Hemşirelikte Hümanist Yaklaşım – Psk. Banu Beyaz

İlk defa “hümanizmi” terim olarak kullanan bilim insanı Alman pedagog Friedrich Immanuel Niethammer’dir. Niethammer, insanı sadece ruhla sınırlı gören orta çağ kalıplarını reddederek, ruh ve bedenin bütünlüğünü savunmuştur. (Zekiyan, 1982)

Hümanizm sadece dinle değil, aynı zamanda felsefe ve edebiyatla da ilgili bir düşünce akımıdır. Türk edebiyatında da hümanizmin etkilerini gösteren eserler bulunmaktadır. Hümanizmin temel prensipleri Türk edebiyatında da yankı bulmuş ve  eserlerin içeriğini şekillendirmiştir .(Kadıoğlu, 1991). Neşet Ertaş, Aşık Mahzuni şerif, Aşık Veysel ve Özay Gönlüm gibi Türk halk ozanlarının seçilmiş eseri üzerinde yapılan inceleme, adalet, saygı, sevgi, dürüstlük, doğruluk, sosyal içerme, hoşgörü, mertlik, hümanizm, bilime değer verme ve birlik-beraberlik gibi değerleri güçlü bir şekilde vurguladığını ortaya koymuştur. Bu değerlerin bireylere kazandırılmasında, halk müziği ve halk ozanlarının yaşamları ve eserleri kullanılarak önemli katkılar sağlanabileceği sonucuna varılmıştır. (Kaya ve Canbulut, 2018).

İnsan merkezli dünya görüşü ve düşünce yönelimi olarak tanımlanan hümanizm, zamanla daha kapsayıcı bir boyut kazanmış; insanı, herhangi bir ayrım yapmaksızın sevmeyi ve ona odaklanmayı içeren bir etik anlayışa dönüşmüştür. (Aytaş, 2010). Bu çerçevede hümanizm hem bireysel gelişim hem de kolektif sorumluluk açısından evrensel değerlere dayalı bir düşünce sistemi olarak önemini sürdürmektedir. (d‟Orville, 2015)

Hümanistik Hemşirelik Teorisi, Paterson ve Zderad’ın, günlük hemşirelik uygulamalarında meşgul olan hemşirelerin ve hastaların deneyimlerini iyileştirmeye odaklanmalarıyla ortaya çıkmıştır. “Hemşirelik dünyasında var olma” kavramıyla varoluşsal boyutta hemşirelik pratiğine vurgu yaparak, insan ihtiyaçlarına duyarlılık sağlamayı hedeflediler. (Wolf ve Bailey, 2013). Bu kuram hemşirelerin yaşadıkları deneyimlerin merkezinde yer alan değerleri ve anlamları vurgulayarak, bu değerleri diğer hemşirelerle paylaşmalarını ve hemşirelik uygulamalarına entegre etmelerini sağlar. (Silva, 2013).

Bakım, insanların temel gereksinimlerini karşılayarak, yeteneklerini geliştirme ve devam ettirme, hayatta kalabilmeleri ve en azından minimum düzeyde işlev görebilmeleri için onlara özenle ve saygılı bir şekilde yardım etme sürecidir. (Dinç, 2010)

Geçmişte hâkim olan biyomedikal hastalık modeli, hastayı yalnızca fiziksel semptomları olan bir organizma olarak ele almış ve onu tedavi sürecinin pasif bir alıcısı konumuna getirmiştir. (Letourneau ve ark., 2022). Günümüzdeyse hastaların öznel deneyimlerine odaklanan, bütünsel ve psikososyal bireyselleştirilmiş bakım esas alınmaktadır.

Hemşirelikte hümanizm, hastanın birey olarak değerinin vurgulanması ve onların bakım sürecine aktif katılımının teşvik edilmesini içeren felsefi bir yaklaşımı ifade eder. Bu yaklaşım, hastaların fiziksel, duygusal ve ruhsal ihtiyaçlarını ön planda tutar ve onları bakım sürecinin merkezine yerleştirir. (Aydoğdu, 2024)

Wolf ve Bailey (2013), hümanizm ve hümanist yaklaşımın tanımını şu şekilde vermiştir: “İnsanlar eşsiz bireyler olarak değerlidir; insanlar birbirlerine karşı sorumluluk taşırlar. Kişisel deneyime saygıyla bireyin tanınması, büyümeyi ve kişilere saygıyı vurgulayan kişi merkezli bir bakış açısıdır; bu özellik hasta ve bakım verenler arasında yankı bulmaktadır”. (s. 64).

