Hipertansiyon başlanan tedavinin düzenli bir şekilde kullanılmasını ve kontrollerin düzenli bir şekilde yapılmasını gerektiren bir kronik hastalıktır. Kontrol altına alınamamış olan HT’un inme, kardiyovasküler hastalıklar (KVH) ve renal yetmezlik gibi tablolar ile ilişkili olduğu ve ölümlere neden olabildiği bildirilmektedir. Dünyada ve ülkemizde HT ilişkili komplikasyonların ve ölüm oranlarının arttığı bildirilmektedir.( Özden, 2023 )
Hipertansiyon (HT), sistolik kan basıncının (SKB) 140 mmHg ve üzeri, diyastolik kan basıncının (DKB) 90 mmHg ve üzeri veya HT için ilaç kullanımı olması olarak tanımlanmaktadır .Dünya genelinde HT prevalansını araştıran yeni bir araştırmada, 2019 yılı için 30-79 yaş arasındaki yetişkinlerde HT prevalansı %32 olarak bulunmuştur. Aynı raporda 1990’dan günümüze HT prevalansı değişimi araştırılmış; yüksek gelir düzeyine sahip ülkelerde prevalansın belirgin şekilde azaldığı, orta ve düşük gelir düzeyine sahip ülkelerde ise artış eğiliminde olduğu bildirilmiştir . ( Özden, 2023 )
Ülkemizde 2011 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülen Kronik Hastalıklar ve Risk Faktörleri araştırmasında, yetişkin yaş grubunda HT prevalansı %24 olarak bildirilmiştir. Yapılan diğer çalışmalarda ise ülkemizde HT prevalansının %29 ile %31,8 arasında değiştiği rapor edilmiştir . ( Özden, 2023)
Tüm Dünyada 1 milyar insanı etkiliyor. • 2025’e kadar 1.5 milyar insanı etkileyecek • 2008’de 25 yaş üstü erişkinlerde HT sıklığı: % 40 (DSÖ istatistiği) • Zengin ülkelerde sıklık: % 35 • Yaş >60: Sıklık >% 50 • Asemptomatik oluşu tanıyı geciktiriyor. • Tedavi ile kontrol altına alınma oranı: – Gelişmiş ülkelerde % 25 – Gelişmekte olan ülkelerde: % 10
Türkiye’de Hipertansiyon: • Hipertansiyon sıklığı erişkin erkeklerde % 36, kadınlarda ise % 49’dur. • Yaklaşık 5 milyon erkekte ve 7 milyon kadında hipertansiyon bulunduğu tahmin edilmektedir.
Hipertansiyon Kalp Hastalığı (Yüksek Tansiyon) Nedenleri Nelerdir?
Tansiyon yüksekliğinin genetik ve çevresel faktörler olmak üzere en önemli iki nedeni vardır.
Birinci derece akrabalarında yüksek tansiyon öyküsü olan kişilerde hipertansiyon görülme riski büyüktür. En yaygın olarak görülen hipertansiyon nedenleri:
- Aşırı tuzlu gıdalarla beslenme
- Kafa içi basıncın yüksek olması
- Aort damarının kalpten çıktığı bölgenin dar olması
- Böbrek üstünden salgılanan kortizon veya aldesteron hormonlarının aşırı salgılanmasına bağlı olarak görülen Crohn ve Cushing hastalığı
- Böbrek tümörleri
- Akut ya da kronik böbrek hastalıkları
- Böbrek damarlarının daralması
- Tiroid bezi hastalıkları
- Şeker hastalığı
- Kolesterol yüksekliği
- Soğuk algınlığı ilaçları, dekonjestanlar, bazı ağrı kesiciler, doğum kontrol hapları, kokain ve amfetamin gibi yasadışı ilaçlar
- Kilo fazlalığı
- Gebelik
- Alkol ve sigara kullanımı
Hipertansiyon Bilgi Düzeyi Ölçeği (HİB-DÖ): HİB-DÖ ölçeği, Baliz Erkoc, Isikli, Metintas ve Kalyoncu tarafından 2011 yılında geçerlik ve güvenirlik çalışmalarıyla geliştirilmiş olup, Cronbach Alfa değeri 0,82’dir. Ölçek, 22 madde ve altı alt boyuttan oluşur: Tanım alt boyutunu 1 ve 2. maddeler, medikal tedavi alt boyutunu 6, 7, 8 ve 9. maddeler, ilaçlara bağlılık alt boyutunu 3, 4, 5 ve 12. maddeler, yaşam biçimi boyutunu 10, 11, 13, 16 ve 17. maddeler, diyet alt boyutunu 14 ve 15. maddeler, komplikasyonlar boyutunu 18, 19, 20, 21 ve 22. maddeler oluşturmaktadır. Ölçeğin her bir maddesi doğru, yanlış veya bilmiyorum şeklinde üçlü Likert tipi düzenlenmiş olup, her doğru yanıt bir puan kazandırır. Ölçekten elde edilebilecek toplam puan 0 ile 22 arasında değişir ve puan arttıkça hipertansiyon hakkındaki bilgi düzeyi de artar .
