İtalyan siyaset bilimci ve hukukçu Gaetano Mosca (1858–1941), modern elit teorisinin kurucu isimlerinden biri kabul edilir. Mosca, 1896’da yayımladığı Elementi di scienza politica adlı eserinde siyasal iktidarı açıklamak için “yönetici sınıf” (classe politica) kavramını geliştirdi. Eser daha sonra İngilizcede The Ruling Class adıyla tanındı. (David M. Hart)
Mosca’nın temel iddiası oldukça açıktır: Her toplumda yöneten bir azınlık ile yönetilen bir çoğunluk bulunur. Ona göre yöneten azınlığın gücü yalnızca ekonomik zenginlikten kaynaklanmaz. Örgütlenme kapasitesi, siyasal bilgi, uzmanlık, iletişim olanakları ve karar alma becerisi de bu üstünlüğü güçlendirir. (David M. Hart)
Bu yaklaşım, demokrasinin “çoğunluğun yönetimi” olduğu yönündeki klasik anlayışa önemli bir itiraz getirir. Çünkü Mosca açısından seçimler ve parlamentolar değişse bile siyasal karar alma süreçlerinde örgütlü bir azınlığın belirleyici rolü devam eder.
Dolayısıyla Mosca’nın teorisi yalnızca bir elit teorisi değildir. Aynı zamanda siyasal iktidarın toplum içinde nasıl dağıldığını, neden küçük grupların büyük kitleler karşısında avantaj kazandığını ve demokratik kurumların bu yapıyı ne ölçüde değiştirebildiğini açıklayan bir siyaset bilimi yaklaşımıdır.
Gaetano Mosca Kimdir?
Gaetano Mosca, 1858 yılında Palermo’da doğdu. Hukuk eğitimi aldı ve akademik çalışmalarını siyaset bilimi, kamu hukuku ve siyasal kurumlar üzerinde yoğunlaştırdı.
Mosca’nın düşünsel gelişiminde tarihsel ve karşılaştırmalı yöntem önemli bir yer tuttu. Farklı devlet biçimlerini yalnızca anayasal sınıflandırmalar üzerinden incelemek yerine, gerçek siyasal iktidarın kimlerin elinde bulunduğunu araştırdı. (Treccani)
Bu yaklaşım, Mosca’nın monarşi, aristokrasi ve cumhuriyet gibi biçimsel ayrımlara mesafeli durmasına yol açtı. Ona göre bir devletin “cumhuriyet” veya “monarşi” olarak adlandırılması, iktidarın toplum içinde nasıl dağıldığını tek başına açıklamaz.
Asıl önemli soru şudur:
Devleti fiilen kim yönetiyor?
Mosca’nın yönetici sınıf teorisi bu soruya cevap vermeye çalışır.
Yönetici Sınıf Teorisi Nedir?
Mosca’ya göre toplumlar iki temel gruba ayrılır:
- Yöneten sınıf
- Yönetilen sınıf
Yöneten sınıf nüfus bakımından daha küçüktür. Buna karşılık siyasal işlevleri kontrol eder ve karar alma süreçlerinde belirleyici konuma gelir.
Yönetilen sınıf ise sayıca daha büyüktür. Ancak geniş nüfusu, tek başına siyasal güç anlamına gelmez. Çünkü büyük kitleler ortak bir amaç etrafında sürekli ve etkili biçimde örgütlenemeyebilir. (David M. Hart)
Mosca’nın teorisindeki temel mekanizma burada ortaya çıkar:
Örgütlü azınlık, örgütsüz çoğunluk karşısında siyasal avantaj elde eder.
Dolayısıyla mesele yalnızca nüfus büyüklüğü değildir. Örgütlenme kapasitesi, siyasal gücün temel kaynaklarından biridir.
Örgütlü Azınlığın Gücü
Mosca’nın teorisinin merkezinde “örgütlenme” bulunur. Küçük bir grup ortak hedeflere sahip olduğunda üyeleri arasında iletişim kurmak, karar almak ve koordinasyon sağlamak daha kolay hale gelir.
