Kariyer Engelleri, Kariyer  Kararsızlığı ve Kariyer Stresi

Kariyer tanım olarak kişinin mesleki yaşamında kendini geliştirmesi, meslek hayatında yükselmesi, meslekteki konumunu belirlemesi ve bunu geliştirmesi ile ilgili gayreti olarak ifade edilir (Akoğlan-Kozak ve Dalkıranoğlu, 2013). Kişilerin mesleki yaşamında bu ilerleme isteği hep vardır ve bu istek var olmaya da devam edecektir. (Gündüz, 2010). Kariyer bireyin sadece mesleki anlamda kendini geliştirmesini değil de, yaşamı boyunca farklı alanlarda gelişimi ve değişimi ifade etmektedir. (Tüz, 2003).

Kişiler, kariyer kararı verirken ya da uygularken kendilerinden veya çevrelerinden kaynaklanmakta olan birçok olumsuz durumla karşılaşmaktadır. “Kariyer engelleri” olarakta bilinen olumsuz durumlar, kişilerin kariyer olarak ileriye gitmesini güçleştirdiğinden (Özyürek, 2013) bu durumların daha özenli araştırılması gerekir.

Kariyer engelleri iş hayatımızda karşımıza çıkan prestij, ücret gibi durumları sekteye uğratan, meslekte ilerlememizi engelleyen faktörler olarak ifade edilmiştir ve meslekte ilerlememizi, ücret ve gibi durumların gerçekleşmesini sekteye uğratan veya durduran etkenler olarak ifade edilmiştir. (Swanson ve Woitke, 1997). Algılanan kariyer engelleri, bireyin gerçekleşmesine bakmaksızın varlığına inandığı veya gelecekte karşısına çıkabilecek olan engelleri ifade etmektedir .(Albert ve Luzzo, 1999). Başka bir ifade ile algılanan kariyer engelleri bilginin doğru olup olmadığına bakmadan kariyer sürecini doğrudan etkiler (Kalafat, 2019). Kişilerin algıladıkları kariyer engelleri bireyin düşünce yapısına, algısına ve tecrübelereine göre değişkenlik gösterebilmektedir. Bu sebeplerden ötürü yapılan çalışmalarda algılanan kariyer engelleri çok boyutlu şekilde incelenmektedir. (Ulaş ve Kızıldağ, 2019)

Literatür incelendiği zaman birçok farklı durumda kariyer engeli karşımıza çıkmaktadır. Bu engellerin veya sorunların bazıları: Stres ve tükenmişlik, işten atılma, cam tavan (Karcıoğlu ve Leblebici, 2014), cinsiyet ayrımcılığı, engellenme, çoklu kariyerlik (Akoğlan-Kozak Dalkıranoğlu, 2013), ay ışığı sorunu,(Ay ışığı sorunu endüstride bir iş yerinde tam zamanlı olarak çalışan bir kişinin akşamları ya da boş vakitlerinde ikinci bir işte çalışması olarak ifade ediliyor.) mobbing, gözden düşme (Bingöl, 2017) kariyer aşamasındaki sorunlar (Kır ve Salkım-Er, 2017; Tunçer, 2012) gibi kariyer öncesinde, bulunulan kariyer evresinde veya kariyer sonrasında birçok farklı sorunla karşılaşılmaktadır. (Erdoğmuş, 2003)

Literatürde algılanan kariyer engellerinin durumsal, gelişimsel ve zamansal olarak sınıflandırıldırlmaktadır.

Durumsal sınıflandırma, kariyer gelişim sürecinde bireylerin karşılaştıkları bazı engellerin geçici olması, bazı engellerin ise bireyin kendisinden veya çevresinden kaynaklanması olarak açıklanmaktadır (Kalafat, 2019).

Gelişimsel sınıflandırma çerçevesinde bakıldığında, Donald Super’ın (1990) Yaşam Boyu-Yaşam Alanı Kuramından yola çıkarak bireylerin kariyerlerini hayatın farklı dönemlerinde geliştirmesi ve ömür boyu devam eden bir süreç içerisinde yer alması olarak açıklanır. Bu süreçte karşılaşılan zorlukların ise kariyer kararlarını etkilediği vurgulanmaktadır. Bu kurama göre, kariyer gelişim sürecinde karşılaşın engelleri üstesinden gelmek, bireyin bireysel özelliklerine ve içsel kaynaklarına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Bu sebeple, bireylerin benlik algısı ile kariyer beklentileri arasında bir bütünlük kurmaları gerekir. (Super, 1990). Bireylerin algıladıkları kariyer engelleri, benlik algılarına uygun hareket etmelerini zorlaştırabilir ve bu durum da mental iyi oluşlarını azaltabilir. Araştırmalar, bireylerin engelleri tanımlayıp, çözüm seçeneklerini belirlenimlerinin, öz-benlik bütünlüğünü desteklediğini ve yaşam doyumunu dolayısıyla da iyi oluşunu artırdığını saptamıştır. (Swanson ve Woitke, 1997).

