Zihinsel İş Yükü – Psk. Banu Beyaz
Performans üzerinde etkisi olan faktörlerden biri olarak değerlendirilen iş yükü, çalışanın görev tanımı ile ilişkili olarak belirli bir zaman zarfı içerisinde yerine getirilmesi gereken iş miktarı olarak tanımlanmaktadır. (Açıkel ve Esen, 2023). Bolat’a (2011) göre iş yükü, kısıtlı bir zaman dilimi içerisinde çalışandan, çalışanın yetkinliğinin üzerinde bir performans beklenildiğinde ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla iş yükü, görev tanımından doğan talepler haricinde çalışanın yetenekleri, eylem ve algısı, eğitim durumu gibi bireysel faktörler sebebiyle de oluşabilmektedir. Buradan hareketle, işe alım süreçlerinde görev tanımı ile çalışanın niteliklerinin örtüşmesine önem verilmesi gerektiği anlaşılmaktır. Aksi taktirde ortaya çıkacak olan uyumsuzluk iş yüküne ve dolayısıyla iş verimliliğinde düşüşe sebep olacaktır. (Erkan, Erdem ve Kafalı, 2016)
Zihinsel emeğin öneminin daha fazla olduğu günümüz çalışma koşullarında bireyler zihinsel kapasiteleri ile kendileri için ve iş yaşamları için bir emek ortaya koymaktadır. Zihinsel olarak verilen emek kapasite sınırını aştığında zihinsel iş yükü ortaya çıkabilir. Zihinsel iş yükünün ortaya çıkmasında verilen görev ile bireyin uyumu, işin gerektirdikleri, bireyin zihinsel kapasitesi gibi birçok unsur etkili olmaktadır.
Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle birlikte çalışma ortamlarında insanın katkısı fiziksel emekten ziyade zihinsel emeğe doğru evrilmiştir .Bununla beraber, günümüz koşullarındaki iş yaşamında bilişsel taleplerin artması ve kontrolünün sağlanabilmesi önemli hal almaktadır. (Seçkiner ve Toraman, 2017: 365). Fiziksel iş yükü kadar zihinsel iş yükü de bireyin çalışma hayatındaki sağlığına, başarısına ve etkin olma durumuna etki etmektedir. (Atik ve Kozak, 2016; Yener, Can ve ve Toktaş, 2019). Zihinsel kapasite ve kabiliyet isteyen işlerin fiziksel iş yükü gerektiren işlere göre daha az düzeyde çaba gerektirdiği görüşü uygun bir tavır olmamaktadır. Zihinsel çaba gerektiren bir iş alanında hizmet veren bireyler ciddi sonuçlar oluşturabilecek kararları verebilmeli ve beklenmedik şekilde gelişen olumsuz durumları kontrol altına alabilmelidir. (Seçkiner ve Toraman, 2017: 366). İşin fiziksel özellikleri haricinde bilginin sağlanması ve yorumlanması, hafıza, karar alma, odaklanma, araştırma ve algılama gibi süreçler zihinsel iş yükünü oluşturmaktadır.
Zihinsel iş yükü birçok farklı boyuttan oluşan ve açıklanması zor olan karmaşık bir kavramdır.
Bireylerin, yapmış oldukları işleri tamamladıkları süre zarfında sorumlu oldukları zihinsel iş miktarı, zihinsel iş yükü olarak tanımlanmaktadır. (Emeç ve Akkaya, 2018). Zihinsel iş yükü, sorumlu olunan işin gerekliklerinin, işi yaparken sahip olunan koşulların ve kişilerin yetkinliklerinin etkileşiminden doğmaktadır. Farklı bir tanıma göre zihinsel iş yükü, kişi görevini yerine getirirken ihtiyaç duyulan zihinsel işlev kapasitesidir. (Karadağ ve Cankul,2015). Diğer bir deyişle, görevi tamamlamak için gerekli olan zihinsel kapasitenin çalışan tarafından karşılanabilme düzeyidir. Bu tanıma göre zihinsel yük düzeyinin artması, görevin yerine getirilmesini zorlaştırmaktadır.
Zihinsel iş yüküne dair yapılan bazı tanımlar ise şunlardır:
• Zihinsel iş yükü, bireylerin yeteneklerini göreceli olarak kontrolü altında tutan ya da yeteneklerinin en üst seviyeye çıkmasını sağlayan zihinsel bir gayrettir. (Curry, Stassen, Jex ve Levison, 1979: 235).
• Zihinsel iş yükü, görevin yerine getirilmesi esnasında karşılaşılan zihinsel zorlanmadır. (Gopher ve Donchin, 1986).
• Zihinsel iş yükü, bireyde mevcut olan görev kabiliyeti ve taleplerinin yerine getirilmesi arasındaki farktır. (Eggemeir, 1988).