Hipertansiyon Bilgi Düzey Ölçeği
Aşağıda yer alan her bir madde için görüşünüzü ifade eden seçeneği belirtiniz.
Doğru ….Yanlış ….Bilmiyorum
1. Küçük ya da büyük tansiyon yüksekliği yüksek tansiyondur.
2. Küçük tansiyon yüksekliği de tansiyon yüksekliğini gösterir.
3. Yüksek tansiyon yaşlanmanın normal bir parçasıdır, bu yüzden herhangi bir tedavi gerektirmez.
4. İlaçlar yüksek tansiyon hastalarının tansiyonunu kontrol altında tutuyorsa yaşam biçimlerini değiştirmelerine gerek yoktur.
5. Yüksek tansiyonu olanlar yaşam biçimlerini değiştirirlerse, ilaç almalarına gerek kalmaz
6. Yüksek tansiyon ilaçları kişinin kendisini iyi hissettiği şekilde alınmalıdır.
7. Yüksek tansiyon ilacı her gün alınmalıdır.
8. Yüksek tansiyonu olanlar sadece kendilerini hasta hissettiği zaman yüksek tansiyon ilaçlarını almalıdır.
9. Yüksek tansiyonu olanlar ilaçlarını ömür boyu kullanmalıdır.
10. Yüksek tansiyonu olanlar için en iyi yemek pişirme yöntemi kızartmadır.
11. Yüksek tansiyonu olanlar için en iyi yemek pişirme yöntemi haşlama ve ızgaradır.
12. Yüksek tansiyonu olanlar ilaçlarını düzenli kullandığı sürece istedikleri kadar tuzlu yiyebilirler.
13. Yüksek tansiyonu olanlar, bol bol sebze ve meyve yemelidir.
14. Yüksek tansiyonu olanlar için en iyi et çeşidi kırmızı ettir.
15. Yüksek tansiyonu olanlar için en iyi et çeşidi beyaz ettir.
16.Yüksek tansiyonu olanlar sigara içmemelidirler.
17. Yüksek tansiyonu olanlar alkol alabilirler.
18. Tedavi edilmeyen yüksek tansiyon, inme nedeni olabilir.
19. Tedavi edilmeyen yüksek tansiyon, kalp krizi gibi kalp problemlerine yol açabilir.
20. Tedavi edilmeyen yüksek tansiyon, erken yaşta ölümlerin nedeni olabilir.
21. Tedavi edilmeyen yüksek tansiyon, böbrek yetmezliği nedeni olabilir.
22. Tedavi edilmeyen yüksek tansiyon, görme bozukluğu nedeni olabilir.
Tanım boyutu: 1 ve 2. maddeler,
Medikal tedavi boyutu: 6, 7, 8 ve 9. maddeler,
İlaçlara bağlılık boyutu: 3, 4, 5 ve 12. maddeler,
Yaşam biçimi boyutu: 10, 11, 13, 16 ve 17. maddeler,
Diyet boyutu: 14 ve 15. Maddeler,
komplikasyonlar boyutu: 18, 19, 20, 21 ve 22. Maddeler
Hill-Bone Hipertansiyon Tedavisi Uyum Ölçeği (HBHTUÖ): HBHTUÖ 2009 yılında Amerika’da Kim ve arkadaşları tarafından geliştirilmiştir. Ölçeğin 2009 yılında birinci basamakta Türkçe geçerlilik güvenilirliği Karademir ve arkadaşları tarafından yapılmış ve ölçeğin Cronbach alpha değeri 0,83 olarak belirlenmiştir. Dörtlü Likert tipi 14 sorudan oluşan ölçeğin görüşme, medikal ve beslenme alt boyutları bulunmaktadır.
