“… Duzgı’nın Mehr’in (Avesta Mithra) bir devamı olduğu şeklindeki yakın tarihli bir tespite ek olarak, Zerdüşti Ermenilerin tanrısı Vahagn ile Dersimli Alevi Kürtlerin evliyası Tujik Bava arasındaki devamlılık da Ermenilerin Alevi Kürt kültürü üzerindeki etkileri ya da devamlılığı babında, satırlar arasında kaybolacak türden bir bulgu değildir…” Özellikle Alevi ve Kürt kültür tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla … Devamını oku
Kurtuluş Savaşı komutanlarından Orgeneral İzzettin Çalışlar’ın kitaplığından çıkan, yazarı ve yayım tarihi tam olarak bilinmeyen ancak “gizli”, “kişiye özel” ve “kayıt altında” sadece 100 adet basılan Dersim Raporu, Türkiye tarihinin karanlık noktalarından birisi olan Cumhuriyet’in Dersim politikaları hakkında etraflı bir bilgi sunuyor. Osmanlı’dan itibaren sorunlu bir bölge olarak görülen Dersim’de yaşanan ayaklanmaları, bunlara karşı girişilen … Devamını oku
Dersim, son yıllarda Türkiye’nin yakın tarihinin en önemli yüzleşmelerinden birine konu oldu. Dersim adı, 1938 kıyımından sonra vilayete konan Tunceli adının arkasına parantez içinde yazılmaya başladı, şimdi artık “öz” ad olarak biliniyor. Birçok edebi anlatı, sözlü tarih çalışması, inceleme, belgesel ve müzik çalışması, Dersim’in hakikatiyle yüzleşmeye katkıda bulundu. 2010’da yapılan 1. Uluslararası Tunceli (Dersim) Sempozyumu, … Devamını oku
Olayların kronolojisi “20/21 Mart 1937’de 33 askerimiz şehit edilince Dersim’e harekat yapıldı” yalanını açığa çıkarıyor. Dersim’in önemli kanaat önderi Seyit Rıza ve altı arkadaşının idamının 77. yıldönümünün yaklaştığı bu günlerde, bazısı samimi, bazısı suret-i haktan görünmek için, bazısı da siyasi saiklerle Dersim tartışmaları yapılıyor. Bunlardan birinde, 12 Kasım 2014 gecesi, CnnTürk’te Ahmet Hakan’ın Tarafsız Bölge … Devamını oku
Bazı yitip gidenleri ölüm ve doğum günlerinde olduğu kadar, bıraktığı sözcüklerin ağırlığı, vicdanı ve coşkusuyla nefes aldığımız günlerde de anmak gerekir. Uzattığı ipi sımsıkı tutmak, sarılmak. Size böyle bir söz insanını anlatmak istiyorum. “Şiirin anayasaya aykırı olduğunu, alışkanlıklara karşı bir yaylım ateşi olduğunu,” söyleyen bir adamı… Cemalettin Seber, sonradan herkesin severek anacağı ismiyle Cemal Süreya. … Devamını oku
Adana’da bulunduğum sıralarda beni etkileyen iki büyük siyasi olay geçti. Biri Hatay meselesi, diğeri Dersim isyanıdır.
O vakit, Suriye Fransızların müstemlekesiydi. Ancak bu müstemleke, Fransa’nın diğer müstemlekelerine benzemiyordu. Çünkü Birinci Dünya Harbinden sonra Suriye Osmanlı Imparatorluğu’ndan koparılınca, o zamanki Cemiyeti Akvam, yani Milletler Cemiyeti idaresince, yirmi yıl müddetle ve emaneten Fransızlara verilmişti. Buna Antakya ve İskenderun da dahildi. Fransızların bu müddeti 1938 yılında bitmek üzereydi.
