Ergenlerde Akran Baskısı – Psk. Banu Beyaz

Akranlar, bireyin; yaşama dair beklentilerini, planlarını, değer ve inançlarını, kişisel ve akademik meselelerini vs. paylaştığı kişilerden oluşur. Bu sebeple akranlar birey için duygusal ve sosyal destek unsuru oluşturarak yalnızlık duygusunu hafifletir

Akran baskısının akran kabulü ile ilişkili olduğu ve kabul edilmeyen ergenlerin akran baskısına maruz kaldıkları belirtilmektedir. Ergenlerde akran baskısı sosyal kabul, olumlu sosyal davranışlar ile olumsuz ilişkili, sosyal kabul duygusal davranış problemleriyle olumsuz ilişkili, duygusal davranış problemleri de anne eğitimiyle olumsuz ilişkili olduğu saptanmıştır. (Chang, 2004). Akran kabulü olumlu sosyal davranışla ve kendine ve başkasına saygı gösterme ile olumlu, antisosyal davranışla olumsuz olarak ilişkili bulunmuştur. (Wentzel ve Erdley, 1993).

Akranların olumsuz yöndeki baskısını ifade eden akran zorbalığı davranışı ile geç ergenlerin anksiyete ve depresyon belirtileri arasında bağlantı olabilmektedir. Lee (2020), üniversite öğrencileriyle yapmış olduğu bir araştırma sonucunda; geç ergenlerde görülen depresyon ve kaygı belirtilerinin, çocukluk çağında maruz kalınan akran zorbalığıyla bağlantılı olduğunu görmüştür. Ek olarak; üniversite dönemindeki bireylerin zorbalığa katılımları, çeşitli öğrenme durumlarında hissettikleri kaygı ile ilişkili olabilmektedir. Buna göre; zorbalık kurbanı olma deneyimi yaşayanlar, bu deneyimi yaşamayanlara kıyasla öğrenime yönelik “duruma özgü sosyal kaygı” ve anksiyeteyi daha fazla yaşamaktadır

Akran baskısı söz konusu olduğunda; baskıdan hem kurbanın hem zorbanın olumsuz etkilendiği görülmektedir. Her ikisinin de kendilerini algılayış şekillerine bakıldığında; kendilerini kaygılı, yalnız, düşük benlik değeri olan kişiler olarak algıladıkları ve arkadaşları kurbanı ve zorbayı akranları tarafından kabul edilen ve edilmeyen kişiler olarak algıladıkları görülmektedir. (Graham ve Juvonen, 1998)

Akranlarla ilişkiler, geç ergenin sosyal gelişiminin bir parçasıdır. Ergenliğin başlangıcında daha çok aynı cinsiyetten olan bireyler arasında kurulan arkadaşlık ilişkileri; geç ergenlik döneminde şekil değiştirerek hem erkek hem de kadın bireylerle daha olgun ilişkiler kurma yönünde gerçekleşir. Akranlar, geç ergenin aileden bağımsızlaşma sürecine önemli katkılarda bulunur. Bu durum, akran çevresinin, birey üzerinde belli bir güce, etkiye ve dolayısıyla da baskı uygulama iradesine sahip olduğu anlamına gelir. Akran baskısının (ya da zorbalığının); geç ergen üzerindeki etkilerini, farklı durum ve ortamlarda gözlemlemek mümkündür.

Akranların, ergen üzerinde oluşturduğu baskı; okuldan kaçma, madde kullanma, kural dışı davranışlarda bulunma vb. olumsuz bir nitelik taşıyabileceği gibi; sportifkültürel faaliyetlere katılma, başarı gösterme, sevilen ve popüler biri olma gibi olumlu davranışların sergilenmesi amacına yönelik de olabilmektedir.

Dake ve ark. (2003), ilgili literatürü incelemiş ve zorbalara ilişkin belirledikleri özellikleri şöyle özetlemişlerdir:

– Depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar.

 – İntihar niteliğinde düşünceleri olmaktadır.

 – Psikiyatrik problemler çekmektedirler.

– Yeme bozuklukları yaşamaktadırlar.

 – Madde kullanımı görülmektedir.

– Davranışlarında kavgacılık görülmektedir.

 – Suça yatkındırlar.

 – Ebeveynleri cezalandırıcı disiplin anlayışını uygulamaktadır.

– Daha az sorumluluk sahibi ve daha az destekleyici ebeveynlere sahiptirler.

 – Hoş olmayan ve kötü ev ortamlarından gelmektedirler.

 – Ebeveynleri ile iletişim sorunları görülmektedir.