 Algılanan kariyer engellerine dair bir diğer bakış açısı ise zamansal sınıflandırmalardır. Bu durum kariyer engellerinin kesitsel olarak incelenmesi anlamına gelmektedir (Lent vd., 2000). Sosyal Bilişsel Kariyer Kuramı bağlamında bu engeller, bireyin kariyer seçimini zorlaştıran bağlamsal faktörler olarak ele alınmaktadır. Bağlamsal faktörler de kariyer seçimi yapma yakınlığına göre iki etkiye ayrılmıştır; bireyin ilgi, duygu ve düşüncesine bağlı olarak farklılık gösteren uzak etkiler ve kritik karar verme zamanlarında ortaya çıkan yakın etkiler. Uzak etkiler, bireyin bireysel ilgi alanlarında ve sonuç beklentilerinin oluşmasında rol oynar. Yakın etkiler ise bireyin kararı kararını vereceği süreçte planlama yapması ve seçenekler  oluşturmasına etki etmektedir. (Lent vd., 1994). Bu engeller, gerçek bir temele dayandırılmış olmasalar bile, bireyin kariyer sürecini etkileyebilir. ve yanlış seçimler yapmasına yol açabilmektedir. (Albert ve Luzzo, 1999). Örneğin, ekonomik zorluklar veya toplumsal beklentiler gibi dışsal engeller, bireyin kendi kapasitesine olan güvenini kırar, bu durum da stres seviyesini yükselterek depresyon, anksiyete gibi ruhsal sorunlara neden olarak bireyin mental iyi oluşunu olumsuz etkiler. Ancak, bireyin psikolojik sermayesi yüksek ise bu olumsuz etki azalabilmektedir.

Kariyer engelleri kişinin gerçek engelinden ziyade, algısından kaynaklanmaktadır. (Özyürek, 2013). Bu sebepten ötürü, Lent ve diğerleri (2000) kariyer engelleriyle ilgili üç sınıflamadan bahsetmişlerdir. Bu sınıflamalar aşağıda özetlenmiştir:

 a. Baş etme yetkinliği: Baş etme yetkinliği kişinin gelişimi esnasında karşılaşmış olduğu güçlüklerle baş etmeyi tanımlamaktadır. Fakat kişi karşılaşmış olduğu güçlükleri yenebilecek özgüvene sahipse kariyer engeli daha az olur.

 b. Duygulanım eğilimi: Yetkinlik inançları kişinin pozitif veya negatif yönelimi bireyin yetkinliğini belirlemektedir. Örnek verecek olursak; negatif duygulara sahip bireyler önceki pozitif yaşantılarının olumlu yönlerini yok sayarak karşılaştığı güçlüklerle baş etme gücünü indirgeyebilir.

 c. Sonuç beklentileri: Bu olgu, “ Bunu yaptığım takdirde sonucu ne olacak?” sorusuyla ilgilenir. Kişinin kariyer güçlüğüne karşı tutumu, algısıyla ilgilidir. Örnek verecek olursak; kişi bir olayı başaracağına yönelik inanca sahip olsa dahi, algısı olumsuzsa bu olaydan kendini geriye çekebilir. Yapılan çalışmaların bulgularına baktığımızda, kişilerin algıladığı kariyer engellerinin, onların kariyer karar verme becerisini negatif yönde etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. (Kelly ve Hatcher, 2013; Luzzo, 1996; Quimby ve O’Brien, 2004).

Kariyer kararsızlığının birden çok nedeni vardır. Örneğin bazı insanlar farklı olan seçeneklere sahip oldukları için kararsız olabilirken, bazıları ise tercih edeceği seçeneğe ulaşma şansı olmadığı için kararsız olabilir. Bunun yerine, bazı insanlar halen kariyer seçimi yapmaya hazır hissetmedikleri için kararsızlık yaşarken, diğerleri herhangi bir meselede karar vermekte zorluk çektikleri için kararsızlık yaşayabilirler.

