“Alçak gönüllülük”; Türkçe sözlüklerde tevazu, mahviyet ve kibirli olmama / kibirsizlik kavramlarıyla karşılanmaktadır. Eski Türkçe’de tek başına ‘alçak’ kelimesinin alçak gönüllü, yumuşak huylu, uslu, ince, nazik, mütevazı, yavaş, sakin; ‘alçak olmak, alçaklık etmek’ fiillerinin de alçak gönüllü olmak, alçak gönüllülük göstermek anlamlarına geldiği görülmektedir. ‘Alçak gönüllü’ kişi; büyüklük taslamayan, kendisini başkalarından üstün görmeyen, kibirlenmeyen, mütevazı, gösterişsiz, iddiasız, kasıntısız, kibirsiz, kendi halinde, yalımı alçak, yüzü yerde , (makam, para vb. durumlarda) aşağı olanları kendisiyle eşit tutan veya kendi değerini olduğundan aşağı gösteren kimse, mütevazı şeklinde tanımlanmaktadır.
Türkçe’de “alçak gönüllülük, gösterişsizlik” anlamında yaygın olarak kullanılan “tevazu”; Arapça “ v-d-a‘ ” kökünden gelip, kelime manası olarak tezellül; yani alçalma, kendini alçak görme, birine boyun eğme” anlamlarına gelir. Arapça kaynaklarda “alçak gönüllülük”; tevazu, hilm(akıl, hilm sahibi ise; akıllı, acele etmeksizin, teenni ile hareket eden), besâta (samimi, candan olmak), “alçak gönüllü” kişi mütevazı, hacûl, (utangaç, sıkılgan, mahcup, çekingen), ğayru mağrur(kandırılmış, yanıltılmış, doğruyu göremeyen, kibirli, gururlu, mağrur olmayan) kelimeleriyle karşılanmaktadır.
Alçak gönüllülük; İngilizce’de en yaygın olarak Latince kökenli humility ve modesty kelimeleriyle ifade edilir.Humility; “alçak gönüllü olma, kendi hakkında düşük görüş sahibi olma niteliği, uysallık, tevazu, gururlu ya da kibirli olmanın tersi” olarak tanımlanmaktadır. Modesty ise “ılımlılık, aşırılıktan veya abartmaktan özgür olmak, oto-kontrol (sahibi olmak), merhamet, katı kurallı olmamak” anlamlarına gelmektedir. Temiz, ilgili tez çalışmasında modesty kelimesinin tevazu ya da alçak gönüllülük değil, sadelik yahut gösterişsizlik kavramlarıyla karşılanmasını tercih etmiştir.
Latince’de alçak gönüllülük modestia, alçak gönüllü ise modestus ve humilis olarak geçmektedir. “İnsan” anlamına gelen Latince homo ismi ve “alçak gönüllü” anlamına gelen humilis sıfatı, kök olarak “yer; toprak” anlamına gelen humus ismiyle ilişkilidir. “Humilis”, humus isminden türemiş bir sıfattır.Humus ve homo isimlerinin “yer; toprak” anlamındaki ortak bir Proto-Hint-Avrupa kökünden türeyen, dolayısıyla kökdeş olduğunu savunan uzmanlar vardır ve bu görüş genel olarak kabul görmektedir.
Bu etimolojik bilgiler, insanın topraktan yaratılması inancı açısından düşünüldüğünde alçak gönüllülüğün, insanın özüne uygun bir tabiatı olduğunu çağrıştırmaktadır. Ayrıca İslami literatürde yer aldığı şekliyle; Şeytan’ın, topraktan yaratılmış olmasını Âdem’i aşağılama bahanesi kılması, bu anlamda düşündürücüdür. Alçak gönüllülüğün toprakla ilişkilendirildiği örneklere kültür dünyamızda rastlamak da mümkündür. Bunun en bariz örneği Mevlana’nın öğütleri arasında geçen “tevazuda toprak gibi ol” ifadesidir. Alçak gönüllülükle ilgili metafor analizi yapılan bir çalışmada, katılımcıların çoğunluğu, onu bir varlık olarak ağaca benzettiğini söylemiştir. Kökü toprakta olan, topraktan bağımsız düşünülemeyecek bir varlığa benzetilmesi, bu açıdan dikkat çekicidir.
İnsanların alçak gönüllülüğü bir karakter gücü mü yoksa zayıflık olarak mı gördüğü üzerine yapılan bir başka çalışmada, kavramın büyük çoğunluk tarafından olumlu algılandığı ve yüksek benlik saygısı ile ilişkilendirildiği tespit edilmiştir.
Alçak gönüllülüğün, Tangney’nin belirlediği ve genellikle referans gösterilen spesifik temel unsurları şunları içerir:
– Kişinin kendini küçümsemeksizin, yeteneklerini ve başarılarını doğru değerlendirmesi,
– Hatalarını, kusurlarını, bilgi ya da başka konularda sınırlılıklarını kabul etme yeteneği (genellikle “daha yüksek bir güç” karşısında),
– Yeni fikirlere, bilgilere ve tavsiyelere açıklık,
– Yeteneklerini ve başarılarını dünyadaki yerine göre değerlendirmek (daha büyük bir bütünün parçası olarak görmek),
– Göreceli olarak düşük öz-odaklanma, kendini unutmak, daha büyük bir evrenin yalnızca bir parçası olduğu bilincine sahip olmak,
– Her şeyin değerini takdir etmek, insanların ve şeylerin dünyamıza pek çok farklı şekillerde katkıda bulunabileceği kabul etmek.
Son çalışmalar alçak gönüllülüğün benliğin tam bir şekilde değerlendirilmesi, sadelik ve kişilerarası yönelimlilik bileşenleri üzerinde daha çok durmaktadır.
Kaynak:
Zeynep Yücel (2021) Alçak Gönüllülük ve Dindarlık İlişkisi Üzerine Nitel Bir Araştırma T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Din Psikolojisi Bilim dalı yüksek lisans tezi
