Beden Utandırma – Psk. Banu Beyaz

Beden utancı, kişinin kendini içselleştirilmiş veya kültürel bir standarda göre ölçmesinden ve bu standarda uymadığını algılamasından kaynaklanabilecek duygudur. (Moradi & Huang, 2008). Birey olumsuz beden imajına sahip olduğunda ya da başka bir ifade ile bedeni beğenme düzeyi düşük olduğunda beden utancı ortaya çıkabilmektedir. Beden utancı, genellikle toplumun belirli bir beden idealine uymayan kişilerde ortaya çıkmaktadır. Günümüzde kadın idealinin genç, heteroseksüel, Anglo-Sakson, ince, açık tenli, lekesiz cilt ve orantılı özelliklere sahip becerikli bir birey olduğu gözlemlenebilmektedir (Dolezal, 2015). Dahası, kendine güvenen, seksi, zengin ve modadan anlayan, farklılığın ortadan kalktığı kusursuz görüntüler, sıradan bedenler için standartları belirleyen baskın gerçekliğin simgesi haline gelmiştir (Dolezal, 2015, s. 109). Kadın bedenleri, reklam yoluyla teşvik edilen “prestijli bedensel formları” taklit etmek için sonsuz bir sosyal baskıya maruz kalmaktadır. Beden utancı bu sürecin merkezinde yer almaktadır.

Beden utandırma, diğer insanların fiziksel görünümleriyle ilgili olarak bireyin kendisini aşağılık hissetmesine neden olacak şekilde olumsuz bir yargı içermektedir (Sugiati, 2019). Bu şemada “utandırmak”, diğerlerinden benliğe, benliğin diğeri için çekici olmadığına dair sosyal  bir sinyal görevi görür. Diğerinin zihninde öfke, hoşlanmama, iğrenme veya küçümseme gibi olumsuz bir duygulanım oluşturmaktadır. (Gilbert, 2007).

Bedeni utandırmak, kasıtlı olarak eleştirmek veya birinin fiziksel yapısına olumsuz yorumlarda bulunmaktır. (Rachmah & Baharuddin, 2019). Bu, mağdurların kırgın ve incinmiş hissetmelerine neden olabilir. Bazı insanlar için beden utandırma eylemi sadece şakadır, ancak sürekli yapılırsa kesinlikle mağdur üzerinde bir etkisi olacaktır. (Rachmah & Baharuddin, 2019,  Akt. Erdin, 2023).

Nedenleri arasında; kendilerini aşağılık hissetmeleri, hayatlarından mutsuz olmaları, sağlıksız eğitim kalıplarına sahip bir aileden gelmeleri ve onları kıskandıran kibirli bir doğaya sahip olmaları sayılabilir. Birey bazen arkadaşlarını ve hatta kardeşlerini kıskanabilir.

Beden utandırma, bir kişinin fiziksel görünümüyle alay etme, aşağılama eylemidir (Sugiati, 2019). Beden utandırmanın kapsamı geniştir ve bunlarla sınırlı olmamakla birlikte, şişmanlık, sıskalık, boy uzunluğu, vücut kılları, saç rengi, vücut şekli, kişinin kaslılığı gibi durumlarla ilgili olabilmektedir. Görünüşün utandırılması bireyin yüz özellikleri, dövmelerini ve piercinglerini veya iz bırakan hastalıkları da içerebilir. (Erşan, 2022)  

Araştırmaların en çok üzerinde durduğu beden utandırma türleri şişman utandırma (fat shaming) ve sıska utandırmadır. (skinny shaming)