• Zihinsel iş yükü, bireylerin belirli bir zaman dilimi içerisinde bitirmesi gereken görevlerinin zihinsel iş toplamını ifade eden bir kavramdır. (Longo, Rusconi, Noce ve Barrett, 2012: 403).
• Zihinsel iş yükü, iş görevi doğrultusunda meydana gelen zihinsel kabiliyetin düzeyini oluşturmaktadır. (Tavares ve Era, 2013).
• Zihinsel iş yükünü uygulayıcının komutunda olan iş görevi ile çevreden sağlanan girdi arasındaki etkileşim sonucu oluşan orandır. (Frey, Mühl, Lotte ve Hachet, 2013).
• Zihinsel iş yükü bireyin payına düşen görev talepleri için gereken ve sınırları belirli olan zihinsel kabiliyetin bir bölümüdür. (Borghini, Astolfi, Vecchiato, Mattia ve Babiloni, 2014)
• Zihinsel iş yükü, bireyin sınırları belirli olan bilişsel kapasitesi ile görev isteklerinin birbirlerini etkilemesi sonucunda oluşan psikolojik bir faktördür. (Van Acker, Parmentier, Vlerick ve Saldien, 2018).
• Zihinsel iş yükü, yapılması gereken işlerin niceliği ile çalışanların motivasyonu ve yetkin olma durumunun birbirini etkilemesi sonucu meydana gelen öznel bir değerlendirmedir. (Ünnü ve Şentürk, 2020).
‘‘Huey ve Wickens (1993: 54)’e göre, görev zorlaştıkça veya zihinsel iş yükü arttıkça:
*Performans genellikle düşmekte,
* Görevi yerine getirme zamanı (tepki süresi) ve hatalar artmakta,
* Diğer işlerle ilgili daha az artık kapasite kalmakta,
* Görev performans stratejileri değişmekte,
* Diğer konularla ilgilenmek için daha az kapasite kalmaktadır.’’ (Öztürk, 2019: 15).
Görev beklentileri ve bireyin özellikleri arasındaki uyumsuzluktan ortaya çıkan düşük veya aşırı zihinsel iş yükü bireyde dikkat dağınıklığı, hata oranında artış, performansta düşüşe neden olmaktadır. Bireylerin zihinsel iş yükünün değerlendirilebilmesi için çalışanın örgüt içerisinde yoğunluk düzeyi, verilen görevlerin ne kadar karmaşık olduğu, verilen görev dışında başka bir görevin gerçekleştirilebilme olasılığı, çalışanların anlık olaylara karşı tutumu, verilen görevler hakkındaki düşünceleri ile zihinsel iş yükü ölçümü gerekli görülmektedir. (Young vd., 2015).
Bireylerin zihinsel iş yükünü hissetmesi bazı parametrelere bağlıdır. Örneğin görevin kendine özgü zorluğuna ve çalışanın kişisel deneyimine bağlı olabilmektedir. Bu nedenle aynı görev farklı iki kişiye verildiğinde yetenek, deneyim, zaman talebi, yoğunluğa karşı tepkisine bağlı olarak hissedeceği zihinsel iş yükü miktarı aynı olmayacaktır.(Kaçmaz;2024)
Zihinsel İş Yüküne Etki Eden Unsurlar
1.Görev/ Hedef Karmaşıklığı: Karmaşık bir göreve maruz kalan bireyler zihinsel iş yükünü daha şiddetli seviyede yaşamaktadır . Zihinsel iş yükünün yüksek seviyede olması yerine getirilen görevin gecikmesine neden olabilmektedir.(Aksoy,2025)
2. Bilişsel Yetersizlik: İşin taleplerini hem fiziksel hem de zihinsel kabiliyeti ile karşılayabilen bireylerin hata yapma ihtimali daha düşük düzeylerde olacağı öngörülebilir bir durumdur. Bireyin bilişsel kapasitesi verilen görev için uygun değil ise özellikle bazı çalışma alanlarında görev yerinde güvenlik zafiyeti, üretimin yavaşlaması ve işten ayrılmaların artması gibi sorunlar meydana gelmektedir.(Aksoy,2025)
3. Dikkat Dağıtıcı Unsurlar Çalışma: hayatında iş konsantrasyonun tam anlamıyla sağlanamadığı durumlar zihinsel iş yükü düzeyinin artmasına neden olabilmektedir. Yaptığı işe odaklanamayan veya görev harici etkenlerden dolayı dikkatini toparlayamayan çalışanların zihinsel yük seviyesi olumsuz yönde etkilenebilir.(Aksoy, 2025)
4. Zamanın Kritikliği: Zihinsel iş yükünü, zihinsel yeteneklerin aralıksız olarak her an boyunca var olan tüm kaynaklara oranı olarak değerlendirmek mümkündür. Bu kapsamda, zihinsel iş yükünün anlık değişiklik gösterebileceği ve görev isteklerinin zihinsel kapasiteyi aştığı durumlarda zaman baskısı yaratabileceği ortaya çıkmaktadır.(Aksoy,2025)
5.Uygun Stratejiye Karar Verme: Karar verme anında yanlış tercihlerin yapılması ve aceleci davranılması zihinsel iş yüküne aracılık ederek artış göstermesini sağlamaktadır. Bu doğrultuda, karar verme sürecindeki yanlış tercih, kabiliyet ve başarı oranında azalmalara yol açarak olumsuz sonuçların meydana gelmesine neden olabilmektedir.
