OLUMLU SOSYAL DAVRANIŞ (PROSOSYAL DAVRANIŞ) -PSK. BANU BEYAZ
Davranış kavramı organizmayı bedensel ve zihinsel olarak etkileyen uyarıcılara karşı verdiği tepkiler olarak ele alınabilir ve kişinin bütün yaşamını kapsar. Davranış canlı olmakla yaşamakla özdeştir. (Eroğlu, 1998, s. 13; Karaduman, 2013, s. 56)
Aristo’nun deyimiyle sosyal bir varlık olan insan, tarihin en eski çağlarından bu yana sosyal birliktelikler kurmuş ve oluşturduğu bu kollektif alanda hayatta kalabilmek için görev paylaşımı yapmış, birbiriyle ilişkiler kurmuş, toplumun bireyleri arasındaki ilişkileri sağlıklı şekilde sürdürebilmek için kurallar geliştirmiş ve sosyal hayatını buna göre sürdürmüştür (Erzi, 2016)
Sosyal davranış, kişinin kendi bireysel özellikleri ve çevresinin etkisiyle dolaylı veya doğrudan şekillenmesi sonucu ortaya çıkan bir davranıştır. Sosyal davranışlar, olumlu ve olumsuz sosyal davranışlar olarak ikiye ayrılmaktadır. (Kumru ve Yağmurlu, 2012: 133)
“Yardım etme, paylaşma, teselli etme, işbirliği yapma gibi davranışları kapsayan prososyal davranışlar aynı zamanda “olumlu sosyal davranışlar” olarak adlandırılmaktadır” (Uzmen ve Mağden, 2002, s. . Yardım Etme Kendi imkânlarını başkalarının iyiliği için kullanmak ya da başkasının tamamlayamadığı bir işte o kişinin amacına yönelik yükünü hafifletmek için yapılan eylemler yardım davranışlarıdır. Olumlu sosyal davranış literatüründe “paylaşma” (sharing) davranışı kişinin kendisi ve diğeri arasındaki eşitsizliği algılayarak nesneyi kendisine saklama isteğinin üstesinden gelmesi olarak tanımlanmıştır (Brownell, Svetlova ve Nichols, 2009). İşbirliği yapma (cooperation) ortak bir amaç doğrultusunda bireylerin birlikte hareket etmesini gerektirir. (Nelson ve Madsen, 1969). Aynı zamanda kişinin tek başına üstesinden gelemeyecek olduğu bir durum da söz konusudur. Yardım edebilme tutumlarında karşısında olan bireyin hedefine dair hareketlerini anlamak yeterli düzeydeyken; işbirliği kurulacak aktivite de o hedefe dair beraber gerçekleştirilen eylemler esastır.
Olumlu sosyal davranış, özgecilik ve yardım etme davranışını da içine alan, gönüllük prensibine göre başka birine fiziki veya ruhsal anlamda katkıda bulunmaya yönelik davranışlar şeklinde tarif edilebilir. (Kağıtçıbaşı, 2014: 242). Başka bir tanım ise; başkalarıyla niyete bakılmaksızın gönüllü olarak paylaşma, işbirliği yapma, başkalarına yardım etme, tesellide bulunma gibi insanlara faydalı davranışlara genel olarak olumlu sosyal davranış denir. (Eisenberg, Fabes ve Spinrad, 2006: 646). İlgili alanyazın incelendiğinde Türkiye’de yapılmış çalışmalarda, olumlu sosyal davranış ile prososyal davranış kavramlarının aynı anlamda kullanıldığı göze çarpmaktadır: (Çalık, Özbay, Özer, Kurt ve Kandemir, 2009; Gözün- Kahraman, 2012; Özdemir, 2010). Yardım etme, teselli etme, bağış yapma, tavsiye verme/yol gösterme, paylaşma, diğerlerini savunma, fedakarlık yapma gibi davranışlar prososyal davranışlara örnek gösterilebilir (Eagly, 2009). Bir başka deyişle, ‘prososyal davranış’ (Karadağ ve Mutafçılar, 2009)
Olumlu sosyal davranışlar; başkalarına yarar sağlamak için gönüllü olarak yapılan amaçlı eylemler olup, herhangi bir dışsal ödül kazanma gayesi gütmeden içselleştirilmiş ilkelerle sergilenen davranışlar şeklinde ifade edilmektedir. (Carlo ve Randall, 2001; Eisenberg, 1983; Penner ve ark., 2005). Olumlu sosyal davranışlar diğer insanları rahatlatma, yardım etme, paylaşma, işbirliği yapma, fedakârlık, gönüllülük ve empati gibi unsurları kapsar (Eisenberg ve Fabes, 1998; Miller ve ark., 1991). Olumlu sosyal davranış olarak tanımlanabilecek davranışlar, empati duymayı, başkaları için endişelenmeyi ve diğer insanlara yardım edecek veya onlara fayda sağlayacak şekilde eğilim göstermeyi içerir.