1.Şişman Utandırma (Fat Shaming) :Araştırmalar, sosyal medyada obezite hakkındaki tartışmaların çoğunun, özellikle kadınlara karşı tacize ve siber zorbalığa dönüşen şişman utancı içerdiğini göstermektedir. (Chou, Prestin & Kunath, 2014). Araştırma bulguları, yağ karşıtı tutumları onaylamanın, kişinin vücudunun “fat talk” (şişman konuşma) olarak adlandırılan normatif karşılıklı aşağılanmasına daha yüksek düzeyde katılımla bağlantılı olduğunu göstermiştir. (Alperin vd., 2014). Bunların yanında Wade ve DiMaria’nın (2003) çalışma sonuçlarına göre zayıf beyaz kadınlar kilolu beyaz kadınlardan daha çekici görülmekle beraber, aynı zamanda daha olumlu kişiliklere ve daha başarılı geleceklere sahip kişiler olarak görülmektedir. (Wade & DiMaria, 2003; Erdin, 2023).

2. Sıska Utandırma: (Skinny Shaming) Şişman utandırma, vücut utandırmanın tek türü değildir. Bazı insanlar, kadınları zayıf oldukları ve “dişil” bir şekle sahip olmadıkları için yetersiz hissettirmeye çalışırlar. Sıska ya da zayıf utandırma, zayıf olan insanlarla dalga geçmek anlamına gelir. Bu insanların sıklıkla duyduğu yorum örnekleri arasında “Anoreksik görünüyorsun!” “Kürdan gibisin”, “O kemiklere biraz et koymalısın” bulunmaktadır (Orr, 2016). Sıska utanmanın en az şişman utandırma kadar yaygın olduğunu savunulmaktadır.(Erdin;2023)

Çalışmaların bulguları, katılımcıların hem fazla kilolu hem de zayıf kadınlarla ilgili olumsuz klişeleri desteklediğini ortaya koymuştur. Zayıf bir kadına göre, katılımcılar fazla kilolu kadınları daha sık “tembel”, “özensiz” ve “disiplinsiz” olarak tanımlamıştır. Fazla kilolu bir kadına kıyasla, katılımcılar daha sık olarak zayıf bir kadını “kibirli” ve “yüzeysel”, ve “bencil” olarak tanımlamışlardır.

Birey kendi bedeni hakkında olumsuz düşünce ve duygulara sahip olduğunda beden memnuniyetsizliği gelişebilmektedir. Çevresel etkiler, insanların bedenlerini nasıl algıladıkları ve hissettikleri konusunda büyük bir rol oynamaktadır. Bir kişinin ailesi, arkadaşları, tanıdıkları, öğretmenleri ve medya, o kişinin kendisini ve görünüşünü nasıl gördüğü ve hissettiği üzerinde etkili olabilmektedir. Özellikle, bir birey görünüş odaklı bir ortamda olduğunda veya örneğin alay edilerek görünüşü hakkında olumsuz geri bildirim aldığında, beden memnuniyetsizliği riski artmaktadır. (Healey, 2014). Televizyon, dergi, internet ve reklam gibi medya aracılığıyla her yaştan insan görüntü bombardımanına tutulmaktadır. Bu görüntüler genellikle gerçekçi değildir, elde edilemez ve oldukça stilize edilmiş olup, toplumumuzdaki kadın ve erkekler için güzellik ve görünüm ideallerini teşvik etmektedir. Kültürel olarak kadınlar için inceliğin güzel olduğu ve erkekler için zayıf/kaslı ideal vücut şeklinin olduğu ve bu vücut şekillerine ulaşıldığında mutluluğun, başarının ve sevginin ortaya çıkacağını teyit eden güçlü mesajlar gönderilmektedir. Bu görüntülerde gösterilen ideal; stilistler, sanat ekipleri ve dijital manipülasyon tarafından üretilmiştir ve gerçek hayatta yaratılamaz veya elde edilmesi imkansızdır. Bir kişi bu görüntülerle karşılaştırıldığında kendisini bu idealleri karşılamadığını hissederse, beden memnuniyetsizliği duyguları yoğunlaşabilmekte ve o kişinin psikolojik ve fiziksel sağlığı üzerinde zararlı bir etkiye sahip olabilmektedir. (Healey, 2014, Akt. Erdin,2023).