Büyük bir topluluk ise aynı ölçüde hızlı hareket edemez. Milyonlarca insanın farklı çıkarları, değerleri ve beklentileri bulunabilir. Bu nedenle çoğunluk sayısal açıdan güçlü görünse bile siyasal açıdan parçalı kalabilir.
Mosca tam olarak bu noktaya dikkat çeker.
Siyasal güç, yalnızca kaç kişinin bulunduğuyla değil, bu kişilerin ne ölçüde örgütlenebildiğiyle de ilgilidir.
Bu nedenle siyasal partiler, bürokratik kurumlar, askerî yapılar, ekonomik örgütler ve meslek kuruluşları gibi düzenli örgütler önemli avantajlar elde eder.
Mosca’da “Politik Sınıf” Kavramı
Mosca’nın “classe politica” kavramını yalnızca dar anlamda siyasetçilerle sınırlandırmamak gerekir.
Yönetici sınıf, siyasal kararları doğrudan alan kişilerden daha geniş bir grubu kapsayabilir. Bürokratlar, parti yöneticileri, yüksek düzeyde devlet görevlileri ve siyasal kararları etkileyen örgütlü gruplar bu yapının farklı parçalarını oluşturabilir.
İbrahim Biri’nin Mosca üzerine yaptığı çalışmada da politik sınıfın yalnızca siyasetçilerden oluşmadığı, siyasal kararları etkileyen daha geniş bir çevreyi kapsadığı vurgulanır. Ayrıca Biri, Mosca’nın teorisinde azınlığın örgütlenme kapasitesini temel unsur olarak gösterir. (Açık Bilim)
Bu nedenle “yönetici sınıf” kavramı, klasik ekonomik sınıf kavramından farklı bir anlam taşır.
Yönetici Sınıf ile Ekonomik Sınıf Aynı Şey midir?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Mosca’nın “yönetici sınıfı”, Marx’ın burjuvazi veya proletarya kavramlarıyla aynı anlama gelmez. Mosca, siyasal iktidarı yalnızca ekonomik mülkiyet ilişkileri üzerinden açıklamaya karşı çıkar.
Klasik elit teorisyenleri, özellikle Mosca, Pareto ve Michels, Marx’ın sınıf analizinin ekonomik determinizmine itiraz etmişlerdir. Onlara göre siyasal iktidarın oluşumunda örgütlenme, siyasal beceri, kurumlar ve liderlik gibi faktörler de önem taşır. (ScienceDirect)
Bununla birlikte Mosca ekonomik kaynakların önemini tamamen reddetmez.
Örneğin Treccani’deki değerlendirmeye göre Mosca, döneminin İtalyan parlamenter yapısında toprak sahipleri ve sermaye çevrelerinin temsil gücüne dikkat çekmiştir. Ayrıca ekonomik zenginliğin küçük gruplarda yoğunlaşmasının siyasal sonuçlarını da tartışmıştır. (Treccani)
Dolayısıyla Mosca’nın yaklaşımını şöyle özetlemek mümkündür:
Ekonomik güç siyasal güç için önemli bir kaynak olabilir; ancak siyasal iktidarı yalnızca ekonomik sınıf ilişkileri belirlemez.
Çoğunluk Neden Azınlığa Karşı Güçsüz Kalır?
Mosca’nın teorisinin en tartışmalı noktalarından biri budur.
Demokratik teori çoğunluğun siyasal iradesini önemser. Ancak Mosca, çoğunluğun büyük olmasının onu otomatik olarak güçlü hale getirmediğini savunur.
Örneğin 100.000 kişilik örgütsüz bir topluluk, ortak hedefleri bulunan 1.000 kişilik bir örgüt karşısında siyasal açıdan daha etkisiz kalabilir.