Sonuç itibariyle, kariyer kararsızlığı aşağıdaki nedenlerden kaynaklanabilir:

 a. Karar verme aşamasındaki kişinin ilgi ve yeteneklerinin yeteri kadar ayrışmaması: İlgilerin ve yeteneklerin ayrışması, bireyin farklı alanlarda kendini deneyebilmesiyle ilgilidir. Buna ek olarak, okullarda seçmeli derslerin azlığı ve ders dışı etkinliklerin de kısıtlılığı nedeniyle, öğrencilerin kendilerini değişik alanlarda deneme fırsatını kaçırmasına sebep olmaktadır. Böylece, 39 kişilerin gerçek ilgi ve yetenekleri belirginleşememektedir. (Bacanlı, 2008b, s. 132; Kuzgun, 2014, s. 156).

b. Kişinin tüm alanlarda üstün veya eşit seviyede yetenekli olması: Şekil-uzay, sözel, sayısal vb. yeteneklerde üstün veya eşit seviyede yetenekli olan kişiler, birkaç alanda başarılı olma fırsatına sahiptir. Bu nedenle, kişiler kariyer seçimlerinde çeşitli mesleki seçeneklere yaklaşma-yaklaşma çatışması ve uyumla ilgili problemler yaşayabilir. (Bacanlı, 2008b, s. 131; Kuzgun, 2014, s. 156).

 c. Kişinin değerleri ile ilgili yeterince bilgi sahibi olmaması: Yetenek ve ilgi alanlarıyla birlikte değerler de karar verme aşamasında önemli bir rol oynar. Bu nedenden dolayı, kişiler hayatındaki değerlerin yeteri kadar farkında olmadıklarında, kariyer seçimlerinde zorluk yaşayabilirler. (Germeijs ve Boeck, 2003, s. 13).

 d. Kişinin seçeneklerle alakalı yeterince bilgi sahibi olmaması: Bu süreçte seçenekler hakkında bilgi sahibi olmak çok önemlidir. Bireylerin kariyer alternatifleri hakkında, alternatiflerin özellikleri hakkında ve bunların sonuçları hakkında yeterince bilgi sahibi olmamaları durumlar karar verme süreçlerini zorlaştırabilir. (Gati, 1986, s. 408; Germeijs ve Boeck, 2003, s. 12).

e.Kariyer seçim süreci hakkında yetersiz bilgi: Bu sürecin aşamalarını ve bu basamaklarda yerine getirilmesi gerekenleri bilmemek, sürecin kalitesini düşürür ve sonuç olarak verilecek karar olumsuz etkilenir .(Gati, 1986, s. 408).

 f). Karar verme süreci ile alakalı bilgileri elde etmek için gerekli kaynakların yetersizliği: Kariyer kararlarıyla alakalı bilgileri elde etmek, para ve zaman gibi birçok kaynak kullanımını gerekli kılar. Bununla birlikte, mevcut olan alternatiflerin yanı sıra, sonuçları araştırmak gerekli kaynaklara da ulaşılmayabilir. Böylece, bireyler karar verme konusunda zorluk yaşayabilir veya doğru seçimler yapamayabilir. (Gati, 1986, s. 408).

 g.Kişinin gelişim görevlerini yeteri kadar yapmaması: Kişinin gelişim döneminin gerekleriyle ilgili davranış, bilgi ve beceri, tutuma sahip olmaması, kariyer kararlarını zorlaştırabilir.

 h.Kronik kararsızlık: Gelişimsel kararsızlıktan farklı olarak, kronik kararsızlık belli zaman veya durumla alakalı değildir. Kişilik özelliklerine dayanan bu tür kararsızlıklar, kariyer seçimi gibi herhangi bir karar verme sürecinde ortaya çıkabilir. Kişinin var olan kariyer alternatiflerini benlik algısına uygun bulmaması kronik kararsızlık nedeni olabilmektedir. (Bacanlı, 2008b, s. 130; Kuzgun, 2014, s. 157).

Kişinin kendi isteği ile çevresindeki kişilerin isteklerinin uyuşmaması: Kişinin benlik yapısıyla ebeveynlerinin beklentilerinin farklı olması bireyin kendi istekleri ile çevresindekilerin istekleri arasında tutarsızlık olması, karar verme sürecini zorlaştırabilir. Örnek olarak: kişinin aile baskısıyla istemediği mesleği seçmesi onun mutsuz ve kaygılı olmasına neden olur. Süreçte yaşanan kaygı ve mutsuzluk, kişinin yaklaşma-uzaklaşma çatışması yaşamasına ve kararsızlığa neden olabilmektedir. (Kuzgun, 2006’dan Bacanlı, 2008b, s. 131).

Konu  ile  ilgili  bir ölçek çalışması

Kariyer Stresi Ölçeği (KSÖ) Kariyer Stresi Ölçeği (KSÖ) üniversite öğrencilerinin kariyer ile ilgili stres kaynaklarını ölçmek amacıyla Choi ve arkadaşları (2011) tarafından geliştirilmiştir. 20 maddeden oluşan ölçek 5’li likert tipindedir. Ölçek kariyer belirsizliği, bilgi eksikliği, iş bulma baskısı ve dışsal çatışma olmak üzere dört boyuttan oluşmaktadır. Ölçekten alınabilecek en düşük puan 20 en yüksek puan ise 100’dür. Alınan yüksek puan yüksek düzeyde kariyer stresine işaret etmektedir. Kariyer Stresi Ölçeği Özden ve Sertel-Berk (2017) tarafından Türkçeye uyarlanmıştır.