Kadınların vücudu yaşam boyunca erkeklerden daha farklı bir döngü içerisindedir. Kadınlar, fiziksel olarak ergenlik, regl, hamilelik, doğum sonrası ve menopoz dönemlerinde çeşitli değişiklikler yaşamaktadırlar. Bazı güzellik ideallerinin kalıtsal olmadan elde edilmesi neredeyse imkansızdır. Sosyokültürel etmenlerle ince ideal beden algısına maruz kalan kadınların bu düşünceleri içselleştirmesi ve ulaşamaması bedenlerini beğenmelerini olumsuz etkilerken, içselleştirmeyenler bedenlerini oldukları gibi beğenebilir.

Beden imgesi, bedenin dış görünümünün içsel bir sunumudur (Öngören, 2015).Beden imajı, kendi bedenimizin zihnimizde oluşan bir resmidir; aslında, bedenimizin bize nasıl göründüğüdür. (Schilder, 1935).Gündoğan (2006)’a göre, beden imajı bireyin kendi bedeninin parçalarını değerlendirmesi ve bu parçaların fonksiyonlarıyla ilgili olumlu ya da olumsuz bir tutuma sahip olmasıdır. Bireyin bedenle ilgili duygu ve düşüncelerinin akıldaki şemasıdır. Özet olarak, beden imajı çok boyutlu ve öznel bir yapıya sahip olmasının yanında bireyin kendi bedenine dair duyguları, düşünceleri ve algılarını içeren bir kavramdır (Gündoğan, 2006). Beden imajı, bir kişinin yaşına, cinsiyetine, vücut ağırlığına, sağlığına, zamana ve yaşadığı topluma göre değişkenlik gösterebilecek bir kavramdır. Bu nedenle, sadece estetik özelliklerle sınırlı tutulmamalıdır.

Olumlu beden imajı, beden tatmini ve kabulü ile ilgiliyken, negatif beden imajı, tatminsizlik ve kişinin vücudunun farklı olmasını istemesi ile ilgilidir. (White, 2023). Son yıllarda beden imajının olumsuz yönlerine odaklanma sorgulanmış ve pozitif beden imajını da anlama ve araştırma çabalarına yol açmıştır.

Geniş anlamda pozitif beden imajı, kişinin bedeni için sahip olduğu sevgi, saygı, kabul ve takdiri ifade etmektedir (Tylka, 2011). Olumlu bir beden imajına sahip olmak, bireylerin bedenlerinin tüm yönlerini, hatta medyada tasvir edilen toplumsal ideallere uymayanları bile kabul etmelerini ve bedenlerinin kendileri için gerçekleştirdiği işlevleri takdir etmelerini sağlamaktadır. Bir kişi olumlu bir beden imajına sahip olduğunda, bedeninde rahat hisseder ve bedeninin nasıl göründüğü ve bedeninde nasıl hissettiği ile sağlıklı bir ilişki kurar (White, 2023). Bedeni beğenme bireyin hem ruhsal hem de fiziksel iyilik hali için temel bir rol oynamaktadır.

White’e göre (2023) olumlu bir beden imajına sahip olmak şunları içermektedir;

 • Bedenini kabul etmek ve takdir etmek

• Kapsamlı bir güzellik anlayışına sahip olmak

• Bireyin bedenine ve görünümüne sağlıklı ve tatmin edici hissettirecek şekilde bakım yapmak için adımlar atmak

• Dış etkilerden veya toplumsal mesajlardan bağımsız olarak bedenle iyi bir ilişki kurmaya çalışmak

Olumlu beden imajına sahip bireyler, bedenlerinde rahat hissetmektedir. Her yönüyle tam olarak tatmin olmamalarına rağmen bedenlerine olan sevgilerini ifade etmektedirler. Bedenlerinin varlıklarını vurgulamaktadırlar. Algılanan vücut kusurlarını kabul etmekte, ancak onlara odaklanmak yerine onları kabul etmeyi seçmektedirler. Kendilerine gerçek olduklarını  ve kusurların insan olmanın bir parçası olduğunu hatırlatmaktadırlar (Tylka, 2012)