Çünkü örgütlü grup:
- hızlı karar alabilir,
- liderlik mekanizması oluşturabilir,
- bilgi paylaşabilir,
- kaynakları koordine edebilir,
- ortak strateji geliştirebilir,
- siyasal kurumlara sürekli erişebilir.
Buna karşılık geniş kitleler çoğu zaman farklı çıkarlar arasında bölünür.
Bu nedenle Mosca açısından çoğunluk ile azınlık arasındaki mücadelede örgütlenme, niceliksel üstünlüğü etkisiz hale getirebilir. (David M. Hart)
Mosca ve Demokrasi
Mosca’nın teorisi ilk bakışta demokrasi karşıtı bir yaklaşım gibi görünebilir. Ancak mesele daha karmaşıktır.
Mosca, demokratik sistemlerde de bir yönetici sınıfın ortaya çıkacağını düşünür. Parlamento, seçimler ve siyasi partiler bu gerçeği tamamen ortadan kaldırmaz.
Bununla birlikte demokratik kurumlar yönetici sınıfın oluşumunu ve yenilenmesini etkileyebilir.
Özellikle seçimler, farklı elit gruplarının rekabet etmesine imkân sağlayabilir. Bu nedenle demokratik sistemde yönetici sınıf tamamen kapalı bir kast oluşturmak zorunda değildir.
Burada elit dolaşımı önemli hale gelir.
Yönetici Sınıf Nasıl Değişir?
Mosca, yönetici sınıfın her zaman aynı kişilerden oluştuğunu savunmaz. Aksine siyasal elitler zaman içinde değişebilir.
Yeni toplumsal gruplar yönetici sınıfa katılabilir. Eski elitler güç kaybedebilir. Siyasal krizler, savaşlar, ekonomik dönüşümler ve toplumsal hareketler bu değişimi hızlandırabilir.
Norberto Bobbio’nun Mosca üzerine çalışması da yönetici sınıfın oluşumu, bileşimi, genişlemesi, yenilenmesi ve iktidarı kullanma biçimleri üzerinde durur. (Rosa)
Dolayısıyla Mosca’nın teorisi basit biçimde “hep aynı elit yönetir” iddiasına indirgenemez.
Daha doğru ifade şudur:
Her siyasal toplumda yönetici bir azınlık ortaya çıkar; ancak bu azınlığın bileşimi ve niteliği zaman içinde değişebilir.
“Siyasal Formül” ve İktidarın Meşruiyeti
Mosca’nın teorisinin önemli kavramlarından biri de “siyasal formül” (political formula) kavramıdır.
Yönetici sınıf yalnızca zor kullanarak iktidarını sürdüremez. Yönetilenlerin itaatini açıklayan ve meşrulaştıran düşünsel bir çerçeveye de ihtiyaç duyar.
Bu çerçeve farklı dönemlerde farklı biçimler alabilir. İlahi hak, ulusal egemenlik, halk iradesi veya anayasal hukuk gibi kavramlar siyasal iktidarın meşruiyetini açıklamak için kullanılabilir. (Ansiklopedim.com)
Dolayısıyla Mosca açısından iktidarın devamlılığı yalnızca maddi güçle açıklanamaz.
İktidar, aynı zamanda kendisini meşru gösteren bir düşünce sistemine ihtiyaç duyar.
Mosca’nın Teorisi Marx’tan Nasıl Ayrılır?
Mosca ile Marx arasında yüzeysel bir benzerlik bulunur. Her iki düşünür de toplumdaki iktidar ilişkilerini analiz eder ve toplumda yönetenlerle yönetilenler arasında bir ayrım görür.
