsel değişimin merkezine sınıf ilişkilerini ve üretim araçlarının mülkiyetini yerleştirir. Kapitalist toplumda burjuvazi ile proletarya arasındaki çatışma, toplumsal dönüşümün temel dinamiklerinden biridir.
Pareto ise elitlerin dolaşımını merkeze alır. Ona göre toplumda bir yönetici azınlık bulunur ve zaman içinde bu azınlığın bileşimi değişir.
Bu nedenle Marx açısından temel soru:
Hangi sınıf üretim araçlarını kontrol ediyor?
Pareto açısından ise temel soru şuna daha yakındır:
Hangi elit siyasal iktidarı kontrol ediyor ve bu elit kendisini nasıl yeniliyor?
Bu fark, iki teorisyenin devrim anlayışını da birbirinden ayırır.
Pareto’nun “Tarihin Aristokrasilerin Mezarlığı Olması” Görüşü
Pareto’nun elit teorisini özetleyen en ünlü düşüncelerden biri, tarihin aristokrasilerin mezarlığı olduğu fikridir.
Buradaki “aristokrasi” kavramı yalnızca soyluluk anlamına gelmez. Pareto daha geniş anlamıyla yönetici elitlerin yükselişini ve çöküşünü anlatır.
Bir elit iktidara yükselir. Daha sonra güç kaybeder, yozlaşır veya değişen koşullara uyum sağlayamaz. Sonuçta başka bir elit ortaya çıkar.
Ancak yeni elit de aynı tarihsel döngünün içine girer.
Dolayısıyla Pareto tarihsel ilerleme fikrine kuşkuyla yaklaşır. Bir elitin başka bir elit tarafından değiştirilmesi, toplumun mutlaka daha özgür veya daha eşit hale geldiğini göstermez. (Springer)
Elitlerin Dolaşımı ve Demokrasi
Pareto’nun teorisi modern demokrasi açısından da önemli sonuçlar doğurur.
Demokratik sistemlerde halk seçimler aracılığıyla yöneticileri değiştirebilir. Ancak Pareto’nun perspektifinden bakıldığında bu değişim, elit yönetiminin sona ermesi anlamına gelmez.
Seçimler, farklı elit grupları arasında rekabet yaratabilir. Bir siyasal elit iktidarını kaybederken başka bir elit iktidara gelebilir.
Bu nedenle Pareto açısından demokratik değişimi “halkın doğrudan iktidarı” şeklinde yorumlamak yerine elitlerin dolaşım mekanizması üzerinden okumak mümkündür.
Bu yaklaşım, daha sonra geliştirilen demokratik elitizm tartışmaları açısından da önemli bir teorik zemin oluşturmuştur.
Pareto’nun Teorisinin Güçlü ve Zayıf Yönleri
Pareto’nun teorisinin güçlü tarafı, siyasal iktidarın yalnızca anayasal kurumlarla açıklanamayacağını göstermesidir. Seçimler, parlamentolar ve hükümetler kadar elitlerin örgütlenme kapasitesi ve siyasal stratejileri de önem taşır.
Bununla birlikte teori ciddi eleştirilerle karşılaşmıştır.
Her siyasal değişimi elitlerin yer değiştirmesiyle açıklamak, toplumdaki ekonomik ve sınıfsal dönüşümlerin önemini azaltabilir. Ayrıca “elit” kavramının sınırlarını kesin biçimde çizmek her zaman kolay değildir.
Nitekim çağdaş araştırmalar, Pareto’nun teorisinin açıklayıcı gücüne dikkat çekerken aynı zamanda elitlerin ampirik olarak tanımlanmasındaki güçlüklerin teorinin kullanımını sınırlayabileceğini belirtmektedir. (Brill)
Sık Sorulan Sorular
Pareto’nun elitlerin dolaşımı teorisi nedir?
Pareto’nun elitlerin dolaşımı teorisi, yönetici elitlerin zaman içinde değiştiğini ve bir elitin yerini başka bir elitin aldığını savunur. Bu süreç, Pareto’nun tarihsel değişim anlayışının merkezinde yer alır.
Pareto’nun aslanlar ve tilkiler kavramları ne anlama gelir?
Aslanlar güç, otorite, gelenek ve kararlılığı; tilkiler ise ikna, diplomasi, kurnazlık ve stratejik esnekliği temsil eder. Pareto, başarılı yönetim için bu iki eğilimin dengelenmesini önemli görür. (Springer)
Pareto ile Marx arasındaki temel fark nedir?
Marx tarihsel değişimi büyük ölçüde sınıf ilişkileri ve üretim araçlarının mülkiyeti üzerinden açıklar. Pareto ise yönetici elitlerin yükselişini, yozlaşmasını ve başka elitlerle yer değiştirmesini merkeze alır.
Pareto’ya göre devrim toplumsal eşitlik getirir mi?
Hayır. Pareto’nun yaklaşımında devrim veya büyük siyasal değişim, bir yönetici elitin başka bir elit tarafından değiştirilmesini ifade edebilir. Bu nedenle elit değişimi, otomatik olarak sınıfsal eşitlik anlamına gelmez. (DergiPark)
Kaynakça
- Akdağ, İ. (2021). “Vilfredo Pareto’nun Elitlerin Dolaşımı Kuramında Politik Devrimin İzleri.” Politik Ekonomik Kuram, 5(2), 271-286. (DergiPark)
- Fordahl, C. (2020). “Lions and foxes: Revisiting Pareto’s bestiary for the age of late pluto-democracy.” Distinktion: Journal of Social Theory, 21(3). (Taylor & Francis Online)
- Pareto, V. (1935). The Mind and Society. Ed. Arthur Livingston. New York: Harcourt, Brace and Company.
- Powers, C. H. (2018). The Political Economy of Pareto. Princeton University Press. (Imgix)
- Scott, J. (2011). “Do Ruling Elites Degenerate? American and British Elites Through Pareto’s Lens.” Comparative Sociology, 10(6), 949-967. (Brill)
- “Disfigurations of Democracy? Pareto, Mosca and the Challenge of Elite Theory.” Topoi. (Springer)