Son yıllarda, çok sayıda psikolog, olumlu sosyal davranışın en önemli güdüleyicilerinden birinin empati olduğunu ve bu durumun ahlaki davranışları motive ettiğini dolayısıyla da saldırgan ve antisosyal davranışları engellediğini öne sürmektedir. (Eisenberg, 2006).
Olumlu sosyal davranışlar, insanların bir arada uyum içinde yaşamasını sağlarken, bireyin sosyalleşme becerilerinin de yapı taşını oluşturur .(Yıldız, Taştan Boz ve Yıldırım, 2012).
Olumlu sosyal davranışa sahip kişilikler daha çok ahlaki eyleme ve merhamete yönelme, yardımseverlik ile karakterize edilmiş bireylerdir. Prososyal kişilikler belirli kişilik özelliklerinin yüksek düzeyde olduğu kişiliklerdir. Örneğin hem tatilde hem işte sosyal, eğlenceli ve dışa dönük insanlar oldukları gibi aynı zamanda aile içinde, boş zamanlarında, seyahat ederken yahut herhangi bir biçimde başkalarının ihtiyacı olduğunda yardım sağlama olasılığı diğer insanlardan daha fazla olan kişiliklerdir. (Bierhoff, 2010, s. 60). Penner ve Finkelstein (1998), olumlu sosyal davranış sahibi kişilikleri „‟iyi olma hali üzerinde kalıcı bir eğilim‟‟ ve olumlu sosyal davranışı da ‟diğer insanların haklarını düşünmek, endişe duymak, empati kurmak ve faydalı olacak biçimde hareket etmek‟‟ olarak tanımlamaktadırlar. (Penner ve Finkelstein, 1998, ss. 525- 537). Olumlu sosyal davranışın egoist güdülere, hazcılığa ve rasyonel seçime dayanan insan davranış teorilerinin tam tersidir, keskin bir tezatlıktır (Bierhoff, 2002)
Onaylanma ihtiyacı ne kadar yüksek ise olumlu sosyal davranış o kadar düşüktür. (Kochanska, 1984, s. 162). Her insanın hayatında başkalarına yardım etmek için sayısız fırsat mevcuttur. Bu nedenle olumlu sosyal davranışı ifade ederken elimizde geniş bir taban mevcuttur. Olumlu sosyal davranışa dair, „‟yardımcı davranış‟‟, „‟toplum yanlısı davranış‟‟ ve „‟özgecilik‟‟ terimleri sıklıkla birbiri yerine kullanılır. (Bierhoff, 2010, ss. 13-16).