Medikal alt boyutunu 1, 2, 9, 10, 11, 12, 13 ve 14. sorular,
beslenme alt boyutunu 3, 4 ve 5. sorular,
görüşme alt boyutunu 6, 7 ve 8. sorular oluşturmaktadır.
Ölçeğin cevapları (0) “Hiçbir zaman”, (1) “Bazen”, (2) “Çoğu zaman” ve (3) “Her zaman” şeklindedir. Ölçeğin 6. sorusu haricinde maddelerin hepsi olumsuz sorular şeklindedir.
Altıncı soru ters kodlanarak değerlendirilir. Ölçek değerlendirilirken toplam puan 0 ile 42 arasında değişmektedir. Toplam puan, görüşme, medikal ve beslenme alt boyutlarından sıfır puan alan kişi tam uyumlu olarak değerlendirilir. Toplam puan ve alt boyutlar değerlendirilirken yüksek puan daha fazla uyumsuzlukla ilişkilidir .
Hill- Bone Hipertansiyon Tedavisine Uyum Ölçeği
Aşağıda yer alan her bir soru için yandaki cevaplardan size uygun olanı işaretleyiniz
Hiçbir zaman :0
Bazen :1
Çoğu zaman :2
Her zaman :3
1.Ne sıklıkla tansiyon ilacınızı almayı unutuyorsunuz?
2.Ne sıklıkla tansiyon ilacınızı almamaya karar veriyorsunuz?
3.Ne sıklıkla tuzlu besinler yiyorsunuz?
4. Ne sıklıkla yemeden önce yemeğinizin üzerine tuz dökersiniz?
5.Ne sıklıkla hazır (abur cubur) yemek yersiniz?
6.Ne sıklıkla doktorunuzun ofisinden ayrılmadan bir sonraki randevu tarihini alırsınız?
7.Ne sıklıkla randevularınızı kaçırırsınız?
8.Ne sıklıkla reçetenizi yazdırmayı unutursunuz?
9.Ne sıklıkla tansiyon ilaçsız kalırsınız?
10.Ne sıklıkla doktorunuza gitmeden önce tansiyon ilacınızı atlarsınız?
11.Ne sıklıkla kendinizi iyi hissettiğiniz için tansiyon ilacınızı almamazlık edersiniz?
12.Ne sıklıkla kendinizi kötü hissettiğiniz için tansiyon ilacınızı almamazlık edersiniz?
13.Ne sıklıkla başkalarını tansiyon ilaçlarından alırsınız?
14.Ne sıklıkla dikkatsizlik sonucu ilaç almamazlık edersiniz?
Medikal alt boyutu: 1, 2, 9, 10, 11, 12, 13 ve 14. sorular,
Beslenme alt boyutu: 3, 4 ve 5. sorular,
Görüşme alt boyutu: 6, 7 ve 8. Sorular
.
Kaynakça
Baliz Erkoc S, Isikli B, Metintas S, Kalyoncu C. Hypertension Knowledge-Level Scale (HK-LS): A Study on Development, Validity And Reliability. International Journal of Environmental Research and Public Health, 2012;9:1018-29.
Karademir M, Köseoglu IH, Vatansever K, Van Den Akker M. Validity and reliability of the Turkish version of the Hill–Bone Compliance to High Blood Pressure Therapy Scale for use in primary health care settings. The European journal of general practice, 2009;15(4): 207-211.
Özden, B. Ö (2023) İstanbul Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Sağlığı Merkezi’ne Başvuran Hipertansif Hastaların Hipertansiyon Bilgi Düzeyi, Tedaviye Uyumu ve İlişkili Faktörlerin Değerlendirilmesi T.c. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Tıpta uzmanlık tezi. istanbul/