Çernişevski’nin Nasıl Yapmalı? Romanında İnsan Doğasına İlişkin İyimser Yaklaşımın Gerçekçiliği: Dostoyevski ile Karşılaştırmalı Bir İnceleme

tarihinde gönderilmiş tarafından

Nasıl Yapmalı? (1863), Nikolay Çernişevski’nin insan doğasına ilişkin radikal ölçüde iyimser bir anlayışını temellendirdiği ideolojik bir romandır. Bu anlayış, “akılcı egoizm” (rational egoism) kavramına dayanır: İnsan, doğru koşullar altında her zaman kendi çıkarını akıl yoluyla belirler ve bu çıkar, zorunlu olarak toplumsal faydayla uyumlu hâle gelir. Ancak bu yaklaşım, hem modern bilimsel bulgular hem de çağdaşı Fyodor Dostoyevski’nin eleştirileri ışığında tartışmalı bir gerçeklik iddiası taşır.

1. Akılcı Egoizm ve İnsanın Rasyonelliği Varsayımı

Çernişevski’nin modelinde insan, temelde rasyonel bir varlıktır. Vera Pavlovna ve Lopuhov gibi karakterler, duygusal çelişkilerden arınmış biçimde, kendi mutluluklarını toplumsal düzenle uyumlu hâle getirirler. Bu yaklaşım, John Stuart Mill’in faydacılığıyla paralellik taşır (Mill, 1861/1998).

Ancak Fyodor Dostoyevski, bu rasyonalist insan modeline doğrudan karşı çıkar. Özellikle Yeraltından Notlar (1864) adlı eserinde, insanın her zaman kendi çıkarına uygun davranmadığını, hatta bazen bilinçli olarak kendi zararına hareket edebildiğini savunur. Yeraltı Adamı’nın şu düşüncesi bu eleştiriyi özetler: insan, salt rasyonel bir varlık değil, aynı zamanda çelişkili, irrasyonel ve özgürlüğünü kanıtlamak için kendi çıkarına aykırı davranabilen bir varlıktır (Dostoyevski, 1864/2009).

Modern psikoloji de bu eleştiriyi destekler. Sigmund Freud, insan davranışının bilinçdışı dürtüler tarafından yönlendirildiğini ileri sürerek rasyonalist indirgemeciliği sorgular (Freud, 1923/2011). Bu bağlamda, Çernişevski’nin insan doğasını aşırı derecede rasyonelleştirdiği görülmektedir.

2. Ütopyacı Toplum Tasarımı ve Çatışmanın Yok Sayılması

Romanda sunulan toplumsal model, uyumlu ve çatışmasız bir kolektif yaşam öngörür. Kooperatifler, eşitlikçi ilişkiler ve özgür birliktelikler, insan doğasının “iyi”ye yönelme kapasitesine olan güvenin ürünüdür.

Dostoyevski ise bu tür ütopyacı projeleri, insan doğasının karanlık yönlerini göz ardı ettikleri gerekçesiyle eleştirir. Karamazov Kardeşler ve Suç ve Ceza gibi eserlerinde, suç, suçluluk, vicdan ve ahlaki çatışma temaları üzerinden insanın içsel bölünmüşlüğünü vurgular. Ona göre insan, yalnızca rasyonel çıkarlarıyla değil, aynı zamanda inanç, suçluluk ve varoluşsal kaygılarla hareket eder.

Bu perspektif, Karl Marx’ın daha çatışmacı toplumsal analizleriyle de örtüşür. Marx, toplumsal yapının temelinde sınıf çatışmalarının bulunduğunu ve bu çatışmaların ortadan kalkmasının kolay olmadığını savunur (Marx, 1867/1990). Çernişevski’nin modeli ise bu çatışmaları minimize ederek gerçekliği idealize eder.

3. “Yeni İnsan” İdeali ve Antropolojik Gerçeklik

Çernişevski’nin “yeni insan”ı, etik açıdan kusursuza yakın bir figürdür: bencil olmayan, kıskançlıktan arınmış ve kolektif faydaya yönelen bir birey. Bu model, pedagojik bir amaç taşır; okuyucuya bir ideal sunar.

