Žižek’in Semptom Kavramı ve Marx’ın Kapitalist Fetişizm Eleştirisi Arasındaki Bağlantılar

Semptom Kavramının Temelleri

Žižek’in semptom kavramı, psikanalitik bir çerçeveden türetilmiş olup, bireysel ve toplumsal düzeyde bilinçdışının dışa vurumlarını ifade eder. Bu kavram, Lacan’ın psikanaliz teorisinden esinlenerek, toplumsal düzenin çelişkilerinin ve bastırılmış unsurlarının yüzeye çıktığı bir gösterge olarak tanımlanabilir. Semptom, bir yanda bireyin içsel çatışmalarını, diğer yanda toplumsal düzenin işleyişindeki çatlakları işaret eder. Žižek, semptomu, ideolojinin düzgün işleyişini bozan bir rahatsızlık olarak görür; bu, sistemin kendi iç çelişkilerini gizleme çabasının başarısız olduğu anları temsil eder. Örneğin, bir toplumsal yapıda görülen huzursuzluklar, grevler ya da protestolar, Žižek için semptom niteliği taşır; çünkü bunlar, sistemin istikrarlı görünümünün altında yatan gerilimleri açığa çıkarır.

Kapitalist Fetişizmin Özü

Marx’ın fetişizm eleştirisi, kapitalist üretim tarzında metaların, toplumsal ilişkilerin yerine geçtiği ve bu ilişkilerin maddi nesneler aracılığıyla gizlendiği bir süreci tanımlar. Meta fetişizmi, emek ve üretim süreçlerinin insan ilişkilerini perdeleyen bir yanılsama yaratmasını ifade eder. Marx’a göre, kapitalist sistemde metalar, kendi başlarına bir değere sahipmiş gibi görünür; oysa bu değer, insan emeğinin ve toplumsal ilişkilerin bir ürünüdür. Bu yanılsama, kapitalist toplumda bireylerin gerçek toplumsal dinamikleri algılamasını zorlaştırır. Örneğin, bir ürünün piyasadaki fiyatı, onun üretiminde yer alan emek süreçlerinden bağımsız bir gerçeklik olarak algılanır. Bu, kapitalist sistemin temel bir özelliği olan yabancılaşmayı derinleştirir.

İdeoloji ve Gerçeklik Arasındaki Boşluk

Žižek’in semptom kavramı, Marx’ın fetişizm eleştirisiyle ideolojinin işleyişini çözümleme noktasında kesişir. Žižek, ideolojinin, bireylerin gerçekliği algılama biçimlerini şekillendirdiğini ve bu süreçte semptomların, ideolojinin örtbas etmeye çalıştığı gerçekliği ifşa ettiğini savunur. Marx’ın fetişizm eleştirisi de benzer bir şekilde, kapitalist sistemin gerçek üretim ilişkilerini gizlediğini ve bu gizlemenin ideolojik bir işlevi olduğunu öne sürer. Her iki düşünür de, toplumsal düzenin görünürdeki uyumunun altında yatan çelişkileri açığa çıkarmayı amaçlar. Ancak Žižek, bu çelişkilerin yalnızca maddi üretim süreçleriyle değil, aynı zamanda bilinçdışının karmaşık mekanizmalarıyla da ilişkili olduğunu vurgular. Bu, Žižek’in yaklaşımını Marx’tan ayıran temel bir farktır; çünkü Žižek, psikanalitik bir lens kullanarak ideolojinin bireysel bilinç üzerindeki etkilerine odaklanır.

Semptomun Toplumsal İşlevi

Semptom, Žižek’in teorisinde, toplumsal düzenin işleyişini hem tehdit eden hem de paradoksal bir şekilde sürdüren bir unsur olarak ortaya çıkar. Toplumsal semptomlar, sistemin çelişkilerini görünür kılarak değişim potansiyeli taşır; ancak aynı zamanda, bu semptomlar sistem tarafından absorbe edilip yeniden anlamlandırılabilir. Örneğin, bir toplumsal hareket, başlangıçta sistemin adaletsizliklerine karşı bir semptom olarak ortaya çıksa da, kapitalist sistem bu hareketi ticarileştirerek ya da ideolojik olarak nötralize ederek etkisiz hale getirebilir. Marx’ın fetişizm eleştirisi, bu tür bir absorpsiyon sürecini, meta fetişizminin toplumsal ilişkileri nasıl yeniden ürettiği üzerinden açıklar. Kapitalist sistem, emeğin ve insan ilişkilerinin gerçek doğasını gizleyerek, semptomların dönüştürücü potansiyelini sınırlama eğilimindedir.

Bilinçdışının Rolü

Žižek’in semptom kavramı, bilinçdışının toplumsal analizdeki önemini vurgulayarak Marx’ın materyalist çerçevesine yeni bir boyut ekler. Marx, fetişizmi maddi üretim süreçlerine dayandırırken, Žižek, bu süreçlerin bireylerin bilinçdışında nasıl yankılandığını inceler. Bilinçdışı, ideolojinin bireyler tarafından içselleştirilmesini sağlayan bir mekanizma olarak işlev görür. Örneğin, bir tüketici, bir ürünün fiyatını doğal bir gerçeklik olarak kabul ettiğinde, bu, bilinçdışında işleyen ideolojik bir mekanizmanın sonucudur. Žižek, bu tür bir kabulün, semptomların ortaya çıkmasını engelleyebileceğini, ancak aynı zamanda semptomların, bu bilinçdışı kabullerin çelişkilerini açığa vurabileceğini savunur.

Eleştirel Müdahalenin Olanakları

Her iki düşünür de, mevcut toplumsal düzenin eleştirilmesi ve dönüştürülmesi için bir zemin sunar. Marx, fetişizmin ortadan kaldırılmasının, üretim araçlarının kolektif kontrolüyle mümkün olacağını savunurken, Žižek, semptomların analiz edilmesinin, ideolojinin işleyişini bozabileceğini öne sürer. Ancak Žižek’in yaklaşımı, Marx’ın daha yapısal çözüm önerilerine kıyasla daha karmaşık bir strateji sunar. Žižek’e göre, semptomları yalnızca tespit etmek değil, aynı zamanda onların ideolojik bağlamda nasıl yeniden üretildiğini anlamak gerekir. Bu, bireylerin ve toplumların, ideolojinin örtüsünü kaldırarak gerçek toplumsal ilişkileri görmesini sağlayabilir.

Farklı Yaklaşımların Sınırları

Žižek’in semptom kavramı ile Marx’ın fetişizm eleştirisi arasında önemli bir tamamlayıcılık olsa da, her iki yaklaşımın da sınırları vardır. Marx’ın analizi, kapitalist üretim süreçlerine odaklanarak, bireysel bilinçdışının karmaşıklığını yeterince ele almaz. Öte yandan, Žižek’in psikanalitik yaklaşımı, bazen maddi üretim süreçlerini arka planda bırakarak, ideolojinin soyut bir analizine kayabilir. Bu farklılıklar, iki düşünürün yöntemlerinin birbirini nasıl tamamladığını, aynı zamanda nasıl farklılaştığını gösterir. Marx’ın materyalist temelli eleştirisi, Žižek’in psikanalitik yaklaşımıyla birleştiğinde, toplumsal gerçekliğin hem maddi hem de bilinçdışı boyutlarını anlamak için daha kapsamlı bir çerçeve sunar.