6.Çoklu Görev ve Değişkenlik: Bireylere asli görevlerinin haricinde başka görevlerin de verilmesi zihinsel kapasite limitlerinin aşılarak zihinsel iş yükünün artış göstermesine neden olabilmektedir. Aynı zamanda sık olarak tekrarlanan görev değişiklikleri de zihinsel iş yükünün yüksek düzeyde hissedilmesini sağlayabilir.(Aksoy,2025)
7.Teknoloji Kullanımı: Teknoloji kullanımının her geçen gün yaygınlaşması ve bilgisayar odaklı işlerin artması ile bilginin işlenmesi daha önemli bir hale gelmiştir. Teknolojinin ileri düzeyde kullanımı ile bireyler üzerine etki eden iş yükü kavramı fiziksel yönden zihinsel yöne doğru kaymaktadır. (Seçkiner ve Toraman, 2017: 365). Bireylerden beklenen zihinsel çaba miktarı fazlalaşmakta ve iş performansı açısından önemli bir hal almaktadır. (Young ve ark., 2015: 2-3).
Greenglas’ın (2001) yürütmüş olduğu araştırmada iş yükü ile duygusal tükenme arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki tespit etmiştir. Kısıtlı süre içerisinde normalin üzerinde iş yüklemesinin yapılması çalışanda stres yaratmaktadır. Bu stresin uzun bir vadede devam etmesi duygusal tükenme ile sonuçlanmaktadır (Erer, 2021). Duygusal tükenme, kavramı Maslach ve Jackson (1981) tarafından incelenen tükenmişlik sendromuna ait bir boyuttur. Yaşanılan kronik stres bir süre sonra çalışanın baş etme stratejilerinin tükenmesine, zihinsel ve fiziksel yorgunluk hissetmesine yol açmaktadır. Benzer şekilde Van Boagert ve arkadaşları (2013) da tükenmişlik düzeyinde etkili olan faktörler arasında, zihinsel iş yükünün yer aldığı sonucuna varmıştır.
Konu ile ilgili bir ölçekle kendimizi değerlendirelim.
CarMen-Q Zihinsel İş Yükü Ölçeği :Araştırmanın bağımsız değişkeni olarak zihinsel iş yükü belirlenmiştir ve bu değişkenin ölçümlenebilmesi amacıyla Rubio-Valdethia ve arkadaşları (2017) tarafından geliştirilen CarMen-Q Zihinsel İş Yükü ölçeğinden yararlanılmıştır. Ölçeğin Türkçe’ye uyarlanması Yavuz ve arkadaşları (2020) tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçek 5’li likert yapısında sahip 29 maddeden oluşmakta ve dört alt boyut içermektedir. Bunlar Bilişsel İş Yükü, Geçici İş Yükü, Performansa Bağlı İş Yükü ve Duygusal İş Yükü şeklindedir. Yavuz ve ark. (2020)
1.Zihinsel İş Yükü Ölçeği
1.BİLİŞSEL İŞ YÜKÜ
İşim, farklı alternatifler arasında düşünmeyi ve seçim yapmayı gerektirir 1 2 3 4 5
İşimi yaparken zor kararlar vermek zorundayım 1 2 3 4 5
İşim, çok fazla bilgiyi idare etmeyi gerektirir 1 2 3 4 5
İşim, güçlükle algılanan bilgilerle uğraşmayı gerektiriyor 1 2 3 4 5
Kolayca anlaşılmayan bilgilerle uğraşmak zorundayım 1 2 3 4 5
İşim, yüksek miktarda veriyi akılda tutmayı gerektirir 1 2 3 4 5
İşim zihinsel yoğunluk içerir 1 2 3 4 5
Görevlerimi yerine getirmek için fazla miktarda araştırma yapmak ve bilgi toplamak zorundayım 1 2 3 4 5
2.GEÇİCİ İŞ YÜKÜ
Sürekli çalışmak zorundayım belirlenmiş molalar dışında ara veremiyorum 1 2 3 4 5
Çalışma temposu çok fazla, deneyimli bir çalışan bile zorlanır 1 2 3 4 5
Genellikle rahatsız edici kesintiler ile çalışmak durumundayım 1 2 3 4 5
İhtiyacım olduğunda yaptığım işi durduramıyorum 1 2 3 4 5
İşimin temposu bana bağlıdır 1 2 3 4 5
Görevlerimin başarılması çok hızlı olmayı gerektirir 1 2 3 4 5
Yapılacak işleri biriktirmek benim için normal bir durumdur 1 2 3 4 5
3.PERFORMANSA BAĞLI İŞ YÜKÜ
İşim, yüksek derecede dikkatli olmayı gerektirir 1 2 3 4 5
Yaptığım iş, hata kabul etmiyor 1 2 3 4 5