Kariyer Stresi Ölçeği (KSÖ)

Hiç Katılmıyorum (1)

Çok Az Katılıyorum (2)

Biraz Katılıyorum (3)

Epey Katılıyorum (4)

 Tamamen Katılıyorum (5)

1- Ailemle çatışma yaşıyorum çünkü ailem benim garantili bir işe girmemi istiyor ve benim neyi önemsediğimle ilgilenmiyor.

2- Ben memnun olduğum halde, kariyer planımın bana yakın olan insanların beklentileriyle uyuşmamasından endişe duyuyorum.

3- Kariyerim için neyin gerekli olduğunu bilmediğim için kendimi engellenmiş hissediyorum.

4- Başkalarının kariyer tercihim konusundaki olumsuz düşünceleri zihnimi meşgul ediyor.

5- İstediğim iş hakkında yeterince bilgi sahibi olmadığıma dair endişelerim var.

6- Kariyer alanımda yeteri kadar pozisyon olmadığı konusunda endişelerim var.

7- İşe alım sınavını ilk defada geçemeyeceğim konusunda endişeliyim.

8- İstediğim işin bana güvenceli bir gelir sağlamayacağı konusunda endişe duyuyorum.

9- Aynı anda hem okul derslerine çalışmak hem de bir işe hazırlanmak zor olduğundan kendimi baskı altında hissediyorum.

10- Bir iş bulmak için yapılması gereken çok fazla şey olduğundan kendimi stres altında hissediyorum.

11- Gelecekte ne yapmak istediğimi bilmediğim için kendimi engellenmiş hissediyorum.

12- İstediğim işe giremeyebileceğim konusunda endişeliyim.

13- İstediğim kariyerin ne tür nitelikleri gerektirdiğini bilmediğim için kendimi engellenmiş hissediyorum.

14- İstediğim iş için nasıl hazırlanmam gerektiği konusunda tam olarak emin olamadığımdan kendimi engellenmiş hissediyorum.

15- Ailemle çatışma yaşıyorum, çünkü onların benden yapmamı istedikleri ile benim yapmak istediklerim farklı.

16- Kariyerim için hazırlanmama yardımcı olan pek fazla kişi olmadığından kendimi engellenmiş hissediyorum.

17- Nasıl bir kariyer istediğim konusunda kesin bir karara varmadığım için endişeli hissediyorum.

18- Geleceğim için planladıklarımın gerçekten istediklerim olduğu konusunda şüphe duyduğum için kendimi engellenmiş hissediyorum.

19- Seçmiş olduğum meslek ile yeteneklerimin birbirine uygun olup olmadığı konusunda kaygılarım var.

20- Neye yeteneğim olduğunu bilmediğim için endişeliyim.

Kaynakça

Akoğlan-Kozak, M. ve Dalkıranoğlu, T. (2013). Mezun Öğrencilerin Kariyer Algılamaları: Anadolu Üniversitesi Örneği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(13), 41-52.

Bacanlı, F. (2008b). Kariyer karar verme süreci. R. Özyürek (Ed.), Kariye yolculuğu içinde (s. 119-140). Ankara: Avrupa Birliği Eğitim ve Gençlik Programları Merkezi.

Erdoğmuş, N. (2003). Kariyer Geliştirme Kuram ve Uygulama. Ankara: Nobel Basımevi.

Gati, I. (1986). Making career decisions: A sequential elimination approach. Journal of Counseling Psychology, 33(4), 408-417

Kalafat, T. (2019). Algılanan Kariyer Engelleri (AKE) Ölçeği’nin Türk kültürüne uyarlama çalışması. Kariyer Psikolojik Danışmanlık Dergisi, 2(2), 103 124.

Kuzgun, Y. (2000). Meslek Danışmanlığı: Kuramlar ve uygulamalar. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. Kuzgun, Y. (2008). Rehberlik ve Psikolojik Danışma. Ankara: Nobel Yayıncılık.

Kuzgun, Y. (2009). Meslek Gelişimi ve Danışmanlığı (3. baskı). İstanbul: Nobel Yayınevi

Kuzgun, Y. (2014). Meslek gelişimi ve danışmanlığı. Ankara: Nobel.

Özyürek, R. (2013). Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Kuramları. Ankara: Nobel Yayıncılık.

Özyürek, R. (2013). Sosyal-bilişsel yaklaşımlar. B. Yeşilyaprak (Ed.). Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı: kuramdan uygulamaya (s. 219-271). Ankara: Pegem Akademi

Tüz, M. (2003). Kariyer Planlamasında Yeni Yaklaşımlar. Uludağ Üniversitesi FenEdebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(4), 169-176.