Dışsal bir sosyal nesnenin, yani somut bir kişinin, bir grubun, toplumun vb. korunmasına, sürdürülmesine ve ya refahının arttırılmasına yönelik duygusal-bilişsel yönelimler, davranışın arzu edilen bir sonucu şeklinde belirtilebilir (Staub, 1984, ss. 42-43; Reykowski, 1984, ss. 52-53). Suda boğulan birini kurtarmak çok önemli cesurca ve olumlu sosyal bir davranış olduğu gibi bazen karşıdan karşıya geçen gözleri görmeyen bir kişiye yardımcı olmak olabilir ya da yoldan geçen birinin cebinden düşürdüğü bir şeyi fark edip o kişiye haber vermek, hayır kurumuna yardımda bulunmak, bir yabancıya yol tarif etmek gibi günlük durumlar bu kapsamda ele alınabilir. (Bierhoff, 2010, s. 28; Bierhoff, 2002, s. 11)
OLUMLU SOSYAL DAVRANIŞIN BOYUTLARI
Carlo ve Randall (2002) gibi gelenekselcilikten uzak araştırmacılar çok boyutluluk ilkesi doğrultusunda; „„özgeci‟‟ (kendisinden ziyade çevresindeki kişilere yardım eden), „„itaatkâr‟‟ (Bir yardım gerektiren durumlarda karşılıklı ilişki gerektiren davranış), „„kamusal‟‟ (başkaları tarafından saygınlık kazanmak, etrafındakilerden değer ve onay almak için yardım etme) ve „„duygusal‟‟ (bir uyarıcı tarafından algılanan duygu durumları) olarak dört başlık halinde açıklanmıştır. (Carlo ve Randall, 2002).
Fakat ilerleyen senelerde Carlo, Hausmann, Christiansen ve Randall (2003) gibi araştırmacılar ergenler üzerinde yaptıkları araştırmacılar neticesinde kamusal olumlu sosyal davranışın alt başlığına ayrılan gizli olumlu sosyal davranış (yardımda bulunan bireyin çok açık bir şekilde yardımını aktaramadığı) ve kamusal olumlu sosyal davranışın bir diğer alt başlığı olan kriz anında sergilenen olumlu sosyal davranış (kriz anında herhangi bir uyarıcıya karşı gösterdiğimiz davranış) şeklinde iki grupta incelemişlerdir (Nergiz, 2018).
Olumlu sosyal davranış eğilimlerinin altı alt türü bulunmaktadır. Bunlar (a) kamusal, (b) duygusal, (c) özgeci, (d) itaatkar, (e) gizli ve (f) acil durumlardaki olumlu sosyal davranışlar olarak sıralanabilir :
Kamusal olumlu sosyal davranış başkalarının önünde yapılan yardımlardır. Başkalarından onay alma amaçlı yapıldıkları düşünülmektedir. Birileri kendini izliyorsa otobüste bir yaşlıya yer vermek, birilerinden onay almak amacıyla karşıdan karşıya geçen bir engelliye yardım etmek gibi davranışlar bu olumlu sosyal davranış türü için örnek gösterilebilir. Kamusal olumlu sosyal davranış, kişisel çıkarlar düşünülmeksizin sırf başkalarının iyiliği için gerçekleştirilen bir yardım eğilimi olan özgeci olumlu sosyal davranış ile negatif yönde ilişkilidir . (Carlo ve diğ ;2003).
Duygusal olumlu sosyal davranışlar, duygusal olarak uyarıcı ortamlarda gerçekleştirilen yardımlardır. Duygusal olumlu sosyal davranış eğilimi; sempati, ahlaki akıl yürütme ve kendini başkasının yerine koyabilme becerileri ile pozitif yönde ilişkili bulunmuştur Örneğin, birisi çok üzgünken ona yardım etmek, bir dilenci kendini acındırdığı zaman para vermek gibi davranışlar. ( Carlo ve diğ;2009).
İtaatkar olumlu sosyal davranış, istek ve rica doğrultusunda gerçekleştirilen yardımlardır. Duygusal duyarlılığı ve sorumluluk hissi yüksek ergenlerin itaatkar yardıma daha yatkın olduğu görülmüştür. Birisi yardım istediğinde yardım etmek, otorite konumunda birisi rica etiğinde yardımı esirgememek gibi davranışlar, bu olumlu sosyal davranış türü için örnek verilebilir.
Gizli olumlu sosyal davranışlar, başkaları bilmeden gerçekleştirilen yardımlardır. Kimsenin fark etmeyeceği şekilde yardım etmek, para bağışı yapacağı zaman isim belirtmeden yardım yapmak gibi davranışlar bunlara örnektir.
