YAŞLI… EVDE BAKIM…BAKIM VEREN… BAKIM YÜKÜ VE HASTA …

8 Nisan 20268 Nisan 2026 tarihinde gönderilmiş Banu Beyaz tarafından

ÖZET

Bu yazıda yaşlı, evde bakım , bakım yükü , bakım veren ve hasta ile ilgili olarak, emek veren çalışmacıların tezleri incelenerek derleme yapılmıştır

İÇERİK

Yaşlılık, insan yaşamının en duyarlı ve kaçınılmaz dönemidir . Dünya Sağlık Örgütü Psikogeriatri Bilim Grubunun ‘ geçmiş dönemlere göre fiziksel ve zihinsel yetersizliklerin belirginleştiği’ ve “çevresel faktörlere uyum sağlayabilme yeteneğinin azalması” olarak tanımladığı yaşlılık dönemini 65 yaş ve üstü olarak kabul edilmektedir.

Dünya toplumları yaş özellikleri açısından dört gruba ayrılmaktadır:

a. Genç toplumlar: 65 yaş üzeri nüfus % 4’den azdır,

b. Erişkin toplumlar: 65 yaş üzeri nüfus % 4-7 arasındadır.Yaşlı toplumlar: 65 yaş üzeri nüfus % 7-10 arasındadır. (BEP) kolayca hazırlayın.

c.Çok yaşlı toplumlar: 65 yaş ve üzeri nüfus % 10 üzerindedir.

Toplumların yaşlı oranlarının artmasında; teknolojik gelişmeler ve yaşam kalitesinin yükselmesi sonucu tıbbı bakımda kaydedilen gelişmelerin ve doğumdan beklenen yaşam süresinin uzaması da etkilidir . (2)

‘Bakım verme tek bir yardım çeşidi ile sınırlı olmayıp, emosyonel destek, fiziksel ya da maddi destek vermeyi kapsamaktadır (3). Diğer yardım çeşitleri ise sağlık bakımını ve aldığı bazı sosyal hizmetleri koordine etme, rutin sağlık bakımı (ilaç alımı, tedavisi, izleme vb.), kişisel bakım (yıkanma, beslenme, tuvalete gitme, giyinme vb) ulaşım, alışveriş, küçük ev işlerini yapma, para yönetimi, maddi yardım ve aynı evi paylaşmadır.

Yaşlı: 65 yaş ve üzerinde; bedensel, mental, ruhsal, finansal, sosyal güçlükleri olan ve bakımı için aralıklı ya da sürekli başkalarına gereksinim duyan kimsedir. Bakım: Bu çalışmada profesyonel olmayan bir kişinin yaşlı için yaptığı yardımdır. Bunlar; koruma, savunma, sosyal bütünleşme, şefkat gibi destek sağlama ve temel gereksinimleri (yeme-içme, giydirme-yıkama vb.) karşılama ile ilgili yardımlardır . Barer ve arkadaşları (1990) bakımı, bir defalık yardımdan uzun dönem ve sürekli yardıma kadar uzanan geniş yelpazede çok yönlü bir kavram olarak tanımlamışlardır. Yaşlıya altı aydan daha uzun süre bakım verilmesi de “uzun dönem bakımı” olarak tanımlanmaktadır . Bakım Veren: Herhangi bir ücret almadan, sevgi, aile bağı vb. nedenlerle yaşlı bakımını üstelenen, yaşlının eşi, gelini, çocukları, akraba ve yakın arkadaşları gibi profesyonel olmayan kişilerdir. Primer bakım veren(ler), ailede yaşlının bakımını üstlenen ve yaşlıdan birinci derecede sorumlu olan kişi(ler) dir. Bunlar çoğunlukla kadın olup, yaşlının kızı, gelini ve akrabaları olabilmektedir. Sekonder bakım verenler ise, primer bakım vereni destekleyen, alış veriş, ulaşım, ev düzenitemizliği gibi çeşitli aktivitelerde aralıklı yardım sağlayan aile üyesi (bakım verenin eş ya da çocukları), akraba ve arkadaşlarıdır.