 – Erişkin rol modellerinden yoksundurlar. – Okul uyumları zayıftır.

 – Düşük akademik başarıları görülmektedir.

– Otoriter ebeveynlere sahiptirler.

 -Akademik olarak olumsuz davranışlar (kopya çekme, okuldan kaçma) sergilemektedirler. – Zorba arkadaşlara sahiptirler.

– İstismar sorunları görülmektedir

Akran zorbalığı yapan öğrenci; akran zorbalığı davranışını yapan öğrencilerdir.

• Akran zorbalığı yapan öğrenci; diğer öğrencilere isim takarak, onlarla alay ederek, dalga geçerek bazen de fiziksel olarak onlara vurarak ve bu davranışları birden fazla kez tekrarlayarak zarar vermeye çalışır.

• Akran zorbalığı yapan öğrenci; çabuk öfkelenebilir ve öfke duygusunu kontrol etmekte zorlanabilir.

• Akran zorbalığı yapan öğrenci başkalarına karşı kaba davranır.

 • Akran zorbalığı yapan öğrenci arkadaşlarının neler hissettiklerini anlamakta zorlanır.

 • Akran zorbalığı yapan bazı öğrenciler; isim takma, alay etme, dalga geçme davranışlarını eğlenceli olduğunu düşündükleri için yaparlar ama bu davranışları akran zorbalığına maruz kalanlar için eğlenceli olmayabilir.

• Akran zorbalığı yapan bazı öğrenciler; kendilerini güçlü ve önemli hissetmek için isim takma, alay etme, dalga geçme davranışlarını yaparlar ama gerçekte bu onların güçlü oldukları anlamına gelmez.

Konu ile ilgili ölçek

 Akran Zorbalığı Belirleme Ölçeği – Ergen Formu Pişkin ve Ayas  tarafından 2007 yılında geliştirilen “Akran Zorbalığı Belirleme Ölçeği Ergen Formu” biri “zorba ölçeği” diğeri “kurban ölçeği” olarak adlandırılan ve aynı maddelerin farklı biçimde sorulmasından oluşan paralel iki ölçekten oluşmaktadır. Öğrencilerin zorba ölçeğinde yer alan söz ve eylemleri ne sıklıkla yaptıklarını, kurban ölçeğinde ise bu söz ve eylemlere ne sıklıkla uğradıklarını işaretlemeleri beklenmektedir. Ölçek, toplam 53 madde ve altı alt boyuttan oluşmaktadır. Bu alt boyutlar; fiziksel zorba ve kurbanı (14 soru), sözel zorba ve kurbanı (8 soru), izolasyon zorba ve kurbanı (6 soru), söylenti yayma zorba ve kurbanı (5 soru), eşyalara zarar verme zorba ve kurbanı (10 soru), cinsel zorba ve kurbanı (10 soru) oluşturmaktadır. Ölçek “hiçbir zaman” “1” ve “hemen hemen her gün” “5” şeklinde puanlanmaktadır. Ölçeğin zorba ve kurban boyutlarından 37 alınabilecek en düşük puan 53 en yüksek puan 265’dir. Puanlar arttıkça zorba ve kurban olma durumu artmaktadır.

AKRAN ZORBALIĞI BELİRLEME ÖLÇEĞİ ERGEN FORMU (Orijinal Ölçek)

Sevgili Öğrenciler, Aşağıda öğrenciler arasında zaman zaman gözlenen bir takım söz ve eylemler yer almaktadır. Bazı öğrenciler bu söz ve eylemleri bazen tek başlarına bazen de arkadaşlarıyla birlikte yaparak kendilerinden daha güçsüz öğrencileri kasıtlı olarak rahatsız ederler. Sizden istenen bu söz ve eylemlerin size ne sıklıkla yapıldığını (BANA YAPILDI) ve bunları sizin ne sıklıkla yaptığınızı (BEN YAPTIM) ilgili maddenin karşısına işaretlemenizdir. Sorulara lütfen dürüst cevap veriniz. Vereceğiniz cevaplar gizli tutulacak ve hiç kimseye gösterilmeyecektir.