Son olarak acil durumlardaki olumlu sosyal davranışlar ise aciliyet gerektiren kriz durumlarında yapılan yardımlardırBir trafik kazası gördüğünde hemen yardıma koşmak, deprem sonrasında arama kurtarma ekiplerinde çalışmak gibi davranışlar bu olumlu sosyal davranış türü için örnek gösterilebilir. Boxer, Tisak ve Goldstein (2004), olumlu sosyal davranışın alt türlerinden olan özgecilik haricinde olumlu sosyal davranışı iki alt boyuta ayırmışlardır. Bunlar; amaca yönelik (proactive) ve tepkisel (reactive) alt boyutlardır. Boxer ve diğerlerinin bu tanımıyla davranışın araçsal kısmını ve davranış yapılırken nasıl bir niyetle yapıldığına dikkat çekmektedirler. İç duygularımızın bir uyarıcı tarafından uyarılması sonucunda başka kişiler tarafından bir tepki ile karşılaşmamız tepkisel olumlu sosyal davranışların bir sonucudur. Amaca yönelik olumlu sosyal davranışlar, davranışın duygusal kısmından uzak araç olarak kullanıldığı davranış olarak ifade edilmektedir. (Nergiz, 2018).
Örgütlerde Prososyal Davranışlar
Brief ve Motowidlo (1986) prososyal davranış türünü açıklamak için genel tanımlamalar kullanmıştır. Bu prososyal davranış türlerini şu şekilde açıklamaktadır;
• Çalışma arkadaşlarına yardımcı olmak.
Çalışma arkadaşlarına psikolojik ve kişisel mevzularda destek olmak.
• Çalışma arkadaşlarının kararlarına hoşgörülü davranmak.
• Fazladan (ek) görevler ve işler için gönüllü olmak.
• Zorluklara ve sorunlara karşı örgütte kalmaya devam etmek.
• Örgütün yapısına uygun olmayan prosedür ve politikalara itrazda bulunmak.
• Örgütteki iş için fazladan çaba göstermek.
• Örgütsel değer, politika ve düzenlemelerle uyum içerisinde olmak.
• Örgütsel prosedür, idari ve yönetimsel konularla ilgili iyileştirmeler sunmak.
• Örgütü dışarıya karşı (üçüncü kişi) pozitif şekilde temsil etmek.
• Örgütsel amaç dahilinde olmasa da kişisel konularda yardımda bulunmak.
• Örgüt hedeflerine uygun ve tutarlı şekilde hizmet ve mal sunmak.
• Tüketici veya müşteri topluluğuna örgüt hedefine uygun olmayan tutarsız şekilde hizmette bulunmak.
Prososyal davranışların örgüte sağladığı katkılar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: (Esmer, 2017).
• Çalışanların verimliliğin] artırarak genel performansı yükseltir.
• Yönetim kademesindeki bireylerin etkinliğini arttırır.
• Mevcut kaynakların daha verimi kullanılmasını sağlar.
• Kısıtlı kaynakların bakım ve onarım süreçler]ne harcanma ihtiyacını azaltır.
• Takım çalışması yürüten bireyler ve ekipler arasında etkin bir koordinasyon aracı işlevi görür.
• Nitelikli çalışanların örgütte kalma olasılığını artırarak, bu bireylerin bağlılığını güçlendirir.
• Örgüt performansında sürdürülebiilir bir denge sağlar.
• Dış çevredeki değişimlere hızlı bir şek]ide uyum sağlama yeteneğini artırır.
Prososyal davranışlar örgütü üç ayak etrafında etkilemektedir. Bu etkileri şu şekilde belirtebiliriz: (Akgemci ve Yıldız, 2011: 71-96):
− Çalışanın sorumluluk bilincini geliştirmekte.
− Çalışanın çalışma arkadaşlarına, yöneticilerine ve örgütlerine karşı pozitif ve ılımlı tavırları arttırmakta.
− Çalışanın olumlu tutumu doğrudan yardım davranışına olan eğilimin arttırmada.