Hümanistik hemşirelik teorisi, bir veya birden fazla kişiden (aileler, topluluklar, insanlık) sağlıkla ilgili bir ihtiyaç konusunda yardım talebini ve bu talebin bir hemşire veya hemşire grupları veya toplulukları tarafından fark edildiğinde verilen yanıtı kapsar. Hemşire(ler) ve kişi(ler) diyalog yoluyla sağlıkla ilgili bir ihtiyacı çözmek için çalışırlar. (Kleiman, 2010). Daha spesifik olarak, hemşirelik “katılımcıların insan potansiyellerine uygun olarak var oldukları ve geliştikleri sağlık ve acıyla ilgili zirve deneyimleri yoluyla başkasıyla mücadele etme yeteneğidir” (Kleiman, 2010, s. 339’da alıntılandığı gibi Paterson ve Zderad). Hemşirelik, ihtiyaç sahibi kişilerin iyiliğe doğru ilerlemesi için besleyici bir faaliyettir. (Kleiman, 2010).

Hemşirelikte İnsancıl Yaklaşımın Temel Özellikleri:

• Bütüncül (Holistik) Bakım: Hastanın fiziksel ihtiyaçlarının yanı sıra psikolojik, duygusal ve ruhsal ihtiyaçlarını da karşılamayı hedefler.
• İnsan Onuruna Saygı: Hastaların her durumda (hastalık, kriz anları vb.) insan onuruna yaraşır bir şekilde, nazik ve saygılı bir tutumla bakılmasını sağlar.
• Empati ve İletişim: Hemşirenin hastanın durumunu anlamaya çalışması, şefkatli bir iletişim kurması ve hastanın korku veya kaygılarını dinlemesi.
• Birey Merkezli Yaklaşım: Bakımın, standart prosedürlerden ziyade, o bireyin ihtiyaçlarına ve değerlerine göre özelleştirilmesi.
• Özerklik ve Destek: Hastanın kendi sağlığıyla ilgili kararlara katılımını teşvik etmek ve onu kendi kendine yetebilir duruma getirmek.

 İnsancıl Bakımın Sonuçları:
Araştırmalar, insancıl yaklaşımın hastalar üzerinde;

• Besleme ve rahatlatma,
• Yüksek memnuniyet düzeyi,
• Daha hızlı iyileşme potansiyeli,
• Kendini değerli hissetme gibi pozitif sonuçlar doğurduğunu göstermektedir

İnsancıllaştırılmış bakımın, hastaların yaşam kalitesini arttırması ve dolayısıyla daha hızlı iyileşmelerine yardımcı olduğu gözlemlenmiştir. Bu nedenle, hemşirelerin hastalarla ilişkilerinde insancıllaştırılmış bir yaklaşım benimsemesi ve duygusal destek sunması, hemşirelik bakımının etkinliğini artırabilir ve hastaların iyileşme sürecini hızlandırabilir. (Aydoğdu, 2024)

Konu ile ilgili ölçek

. Hemşirelik Uygulamalarında Hümanistik Davranma Becerisi Ölçeği

 Zhang ve arkadaşları tarafından (2021) hemşirelerin hümanist uygulama yeteneğini değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Türkçe geçerlilik ve güvenirliliği Yanmış ve arkadaşları tarafından (2022) yapılan ölçekte 29 madde ve 5 alt ölçek bulunmaktadır:

Hemşirelik İletişim Becerisi (Madde 1-7),

 Psikolojik Uyum Yeteneği (Madde 8-11),

 Etik ve Yasal Uygulama Becerisi (Madde 12-18),

 Hemşirelik Estetik Yeteneği (Madde 19-21) ve

 Bakım Verme Pratik Yeteneği (Madde 22-29).

Beşli likert tipi olan bu ölçeğin maddeleri 1 ile 5 puan arasında derecelendirilmiştir (1 puan: kesinlikle katılmıyorum, 2 puan: katılmıyorum, 3 puan: kararsızım, 4 puan: katılıyorum, 5 puan: kesinlikle katılıyorum). Ölçeğin minimum puanı 29 ve maksimum puanı 145’tir. Yüksek puanlar, hemşirelerin yüksek düzeyde hümanist uygulama yeteneğine sahip olduklarını gösterir.