Bedene karşı kapsamlı bir saygı ve sevgiyi içeren pozitif beden imajının öne çıkan parçaları şunlardır: İlki, bedenin işlevine odaklanmayı, eşsiz özellikleri ve yapabildikleri için bedeni yüceltmeyi, sağlıklı olduğu için şükran duymayı ifade eden “Bedeni takdir” temasıdır. Diğeri ise bireyin kendine has fiziksel özelliklerini kabul etmesini, bedenin tüm yönlerinden tam olarak memnun olmasa ve bedeni idealize edilen medya görüntüleri ile çelişse bile bedene duyulan sevgiyi anlatan “Beden kabulü ve sevgi” temasıdır (Eskili, 2021).Başka bir deyişle bedeni beğenme; bireyin bedeni ile ilgili olumlu düşünmesi, bedeninin asıl ağırlık, şekil, genişlik ve kusurlarına bakmadan bedenini kabul etmesi ve sahip olduğu bedene duyduğu saygının bir göstergesi olarak sağlığı ile ilgilenmesini içermektedir (WoodBarcalow, Tylka & Augustus-Horvath, 2010).

Bedeni Beğenme Ölçeği: (BBÖ) Tylka ve Wood-Barcalow (2015) tarafından geliştirilen bu ölçek beden imgesinin pozitif yanını değerlendirmektedir. Katılımcılardan bedenleriyle ilgili 10 olumlu cümleyi 5’li Likert derecelendirme ölçeğiyle (1=hiç, 5=her zaman) değerlendirmeleri istenmektedir. Anlı ve diğerleri (2015) tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

Aşağıda bazı ifadeler yer almaktadır. Her sorunun karşısında bulunan;

(1) Asla

 (2) Nadiren

(3) Bazen

(4) Sıksık ve

 (5) Her zaman

 anlamına gelmektedir.

 Lütfen her ifadeye mutlaka TEK yanıt veriniz ve kesinlikle BOŞ bırakmayınız. Sizi tanımlayan en uygun yanıtları vereceğinizi ümit eder katkılarınız için teşekkür ederim

 1. Bedenime saygı duyarım. 1 2 3 4 5

2. Bedenimle ilgili olumlu hislere sahibim. 1 2 3 4 5

3. Bedensel olarak en azından birkaç olumlu özelliğe sahibim. 1 2 3 4 5

 4. Bedenimle ilgili olumlu tutumlara sahibim. 1 2 3 4 5

 5. Bedensel ihtiyaçlarıma karşı duyarlıyımdır. 1 2 3 4 5

 6. Bedenimi seviyorum. 1 2 3 4 5

7. Bedenimin farklı ve benzersiz özelliklerini beğenirim. 1 2 3 4 5

8. Davranışlarım vücuduma yönelik olumlu tutumlarımı yansıtır, örneğin başımı dik tutarım ve güler yüzlüyümdür. 1 2 3 4 5

9. Bedenim bana huzur verir. 1 2 3 4 5

10. Medyatik (modeller, artistler) insanlardan farklı olsam da kendimi güzel hissediyorum. 1 2 3 4 5

Beden imajı ölçeği

 Beden imajını belirlemek için Beden İmajı Ölçeği kullanılmıştır. Bu ölçek, Secord ve Jourard tarafından 1953 yılında geliştirilmiştir. Hovardaoğlu (1990) tarafından ölçeğin Türkçe’ye uyarlanması yapılmıştır. Beden İmajı Ölçeği (BİÖ) 40 maddeden meydana gelmektedir. Her madde bir organı, vücudun bir bölümünü (kol, bacak, yüz gibi) ya da bir işlevini, cinsel faaliyet düzeyini tanımlamaktadır. Her bir madde ‘‘Hiç beğenmiyorum’’dan ‘‘Çok beğeniyorum’’ a doğru beşli likert ile değerlendirilmektedir. Ölçekten alınabilecek puan 40-200 arasında değişmektedir. Puandaki artış beden imajının olumlu yönde artışını göstermektedir. (Yılmazer, 1992).