Prososyal davranışlarda bulunan çalışanlara karşı, diğerleri de aynı şekilde cevap verme eğilimindedir. Nitekim konuyla ilgili yapılan çalışmalara göre karşılıklı prososyal davranışlar kişiler arasında olumlu ilişkiler oluşturmakta ve sosyal sermayelerini güçlendirmektedir.
HAYDİ KENDİMİZİ DEĞERLENDİRELİM.(Sizi çok yakından tanıyan birine de ölçeği sizle ilgili olarak değerlendirmesini rica edebilirsiniz)
Olumlu Sosyal Davranış Eğilimi Ölçeği, Carlo ve Randall (2002) tarafından üniversite öğrencilerinin olumlu sosyal davranış düzeyini belirlemek amacıyla geliştirilmiştir. 23 maddeden oluşan bu ölçek, daha sonra ergenlik döneminin başında ve ortasındaki gençler için uyarlanırken iki madde daha eklenerek ölçekteki toplam madde sayısı 25’e çıkarılmıştır (Carlo ve diğerleri, 2003). Bu çalışmada ölçeğin 25 maddelik formu kullanılmıştır. Olumlu Sosyal Davranış Eğilimi Ölçeği’nin kamusal, duygusal, itaatkar, özgeci, gizli ve acil olmak üzere altı alt boyutu vardır. Ölçeğin her maddesi, 5’li likert tipi (1- beni çok iyi tanımlamıyor, 5- beni çok iyi tanımlıyor) cevap verilecek şekilde geliştirilmiştir. Her bir alt boyuttan elde edilen puanın yükselmesi, o alt boyutun ölçtüğü olumlu sosyal davranış düzeyinin yükseldiği anlamına gelmektedir. Ayrıca ölçeğin 4., 10., 16., 20. ve 23. maddeleri ters puanlanan maddelerdir.
OLUMLU SOSYAL DAVRANIŞ EĞİLİMİ ÖLÇEĞİ
Beni hiç tanımlamıyor Beni biraz tanımlıyor Beni tanımlıyor Beni iyi tanımlıyor Beni çok iyi tanımlıyor
1. Etrafta birileri görecekse başkalarına daha çok yardım ederim. 1 2 3 4 5
2. Çok üzgün birini rahatlattığım zaman kendimi iyi hissederim. 1 2 3 4 5
3. Etrafta başkaları olduğu zaman, ihtiyacı olanlara yardım etmek benim için daha kolaydır. 1 2 3 4 5
4. Bence başkalarına yardım etmenin en iyi tarafı, beni iyi biri olarak göstermesidir. 1 2 3 4 5
5. Yardım, başkalarının önünde yapılacağı zaman bundan genellikle kaçınırım. 1 2 3 4 5
6. Gerçek bir kriz ya da ihtiyaç içinde olan insanlara yardım etmek eğilimindeyim. 1 2 3 4 5
7. İnsanlar benden yardım istedikleri zaman tereddüt etmem. 1 2 3 4 5
8. Para bağışı yaptığım zaman ismimin bilinmemesini tercih ederim. 1 2 3 4 5
9. Ağır biçimde zarar görmüş insanlara yardım etme eğilimindeyim. 1 2 3 4 5
10. Para veya mal bağışı yapanlar bundan yarar sağlarsa, bağışların artacağına inanırım. 1 2 3 4 5
11. İhtiyacı olan insanlar kim olduğumu bilmedikleri zaman onlara daha çok yardım etme eğilimindeyim. 1 2 3 4 5
12. İnsanlar özellikle duygusal yönden sıkıntıda oldukları zaman yardım etme eğilimindeyim. 1 2 3 4 5
13 Birileri benim yaptıklarımı izliyorsa başkalarına en iyi şekilde yardım ederim. 1 2 3 4 5
14. Başlarına kötü bir şey gelen insanlara soğukkanlılıkla yardım edebilirim. 1 2 3 4 5
15. Genellikle başkalarına, onlara kimin yardım ettiğini bilmediklerinde yardım ederim. 1 2 3 4 5
16. Gönüllü hizmetlere ayırdığım zaman ve emek için daha fazla ödüllendirilmem gerektiğine inanırım. 1 2 3 4 5
17. Başkalarına en iyi yardımı duygulu anlarda yaparım. 1 2 3 4 5