Konu ile ilgili ölçek çalışması

Hemşirelik Uygulamalarında Hümanistik Davranma Becerisi Ölçeği

1 puan: kesinlikle katılmıyorum,

2 puan: katılmıyorum,

3 puan: kararsızım,

4 puan: katılıyorum,

5 puan: kesinlikle katılıyorum.

1. Bakım verdiğim hastalarla sade bir dilde iletişim kurabilirim.

2. Bakım verdiğim hastalarla sözel olmayan ifadelerde (gözler, jestler, ifadeler vb.) iletişim kurabilirim.

3. Özel durumlara uygun sözlü ve sözsüz iletişim yöntemlerini seçebilirim.

 4. İstenmeyen iletişim yöntemlerinden kaçınırım (Konudan konuya geçme, gereksiz umut verme vb.)

5. Etkili iletişimi sağlamak için çeşitli iletişim becerilerini esnek bir şekilde kullanabilirim.

 6. Bakım verdiğim hastaların memnuniyetsizliği iletişim yoluyla zamanında giderilebilir.

 7. Başkalarıyla iyi ilişkiler kurarım.

8. İşte ortaya çıkan zorluklar ve engellerle doğru şekilde başa çıkabilirim.

9. İşyerindeki çatışmalara olumlu ve doğru tavırla yaklaşırım.

10, Duygularımı ılımlı bir şekilde ifade edebilirim.

11. Duygularımı etkili bir şekilde kontrol edebilirim.

12. Mesleki etik kurallara uyarım.

13. İş yerinde etik konularla ilgili mantıklı kararlar alırım.

14. Bakım verdiğim hastaların mahremiyetini korurum.

15. Bakım davranışında bilinçli ve sağ görülü hareket ederim.

16. Hemşirelik planını bakım verdiğim hastaların çıkarlarını en üst düzeyde tutacak şekilde seçerim.

17. Hemşirelik uygulamalarında yasa, yönetmelik ve düzenlemelere uyarım.

 18. Bakım verdiğim hastaları meşru hak ve menfaatlerinin ihlalinden koruyabilirim.

19. Hemşirelik uygulamalarında kendi imajımı oluşturmaya odaklanırım.

20, Bakım verdiğim hastalarla mesleki dil kullanmaya odaklanırım.

21. İş yerinde sorumluluk bilincine veya duygusuna önem veririm.

22. Bakım verdiğim hastalar için güzel ve konforlu bir ortam (fiziksel, psikolojik, sosyal yönden) yaratırım.

23. Bakım verdiğim hastalara saygılı davranırım.

24. Kendimi başkalarının yerine koyabilirim.

25. Bakım verdiğim hastaların sağlık ihtiyaçlarını etkin bir şekilde karşılayabilirim.

 26. Bakım verdiğim hastalara holistik bakım ve destek sağlarım.

27. Bakım verdiğim her hastaya eşit davranırım.

28. Bakım verdiğim hastaların gelenek ve göreneklerine uygun çok kültürlü bakım sağlarım. 29. Bakım verdiğim hastaların gereksinimlerini anlarım

Kaynakça

Aydoğdu Alf Trends of publications on humanism in nursing: a bibliometric analysis. RHS Rev Humanismo Soc, 2024; 12(1): E2/1-20,.

Aytaş G. Hacı BektaĢ Velî ve Thomas More‟da hümanizm. Turk Kult Haci Bektas Veli Res Derg, 2010; 55: 139-148.

Dinç L, Gastmans C. Trust in nurse–patient relationships: a literature review. Nurs Ethics, 2013; 20(5): 501-516.

Kadıoğlu M. Hümanizm. Sosyoloji Konferanslari Derg, 1991; 23: 157-158.

 Kaya G, Canbulat T. Halk ozanlarının değer öğretimindeki önemi. Int J Educ Sci, 2018; 14: 147-159.

Kleiman, S. (2010). Josephine Paterson ve Loretta Zderad’ın hümanist hemşirelik teorisi. ME Parker & MC Smith (Eds.), Hemşirelik teorileri ve hemşirelik uygulaması (3. baskı, ss. 337-350). Philadelphia: FA Davis.

Yanmış S, Bahçecioğlu Turan G, Özer Z. Humanistic practice ability of nursing scale Turkish validity. Int J Clin Pract, 2022; 2022: 1-8.

Zekiyan B. Humanizm: insancılık, düşünsel içlem ve tarihsel kökenler. Ġstanbul: Ġnkılâp ve Aka Yayınları; 1982.