Bakım Verenlerin Özellikleri Risk gruplarının tanınması ve onlara yönelik hizmetlerin planlanması bağlamında, bakım verenlerin özelliklerinin bilinmesi önemlidir. Yapılan çalışmalar, dünya üzerinde hangi ülkede olursa olsun bakım sorumluluğunun sıklıkla kız, eş ya da gelin olmak üzere kadınların üzerinde olduğunu göstermektedir.. Bunun nedeni ise, çocuk, hasta ve yaşlı bakımında kadının yapısında var olan, şefkat, acıma, yardım etme duygusu, erkeklere oranla bakım işini daha iyi yapabilmeleri ve ortaya çıkacak sorunlarla daha iyi başa çıkabileceklerinin düşünülmesidir . Genellikle, evli, ilkokul mezunu ve 30-59 yaş arası kadınlar yaşlıya tek başına, yani primer olarak bakım vermektedir .

Evde Bakım Verenlerin Yaşadığı Güçlükler şöyle özetlenebilir:

Bedensel güçlükler; baş ağrısı, kas ağrıları, iştahsızlık, düzensiz yemek yeme, kronik yorgunluk, uyku düzensizliği vb. sayılabilir. Bakım vermeyenlere göre bakım verenlerin daha fazla sağlık yakınmaları yaşadıkları belirtilmektedir . Yaşlı bakımı sırasında ortaya çıkan ruhsal güçlükler; huzursuzluk, uykusuzluk, benlik saygısında azalma, depresyon, sosyal izolasyon ve ilaç kullanımında artış şeklinde görülmektedir. Bakım veren yaşlı bakımına ilişkin duygularını baskılarsa stres, depresyon gibi durumların daha fazla ortaya çıkacağı, bu nedenle bakım sorunların tartışılması, bu sorunların çözülmeye çalışılmasının bakım vermeye ilişkin baskı, kaygı ve isteksizliği azaltmada önemli olduğu belirtilmektedir . Yaşlıya sürekli bakma, kişilerarası ve sosyal güçlüklere neden olmaktadır. Özellikle primer bakım verenler, sosyal faaliyetlere katılamamakta; aile ve arkadaş ilişkileri bozulmaktadır. Bu nedenle sosyal destekte azalma, kendini bakım verme rolünde yalnız hissetme ve sosyal izolasyon yaşama riskleri artmaktadır.’4

Bakım verme sorumluluğunun üstlenilmesinde ve sonuçlarına katlanılmasında önemli olan faktörler aşağıdaki olduğu gibi sıralanabilir:

-Duygusal bağımlılık,empati ve sevmek gibi başkalarını düşümeyi gerektiren nedenler

-Bakım vermeye dahil olmadığında ortaya çıkabilecek suçluluk duygusunu önleme isteği

-Bakım verenin ailenin yaşadıklarına duyarlı olunmasına ilişkin değer yargısı

-Şimdi bakım alana geçmişte yaptıklarına karşılık , borçlu hissetme duygusu ya da yardım ile borçlarını ödeme isteği

-Bakım alanın hasta rolünde olması nedeniyle gereksinimlerini karşılayamacağı inancı, aile dayanışması, evlat olma sorumluluğu gibi toplumsal değerler Nedenleri ile bakım sorumluluğu yüklenilir.

Düşük derecede yüke sahip bakıcılar yüksek derecede memnuniyet yaşarken ,yüksek derecede yüke sahip olanlar düşük memnuniyet yaşamaktadır. Yaşam doyumu ile yük arasında ters bir ilişki olduğunu göstermektedir. Bakım verenler, bakım süresi ve boyunca olumlu sonuçlarda yaşayabilirler. Algılalan kazanç veya ödül , tatmin veya benlik saygısında artış, bakım verme ilişkisinin olumlu etkilerindendir.

Bakım veren yükünü etkileyen hastalara ait özelliklerin başında; bilişsel fonksiyonların durumu (demansın varlığı ya da seviyesi, kortikal fonksiyonların durumu), fiziksel yetersizlikler nedeniyle günlük yaşam aktivitelerini yapamama, davranışsal ve psikiyatrik sorunların derecesi, bakıma yol açan hastalığın süresi, seyri ve ortalama yaşam beklentisi gelmektedir.