Yazar Hovsep Hayreni’nin uzun yıllara dayanan araştırmaları ve yoğun emeğinin ürünü olan Yukarı Fırat Ermenileri, 1915 ve Dersim kitabını tam da o karanlık ve kanlı geçmişin Abdülhamit ile Talat ve Enver Paşa taklitleri tarafından âdeta yeniden hortlatılmaya çalışıldığı bir zamanda elinizde tutuyorsunuz. Yazar Yukarı Fırat bölgesiyle sınırladığı bu çok ayrıntılı araştırmasında üç ana konu üzerinde yoğunlaşıyor.
Dersim Anadolu platosu ile Mezopotamya havzasının gelip son bulduğu yerdir. Dünyanın her yerinde Dersim gibi tartışmalı coğrafyalar vardır. Kimi sosyologlar bu gibi yerlere tampon bölge der. Ben belalı coğrafyalara diyorum bu yerlere.
Hindistan ile Pakistan arasında kalan Keşmir böyle bir yerdir, ancak bana sorarsanız Pakistan huzursuzluğunun altında bu kesişme vardır.
Güney ve Kuzey Amerika arasında kalan Meksika keza gene böyle bir yer.
Özlem E. Bulut’un kaleme aldığı denemeleri “Dersim Kültür Sanat İçinde”, Dersim?in sanat, edebiyat içindeki yerini araştırıyor.
Dersim bugüne değin çoğunlukla tarih ve askeri hareketin sonuçlarıyla incelendi, yazıldı, araştırıldı. Bu kadar trajedinin olduğu yere kuşkusuz sanat kayıtsız kalamazdı. Şiirler, romanlar, öyküler, müzik ve belgesel filmler Dersim?in tanıklığını yaptı. “Dersim Kültür Sanat İçinde” ise
1861?de Dersim?e giden Diyarbakır Britanya Başkonsolosu, bölgeyle ilgili uzun bir rapor yazar. O rapordan değil de, Taylor?un kendisiyle aynı dönemde Fransa?nın Diyarbakır Konsolosu Mösyö F. Anori?ye yazdığı bir mektup var. O mektupta: ?Ben onların Pagan olduğunu düşünüyorum, Mamikyanlar (Dersim Ermenileri) bizim Osip Efendi?nin dediği gibi değil; sanki onlar bu Pagan inancından sonra Hıristiyanlğa geçmişler.? Osip Efendi dediği o zamanki Diyarbakır?ın Ermeni belediye başkanı.
“Geçmiş gelecekten çok daha belirsizdir!”
Bu söz ideolojik duruşların, taraf tutmanın ve iktidarların tarihe yaklaşımını çok iyi özetlemektedir.
Dersim meselesi yakın tarihin sırlarından biri(ydi). Gündeme düşmeden kimsenin daha o tarihte ne olduğunu tam bilmediği bir sırdı Dersim. Üzerinde daha önceden yapılan araştırmalara yeni araştırmacılarda eklenince ortaya bir hayli “Dersim meselesi hakkında” bir yığın araştırma çıktı. Herkesin aydınlanma dediği şey aslında bir ironiyi doğurmuştu. Ortaya çok fazla bilgi çıkınca Dersim bir kere daha kirletilmiş, karartılmış oldu.
Yaşayan usta romancılarımızdan, aynı zamanda radikal sol gelenekten gelen çok yönlü sanat ve kültür adamı Oruçoğlu’nun “Dersim” isimli romanı türdeşlerinden büyük farklılıklar taşıyor. Acı ve acındırma edebiyatına dahil olmaması ilk sevinilecek yanı. Bu edebiyatın acıları ele almaması anlamına gelmez, tersine sanatın birebir verilen gerçeklikle pek o kadar bir bağı olmamasıyla, daha çok yedirilmesiyle ilgili. Romanın … Devamını oku
Hüseyin Aygün elimizdeki kitabında, 2006 yılında hayata veda eden Hacı Hıdır Ataç?ın tuttuğu defter üzerinden 1938?de yaşanan Dersim katliamının izini sürüyor. Ataç, 1938 katliamına yakalandığında on iki yaşındaydı. Babası ve kardeşleri Nazımiye?nin Pax nahiyesinin altındaki dereye doğru ölüme götürüldükleri yürüyüşe çıktıklarında o, annesi ve kundaktaki kardeşi ile kaldıkları köyden bir önceki gece ayrılmışlar. Ataç, bu sürece dair tanıklığını elimizdeki deftere kaydetmiş. Aygün?ün çalışması, söz konusu defterin yanı sıra, ilk kez yayımlanan belge, rapor ve haritalar eşliğinde Dersim?de 1938?de yaşananları ortaya koyuyor.