İşimi yaparken çok dikkatli tepkiler vermem gerekiyor 1 2 3 4 5
İşimle ilgili hatalarımın ciddi sonuçları olabilir 1 2 3 4 5
İşim çok fazla sorumluluk gerektiriyor 1 2 3 4 5 4
4.DUYGUSAL İŞ YÜKÜ
İşimle ilgili sorunları unutmakta güçlük çekiyorum 1 2 3 4 5
İşim beni endişelendiriyor 1 2 3 4 5
İşim, kişisel ilişkilerimi (aile, arkadaşlar gibi ) etkiliyor 1 2 3 4 5
İşim, beni duygusal olarak çok fazla etkiliyor 1 2 3 4 5
İşim, sağlığımı etkiliyor 1 2 3 4 5
Kaynakça
Aksoy , İ. (2025) Zihinsel İş Yükü ile İş Yaşam Kalitesi Arasındaki İlişki: Sağlık Çalışanları Üzerine Bir Araştırma .yüksek lisans tezi .sağlık yönetimi anabilim dalı .bandırma onyedi eylül üniversitesi
Açıkel, A., & Esen, Ş. (2023). Covid-19 pandemisinin iş yükü algısı ve tükenmişlik üzerindeki rolü: Bartın Üniversitesi akademisyenler üzerinde bir araştırma. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(1), 271-297.
Atik, A. G. E., & Kozak, M. A. (2016). İş yükü algısı ve iş yükünün insan kaynakları yönetiminde kullanımı: Eskişehir’de otel işletmeleri örneği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(Özel Sayı), 341-366.
Bolat, O. (2011). İş yükü, iş kontrolü ve tükenmişlik ilişkisi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25(2), 87-101
Emeç, Ş., & Akkaya, G. (2018). Sağlık Sektöründe Zihinsel İş Yükü Değerlendirmesi Ve Bir Uygulama. Ergonomi, 1(3), 156-162.
Erer, B. (2021). Covid-19 Sürecinde Hastane Çalışanlarının Yaşadığı Duygusal Tükenme Algıladıkları Aşırı İş Yükü ile Açıklanabilir Mi?. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 680-693.
Erkan, G. K., Erdem, H., & Kafalı, H. (2016). Pilotlarda Kişilerarası Yetkinlik Seviyesi ile İş Performansı İlişkisi. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 215-224.
Greenglass ER, Burke RJ, Fiksenbaum L. (2001). Workload and burnout in nurses. Journal of Community & Applied Social Psychology.11(3):211-215
Kaçmaz , D.(2024) Çağrı Merkezi Çalışanlarında Birey-örgüt Uyumunun Örgütsel Özdeşleşme ve Zihinsel İş yükü Üzerine Etkisi .yüksek lisans . Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü .Burdur-
Karadağ, M., & Cankul, İ. (2015). Hemşirelerde zihinsel iş yükü değerlendirmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 18(1), 26-34.
Öztürk, D. G. (2019). Zihinsel iş yükü ve örgüt sağlığı ilişkisi üzerine nitel bir çalışma: Araştırma üniversiteleri örneği. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü: Samsun. Öztürk, M. (2006). Zihinsel işyükünün ölçülmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi üniversitesi, Ankara
Seçkiner, S.U ve Toraman, N. (2017). Bilişsel iş yükünün belirlenmesi için yeni bir model. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi , 5 (1), 365-381.
Ünnü, N. A. A., & Şentürk, B. (2020). All-in-one academics: Mental workload in Turkish Academic employment. In Evaluating mental workload for improved workplace performance (pp. 69-87). IGI Global.
Van Bogaert, P., Kowalski, C., Weeks, S. M., & Clarke, S. P. (2013). The relationship between nurse practice environment, nurse work characteristics, burnout and job outcome and quality of nursing care: a cross-sectional survey. International journal of nursing studies, 50(12), 1667-1677.
Yener, Y., Can, G. F., & Toktaş, P. (2019). Fiziksel zorlanma ve algılanan iş yükü düzeylerini dikkate alan iş rotasyonu önerisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, 27(1), 9-20.