Haydi  kendimizi değerlendirelim.

 Beden İmajı Ölçeği

Aşağıdaki sorularda, kelimelerde  bir vücut özelliğiniz hakkındaki duygularınızı en iyi anlatan ifadenin yanına derecelendirme yapın, puan verin.

 İFADELER

 Hiç Beğenmiyorum :1

Pek Beğenmiyorum:2

 Kararsızım :3

Oldukça Beğeniyorum :4

Çok Beğeniyorum :5

Saçlarım: 4 gibi

 Yüzümün rengi

 İştahım

Ellerim

 Vücudumdaki kıl dağılımı

 Burnum

Fiziksel gücüm

dışkı düzenim

 Kas kuvvetim

Belim

 Enerji düzeyim

Sırtım

Kulaklarım

 Yaşım

 Çenem

Vücut yapım

Profilim

 Boyum

Duyularımın keskinliği

 Ağrıya dayanıklılığım

 Omuzlarımın genişliği

 Kollarım

 Göğüslerim

 Gözlerimin şekli

 Sindirim sistemim

 Kalçalarım

Bacaklarım

 Dişlerimin şekli

Cinsel gücüm

Ayaklarım

 Uyku düzenim

Sağlığım

 Cinsel faaliyetlerim

Dizlerim

Vücudumun duruş şekli

Yüzümün şekli

Kilom

 Cinsel organlarım

 Hastalığa direncim

Kaynakça

Anlı, G., 2015. Bedeni beğenme ölçeği: geçerlik ve güvenirlik çalışması.

Dolezal, L. (2015). The body and shame: Phenomenology, feminism, and the socially shaped body. Lexington Books.

Erdin, B (2023) Bedeni Beğenme, Sosyal Kaygı ve Depresyon Arasındaki İlişkide Deneyimsel Kaçınmanın Aracı Rolü. Yüksek lisans tezi, Sosyal bilimler enstitüsü Ordu üniversitesi

Gilbert, P (2007). The evolution of shame as a marker for relationship security a biopsychosocial approach. J. L. Tracy, R. W. Robins, & J. P. Tangney, (Eds.), The selfconscious emotions: Theory and research (pp. 283-309). Guilford Press.

Gündoğan, F. 2006. Sirozlu hastaların benlik saygısıve benlik saygılarının değerlendirilmesi. (Yüksek Lisans Tezi), Abant izzet Baysal Üniversitesi, Bolu.

Orr, T. B. (2016). Combatting body shaming. The Rosen Publishing Group.

Öngören, B. (2015). Sosyolojik Açıdan Sağlıklı Beden İmgesi. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, 16 (34), (s. 25-45).

Tylka, T. L. (2012). Positive psychology perspectives on body image. Encyclopedia of Body İmage and Human Appearance, 657–663. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-384925- 0.00104-8

Wade, T. J., & DiMaria, C. (2003). Weight halo effects: Individual differences in perceived life success as a function of women’s race and weight. Sex Roles, 48(9), 461-465. https://doi.org/10.1023/A:1023582629538

Wood-Barcalow, N. L., Tylka, T. L., & Augustus-Hovarth, C. L. (2010). But I like my body: Positive body image characteristics and a holistic model for young-adult women. Body Image, 7, 106-116. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2010.01.001

Yılmazer, N. 1992. Total Mastektomi Yapılmış Kadınlar İle Meme Koruyucu Tedavi Geçirmiş, Kadınların Beden İmajı ve Benlik Saygılarının Karşılaştırılması [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü] Ulusal Tez Merkezi. Tez No:24615, 89s.