Coğrafya tarihte önemli bir yere sahip olduğu halde, tarih yazıcılığında uzunca bir süre yeterince dikkate alınmamıştır. Coğrafî mekânın dinsel kimlikler üzerindeki etkilerini sistematik olarak irdeleyen din coğrafyası dahi, görece yakın tarihli olup, henüz Alevilik araştırmalarında kendine tam anlamıyla bir yer bulabilmiş değildir. Bu çalışma sözü edilen eksikliğe kısmen bir cevap olabilecek bir biçimde, genel olarak din, tarih ve coğrafya ilişkisini irdelemektedir.
Kitabın ilk bölümünde, popüler ve akademik dünyanın ortak klişesi olan “Anadolu Aleviliği”nin tarihsel yeri sorgulanmış, coğrafî ve etno-kültürel farklılıklar noktasında, bu metaforun hangi amaçlar doğrultusunda, nasıl inşa edildiği tartışılmıştır.
İkinci bölüm, Alevi Kürtlerin bir bakıma merkezi sayılan Dersim üzerinedir.
Dersimle ilgili yaptığı araştırmalardan bildiğimiz Mehmet Bayrak, ?Dersim-Koçgiri? adlı bu kapsamlı çalışmasında, 1921 ve 1937-38?de gerçekleştirilen Koçgiri ve Dersim katliamlarını ele alıyor.
Osmanlı-Safevi ilişkilerinde Dersim?in nasıl bir rol aldığı konusuyla çalışmasına başlayan Bayrak, Safeviler?deki dinsel dönüşümün Dersim?e etkileri; bölgedeki katliamları; Koçgiri-Dersim için yakılmış ağıt ve destanları; Seyid Rıza?nın idamını ve 1960 cuntasının Kürt politikası gibi konuları anlatıyor. Kitap, ana konusunun dışında, Dersim?deki dinsel yapılanma, edebiyat ve müzik; Dersim?de dengbêjlik geleneği; Dersim kadını gibi bölge kültürünün kendine has ayrıntılarını da işliyor.
Dersimli yazar Celal Yıldız’ın “Dersim Dile Geldi” isimli romanı Su Yayınları’ndan çıktı. Yazar, kitabında 1938 Dersim Katliamını gören çocukların gerçek hikayelerini anlatıyor.Kitabın tanıtım yazısında şöyle diyor:
“Bu belgesel romanda anlatılanlar hayal ürünü değildir. Celal yıldız uzun uğraşlar sonucu 1937-38 yıllarındaki Dersim’de şiddet ortamında yapılan katliamda cesetler altında kalıp bir mucize eseri kurtulan masum çocukların hayatlarını yazdı. Bütün aile fertleri kurşunlarla, süngülerle yok edilen bu çocuklar sarp sağlarda ve ormanlarda aylarca tek başına kaldılar. Sonraki yaşamlarını ise birer öksüz olarak sürgünde sürdürdüler. Belgesel roman bu bağlamda Dersimli öksüzlerin, sürgünlerin hayat hikâyesidir. Yaşadıkları trajediyi susarak günümüze kadar taşıyan bu çocuklar; yani dersim-38 katliamının şahitleri ilk kez konuştular.”
(*) Dersim Dile Geldi romanının yaklaşık 10 yıllık bir çalışmanın ürünü olduğunu söyleyen Yıldız, “Kitabı yazarken halkın anlatımlarına, duygularına kendi duygularımı katmadan objektif olarak, tarafsız bir dürüstlükle yazmaya çalıştım. Bu yüzden bu eser aynı zamanda bir belge