Ancak iki yaklaşımın açıklama modeli farklıdır.
| Karl Marx | Gaetano Mosca |
|---|---|
| Ekonomik sınıflara odaklanır | Siyasal sınıfa odaklanır |
| Üretim araçlarının mülkiyetini önemser | Örgütlenme ve siyasal kapasiteyi önemser |
| Sınıf çatışmasını merkeze alır | Yönetici azınlık ile çoğunluk ayrımını merkeze alır |
| Ekonomik yapıya büyük önem verir | Siyasal örgütlenmeye daha fazla ağırlık verir |
| Sınıfsız toplum olasılığını tartışır | Yönetici azınlığın sürekliliğini vurgular |
Klasik elit teorisyenleri, bu yönüyle Marx’ın tarih anlayışına karşı alternatif bir açıklama geliştirmiştir. ScienceDirect’te yer alan akademik değerlendirme de Mosca’nın, siyasal değişimi yalnızca ekonomik sınıf yapısıyla açıklayan yaklaşımlara karşı çok nedenli bir analiz geliştirdiğini belirtir. (ScienceDirect)
Mosca’nın Teorisinin Günümüzdeki Önemi
Mosca’nın yaklaşık 130 yıl önce geliştirdiği teori, günümüzde siyasal partiler, bürokrasi, kamu politikaları ve siyasal elitler üzerine yapılan araştırmalar açısından hâlâ önem taşır.
Özellikle şu sorular Mosca’nın yaklaşımıyla birlikte daha görünür hale gelir:
Kim karar veriyor?
Karar vericiler nasıl örgütleniyor?
Siyasal bilgiye kim erişiyor?
Partilerin adaylarını kim belirliyor?
Ekonomik ve sosyal kaynaklara sahip gruplar siyasal süreçleri nasıl etkiliyor?
Bu sorular, modern demokrasinin yalnızca seçimlerden ibaret olmadığını göstermeye yardımcı olur.
Nitekim çağdaş elit teorisi çalışmaları da Mosca’nın örgütlü azınlık ile örgütsüz çoğunluk arasındaki ayrımını siyasal güç analizinin önemli başlangıç noktalarından biri olarak ele alır. (ScienceDirect)
Mosca’nın Yönetici Sınıf Teorisinin Eleştirileri
Mosca’nın teorisi önemli açıklama gücüne sahip olsa da bazı eleştirilere açıktır.
İlk olarak, “her toplumda yönetici azınlık vardır” iddiası oldukça geniştir. Bu nedenle teorinin farklı siyasal sistemleri birbirinden ayırma kapasitesi tartışılabilir.
İkinci olarak, örgütlenmeyi siyasal gücün temel kaynağı olarak görmek ekonomik yapıların etkisini ikinci plana itebilir.
Üçüncü olarak, modern demokratik kurumlar toplumdaki farklı grupların siyasal kararları etkileme kapasitesini artırabilir. Bu durum, yönetici sınıfın her zaman aynı derecede bütünleşmiş ve kapalı bir grup oluşturduğu varsayımını zayıflatabilir.
Son olarak, toplumsal hareketler, sendikalar, sivil toplum kuruluşları ve medya gibi aktörler geniş kitlelerin örgütlenme kapasitesini artırabilir.
Dolayısıyla Mosca’nın teorisini değişmez bir toplumsal yasa olarak değil, siyasal iktidarın örgütlenme boyutunu açıklayan güçlü bir analitik model olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
Kaynakça
- Bobbio, N. (2014). Gaetano Mosca e la teoria della classe politica. PSL Quarterly Review. (Rosa)
- Biri, İ. (2002). Elitist Teori Açısından Mosca’nın Yönetici Sınıf Yaklaşımının Sosyolojik İncelenmesi. YÖK Açık Bilim. (Açık Bilim)
- Mosca, G. (1896). Elementi di scienza politica. Roma.
- Mosca, G. (1939). The Ruling Class. Çev. Hannah D. Kahn. New York: McGraw-Hill. (David M. Hart)
- Korom, P. (2015). “Elites: History of the Concept.” International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. (ScienceDirect)
- Treccani. “Gaetano Mosca: La teoria della classe politica.” Enciclopedia Italiana. (Treccani)