Hastaya ait özelliklerden bakım yükünü en fazla etkileyen hastanın davranışsal özellikleridir. Hastanın bakım verenden aşırı ilgi beklemesi, bakım vereni düşman gibi görüp, bakımı güçleştirici davranış sergilemesi, çocuksu tutum ve eylemler, kendisini aileden ve yaşadığı çevreden soyutlayıp bakım verenle bağını kesmesi bakım verme güçlüğünü en çok etkileyen durumlara örnektir. Ayrıca bakım amaçlı hastanın yaşadığı evden, şehirden ya da alıştığı sosyal çevreden uzaklaştırılıp yakınlarının evlerinde yeni yaşam düzeni kurularak bakılmaya çalışılması hasta ve bakım vereni arasındaki iş birliğini güçleştirecek, tedavi ve bakım sürecine olumsuz etkilere sebep olacaktır.

1.Nesnel Yük : Bakım veren kişinin , hastanın ihtiyaçlarını gidermek için gösterdiği çaba ve harcanan zaman olarak ifade edilir. Kişinin öznel yükle uğraşırken yaşadığı sıkıntılardır. Bazı araştırmacılar subjektif yükü, bakım vericinin içinde bulunduğu durum nedeniyle duygularında ortaya çıkan değişiklikler, bu duruma karşı tutumu ve duygusal tepkiler olarak ifade etmiştir. Öznel bakım yükü, bakım verenin içinde bulunduğu duruma kendi içinde verdiği duygusal tepkilerdir. Bunlar stres, suçluluk, kaygı vb. duygular olabilir.

2.Öznel Yük : Bakım verenin nesnel yükle ilgilenirken yaşadığı sıkıntılar olarak tanımlanmaktadır. Genellikle hissedilen bu duygular üzüntü, sıkıntı, utanma, suçluluk duygusu gibi yanıtlardır. Somut olup, bakım verenin fiziksel hastalığı ve sıkıntılarla ilişkilidir. Bu, bakım vericinin tüm işleri (yardım, kontrol, ödemeler vb.), deneyimleri (aile ya da sosyal ilişkilerin bozulması) ve yapamadığı aktivitelerini (hobiler, kariyer, meslek) kapsamaktadır. Objektif yük boyutları; bakım verilen bireyin maddi ihtiyaçları, ailedüzeninin bozulması, davranışlarını yönetmeye çalışma, ailede bulunan diğer üyelerin gereksinimlerinin ihmal edilmesi, sosyal aktivitelerin yapılamaması, çalışma hayatının etkilenmesi, uygun bir bakım ortamı bulamama şeklinde sıralanabilir .

Aşağıdaki ölçek ,Zarit, Reever ve Bach- Peterson tarafından 1980 yılında geliştirilmiştir. Bakıma ihtiyacı olan bireye ya da yaşlıya bakım verenlerin yaşadığı stresi değerlendirmek amacıyla uygulanan bir ölçektir. Bakım veren bireylerin kendisi ya da araştırmacı kişi tarafından mevcut sorular sorularak doldurulabilir. Ölçek bakım verme işinin bireyin yaşamı üzerindeki olan etkisini belirleyen 22 sorudan oluşmaktadır. Ölçek asla , nadiren, bazen, sık sık, ya da hemen herzaman şeklinde 0’dan 4’e kadar değişen likert tipi değerlendirmeler içermektedir. Ölçekten en az 0, en fazla 88 puan alınabilmektedir. Ölçekte yer alan maddeler genellikle duygusal ve sosyal alana yönelik olup, bulunan ölçek puanının yüksek olması, hissedilen sıkıntının yüksek olduğunu göstermektedir. Puanlamada 0-20 puan ‘bakım yükü yok’, 21-40 puan ‘hafif bakım yükü’, 41-60 puan ‘orta düzeyde bakım yükü’ ve 61-88 puan ise ‘ağır bakım yükü’nü göstermektedir. (5)

Bakım yükünüz orta veya ağır ise mutlaka psikiyari polikliniklerine giderek ruhsal destek alınız.

ZARİT BAKIM VERME YÜKÜ ÖLÇEĞİ :Açıklama: Aşağıda insanların bir başkasına bakım verirken hissettiklerini yansıtan ifadeler bulunmaktadır. Her bir sorudan sonra sizin bu duyguları hiçbir zaman, nadiren, bazen, oldukça sık ve hemen her zaman olmak üzere hangi sıklıkla yaşadığınızı gösteren ifadeler yer almaktadır. Doğru ya da yanlış cevap yoktur.

1. Yakınınızın ihtiyacı olduğundan daha fazla yardım istediğini düşünüyor musunuz?