18. Başkaları benden yardım istediğinde gecikmeden yardım ederim. 1 2 3 4 5
19. Bence en iyi yardım, yapanın kim olduğunun bilinmediği yardımdır. 1 2 3 4 5 81
20. Hayır işlerinde çalışmanın en iyi yönlerinden biri, özgeçmişimde beni iyi göstermesidir. 1 2 3 4 5
21. Duygusal ortamlar bende muhtaçlara yardım etme isteği uyandırır. 1 2 3 4 5
22.Genellikle isimsiz bağışlar yaptığımda kendimi daha iyi hissederim. 1 2 3 4 5
23. Eğer birilerine yardım edersem gelecekte onlar da bana yardım etmeliler diye düşünürüm. 1 2 3 4 5
24. Yardım etmenin bana bir şey sağlamayacağını düşünsem bile çoğu kez yardım ederim. 1 2 3 4 5
25. Başkalarına genellikle onlar çok üzgünken yardım ederim . 1 2 3 4 5
Yetişkin Prososyallik Ölçeği
Yetişkin Prososyallik Ölçeği (YPÖ), Caprara, Steca, Zelli ve Capanna tarafından 2005 yılında geliştirilmiştir. Ölçek toplam 16 maddeden oluşup tek boyutlu 7’li likert tipi özbildirim ölçeğidir. Ölçek puanları “1: Hiçbir zaman – 7: Her zaman” şeklinde kodlanmaktadır. Ölçekte ters madde bulunmamakta toplam puan 16-80 arasında değişmektedir. Ölçekten alınan yüksek puanlar yüksek prososyallik düzeyleri ile ilişkilendirilmektedir. Ölçeğin Türkçe uyarlaması Bağcı ve Öztürk-Samur tarafından 2016 yılında yapılmıştır. Ölçek Türkiye örneklemine kullanım için geçerli ve güvenilir bulunmuştur. Güvenilirlik açısından ise iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach alfa değeri 0.89 olarak bulunmuştur.
Yetişkin Prososyallik Ölçeği
Bana hiç uygun değil …..1 2 3 4 5 6 7 ….. Bana çok uygun
1 Gerektiğinde komşularımıza yardım ederim.
2 Arkadaşlarım bana ihtiyaç duyduklarında yardım ederim.
3 İnsanlara yardım ettiğimde huzurlu olurum.
4 İnsanlara karşı yardımsever olmak her zaman benim için önemlidir.
5 Eşyasını taşımakta zorlanan birisini görürsem ona yardım ederim.
6 Yorgun olsam da toplu taşıma araçlarında yerimi başkalarına (hasta, hamile, yaşlı) veririm.
7 Güvenilir hayır kuruluşlarına yardım ederim.
8 Düzenli olarak hayır kurumlarına bağışta bulunurum.
9 Hastane, cami ve okul derneklerine yardım ederim.
10 Kazancımın önemli bir kısmını düzenli olarak hayır kurumlarına veririm.
11 İnternet üzerinden yapılan güvenilir yardım kampanyalarına katkı sağlarım.
12 Muhtaçlara sık sık maddi yardımda bulunurum.
13 Arkadaşlarla yemek yediğimizde hesabı genel olarak ben öderim.
14 İhtiyacım olsa da cebimdeki son parayı muhtaç birisine verebilirim.
15 Ödemelerim olsa da arkadaşım borç istediğinde borç veririm.
16 İstendiğinde tanımadıklarıma da kan bağışı yaparım.
17 Sağlığım elverirse yakınlarım dışındakilere de böbreğimin birini bağışlayabilirim.
18 Birlikte yemek yerken payımın bir kısmından arkadaşlarım için vazgeçebilirim.
19 Başkalarına yemek ısmarlamak hoşuma gider.
20 Tanıdıklarımın bana karşı işlediği pek çok kabahati affedebilirim.
21 Birisi beni üzerse veya incitirse ona karşı hakkımı helal ederim.
22 Arkadaşlarımla bozuştuğumda ilk arayan ben olurum
DR. PSK. BANU BEYAZ
Kaynakça
Akgemci, T. ve Yıldız, N. (2011), Örgütsel Vatandaşlık. Bedük, A. (Ed.). Örgüt Psikolojisi, Atlas Akademi, Konya.