BANA YAPILDI………………………………………………………. BEN YAPTIM

Hemen hemen her gün

 Haftada en az 1 defa

 Ayda 1 defa

 Dönem boyunca 1 defa

 Hiçbir zaman

Hemen hemen her gün Haftada en az 1 defa Ayda 1 defa Dönem boyunca 1 defa Hiçbir zaman

1 El-kol şakası yaparak rahatsız etme

2 Rahatsız etmek amacıyla gıdıklama

3 Saç ve kulak çekme

4 Oturmak üzereyken altına rahatsız edici bir cisim koyma

 5 Kuyrukta zorla sırasını alma, önüne geçme

6 Oyun oynarken sahayı ya da bir mekânı güç kullanarak terketmeye zorlama

 7 Çimdik atma, ısırma

8 Kalem, toplu iğne vb. sivri cisimler ile saldırma

9 İtme, dürtme, kolunu bükme, çelme takma, yere düşürme

10 Zarar vermek ya da rahatsız etmek amacıyla üzerine bazı cisimler atma, fırlatma

11 Kasıtlı olarak omuz atma, dirsek vurma, çarpma

12 Sopa, çubuk, cetvel vb. cisimler ile vurma

13 Tekme-tokat atma, yumruk atma, yüze, kafaya, enseye vurma

14 Bıçak, muşta, tornavida, maket bıçağı vb. kesici aletlerle saldırma veya korkutma

15 Tabanca gibi ateşli ve patlayıcı maddelerle saldırma ya da korkutma

16 Saç ve ten rengi, diş yapısı, dış görünüşü, giysileri, beden yapısı ya da bedensel özrüyle alay etme

17 Aksanı, şivesi ya da konuşma tarzıyla alay etme

 18 Adı ya da soyadıyla dalga geçme, hoşa gitmeyen, küçük düşürücü isimler (lakap) takma

19 Anne, baba ya da ailesinin bazı özellikleriyle alay etme

20 Küfür etme, kaba ve çirkin sözler söyleme

21 Çeşitli nedenlerle sataşma, hakaret etme, küçük düşürme, utandırma, aşağılama, dalga geçme, alay etme, incitme, kızdırma, ağlatma.

22 Tehdit etme

 23 Oyuna ve çeşitli etkinliklere almam

 24 Grup dışına iterek yalnızlığa terk etme

25 Görmezden gelme, yok sayma

26 Dışlamak amacıyla konuşmama, sorularına cevap vermeme

27 Diğer öğrencilerin de konuşmasını ve arkadaşlık yapmasını engelleme

28 Arkadaşlarını kendisine karşı kışkırtarak aralarının bozulmasına çalışma

29 Aleyhinde söylentiler çıkarma ve yayma

30 Yapmadığı şeylerle ilgili iftira ve asılsız söylentiler ile suçlanma ve zor duruma düşürülme

31 Hakkında çeşitli yerlere çirkin yazılar yazma

32 Yapmadığı şeylerle ilgili öğretmene şikâyet etme

33 Sırlarını başkalarına anlatarak zor duruma düşürme

 34 Para ya da okul harçlığını zorla alma

35 Eşyalarını ya da yiyeceklerini zorla alma

36 Kantinden zorla bir şeyler ısmarlatma

37 Para ya da eşyalarını çalma

38 Kalem, kitap, defter vb eşyalarını kasıtlı olarak yırtma, kırma, atma, yakma

39 Defter ya da kitaplarını karalama ya da üzerlerine kötü şeyler yazma

40 Kasıtlı olarak elbiselerini yırtma, yırtmaya çalışma, kirletme

41 Baskıyla telefonuna kontür yükletme

42 Ödünç alınan para ya da eşyayı geri vermeme

43 Çanta ya da diğer eşyalarını izinsiz karıştırma

44 Cinselliği çağrıştıran beden ve yüz ifadelerini kullanma (dudağını yalama, göz süzme, el-kol hareketleri yapma vb.)

45 Yavru, fıstık, yakışıklı diye laf atarak rahatsız etme

46 Birini onun isteği dışında cinsel amaçla öpme, dokunma ya da bunları yapmaya çalışma

47 Birinin giysilerini (etek, eşofman vb.) isteği dışında açarak rahatsızlık verme

48 Rahatsız edici cinsel içerikli fiziksel şakalar yapma

49 Cinsel içerikli isim takma (gay, lezbiyen, sapık vb.)

50 Rahatsız edici cinsel içerikli sözel şakalar yapma

51 İstemediği halde cinsel konuları konuşmaya zorlama.

52 Cinsel içerikli söylentiler çıkarma ve yayma

53 Tuvaletin duvar ya da kapısına, birinin adını kullanarak cinsel içerikli sözler yazma ya da resim yapma.

Kaynakça

Pişkin M, Ayas T. Akran Zorbalığı Belirleme Ölçeği Ergen Formunun Geliştirilmesi. IX. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi. Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir; 17-19 Ekim 2007.