Bağcı, B. ve Öztürk-Samur, A. (2016). Çocuk ve Yetişkin Prososyallik Ölçeklerinin geçerlik güvenirlik çalışması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 17(3), 59-79
Bierhoff, H. W. (2002). Prosocial behaviour. Psychology Press.
Bierhoff, H. W. (2010). Psychologie prosozialen Verhaltens: Warum wir anderen helfen. Kohlhammer Verlag
Brief, A. P., ve Motowidlo, S. J. (1986). Prosocial organizational behaviors. The Academy of Management Rev6ew, 11(4), 710-725..
Carlo, G., & Randall, B. A. (2002). The development of a measure of prosocial behaviors for late adolescents, Journal of Youth and Adolescence, 31, 31-44.
Carlo G, Koller S, Eisenberg N. (1998). Prosocial moral reasoning in institutionalized delinquent, orphaned, and noninstitutionalized Brazilian adolescents. Journal of Adolescent Research, 13 (4): 363–376. 239.
Carlo G, Knight GP, Eisenberg N, Rotenberg KJ. (1991). Cognitive processes and prosocial behaviors among children: The role of affective attributions and reconciliations. Developmental Psychology, 27 (3): 456–461.
Carlo G, Hausmann A, Christiansen S, Randall BA. (2003). Sociocognitive and behavioral correlates of a measure of prosocial tendencies for adolescents. The Journal of Early Adolescence, 23 (1): 107–134.
Eroğlu, F. (1998). Davranış bilimleri. (4.Baskı). Ġstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım Aġ. Eroğlu, Ö. (2013). Davranış bilimleri. ġimĢek, A., Eroğlu, Ö., (Ed)., Konya: Eğitim Yayınevi.
Erzi, S. (2016). Genç yetişkinlerin olumlu sosyal davranışlarının, suçluluk duyguları, olumlu sosyal ahlaki muhakemeler ve ahlaki benlik özellikleri bakımından incelenmesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Maltepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Esmer, Y. (2017). Psikolojik sözleşme ihlali algısının prososyal davranışlar üzerindeki etkisinde et6k liderliğin aracılık rolü: akademisyenler üzerinde bir araştırma. (Yayımlanmamış Doktora Tez]). Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi.
Kağıtçıbaşı, Ç. (2014). Dünden Bugüne İnsan ve İnsanlar: Sosyal Psikolojiye Giriş. İstanbul: Evrim.
Karaduman, H. (2013). Davranış bilimleri. Hasan, T. (Ed.). 1.Baskı. Ankara: Seçkin
Yayınları.
Karadağ, E.ve Mutafçılar, I. (2009). Prososyal davranış ekseninde özgecilik üzerine teorik bir çözümleme. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (8), 41-69.
Kumru, A. Yağmurlu, B. (2012). Çocuklukta Sosyal Gelişim. Zeynep Cemalciler (Edt.), Psikolojiye Giriş, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 132- 160.
Nergiz, S. (2018). Spor yapan ve yapmayan lise öğrencilerinin olumlu sosyal ve saldırgan davranışları ile okula yönelik tutumlarının incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi SağlıkBilimleriEnstitüsü, Antalya.
Uzmen, S., & Mağden, D. (2002). Okulöncesi eğitim kurumlarına devam eden altı yaĢ çocuklarının prososyal davranıĢlarının resimli çocuk kitapları ile desteklenmesi. Marmara Üniversitesi AtatürkEğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri (15), 193-212
Yıldız, S., Taştan Boz, İ. ve Yıldırım, B. F. (2012). Kişilik tipi ile olumlu sosyal davranış arasındaki ilişki: Marmara üniversitesi öğrencileri üzerinde bir araştırma. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Sayı:1.