Dostoyevski ise bu tür idealleştirilmiş insan tiplerini reddeder. Ona göre insan doğası, çelişkilerle doludur ve bu çelişkiler ortadan kaldırılamaz. Yeraltı Adamı’nın “iki kere iki dört bazen can sıkıcıdır” ifadesi, rasyonel zorunluluğa karşı duyulan varoluşsal direnci temsil eder (Dostoyevski, 1864/2009).

Sosyal psikoloji de insanın hem işbirliğine yatkın hem de rekabetçi olduğunu göstermektedir (Tajfel & Turner, 1979). Bu çift yönlü doğa, Çernişevski’nin tek boyutlu iyimserliğini zayıflatır.

4. Normatif Bir Proje Olarak İyimserlik

Çernişevski’nin yaklaşımı, betimleyici olmaktan çok normatiftir. Amaç, insan doğasını olduğu gibi açıklamak değil, dönüştürmektir. Bu yönüyle eser, edebi bir metinden ziyade ideolojik bir manifestoya yaklaşır (Paperno, 1988).

Dostoyevski’nin eleştirisi tam da bu noktada yoğunlaşır: İnsan doğasını dönüştürme girişimleri, onun irrasyonel ve özgür yönlerini bastırma riskini taşır. Bu nedenle, Çernişevski’nin iyimserliği, tarihsel olarak ilham verici olsa da antropolojik açıdan indirgemeci kalmaktadır.

Özetle

Çernişevski’nin Nasıl Yapmalı? romanında ortaya koyduğu insan doğasına ilişkin iyimser yaklaşım, teorik olarak tutarlı ve ideolojik olarak güçlü bir vizyon sunsa da, bilimsel ve ampirik açıdan sınırlı bir gerçekliğe sahiptir. İnsan davranışını rasyonel çıkar hesaplarına indirgemesi, bilinçdışı süreçleri ve içsel çatışmaları ihmal etmesi, bu yaklaşımın temel zayıflıklarıdır.

Fyodor Dostoyevski’nin eserleri ise bu iyimserliğe güçlü bir karşı argüman sunar: İnsan, yalnızca akılcı değil, aynı zamanda irrasyonel, çelişkili ve özgürlüğünü korumak adına kendi çıkarına aykırı davranabilen bir varlıktır. Bu nedenle, Çernişevski’nin yaklaşımı normatif bir ideal olarak değerli olmakla birlikte, empirik bir insan doğası teorisi olarak sınırlı bir gerçekçiliğe sahiptir.

Kaynaklar (Seçme)

  • Dostoyevski, F. (1864/2009). Yeraltından Notlar.
  • Dostoyevski, F. (1866/2002). Suç ve Ceza.
  • Dostoyevski, F. (1880/2003). Karamazov Kardeşler.
  • Freud, S. (1923/2011). The Ego and the Id.
  • Marx, K. (1867/1990). Capital, Vol. 1.
  • Mill, J. S. (1861/1998). Utilitarianism.
  • Paperno, I. (1988). Chernyshevsky and the Age of Realism.
  • Tajfel, H., & Turner, J. (1979). “An Integrative Theory of Intergroup Conflict.”

110

İLGİLİ VEYA BENZER YAZILAR

  1. Dostoyevski: Ben hasta bir adamım… Kötü bir adamım. Suratsız bir adamım ben. I Ben hasta bir adamım… Kötü bir adamım. Suratsız bir adamım ben. Galiba karaciğerimden zorum var. Doğrusu hastalığımın ne olduğunun da farkında değilim ya, hatta neremin ağrıdığını bile iyice bilemiyorum. Tıbba ve doktorlara saygım olduğu halde tedavi olmuyorum ve asla olmayacağım. Bir yandan da aşırı...
  2. Dostoyevski: Dinlemek isteseniz de, istemeseniz de, şimdi size niçin bir haşere bile olamadığımı anlatmak istiyorum baylar. II Dinlemek isteseniz de, istemeseniz de, şimdi size niçin bir haşere bile olamadığımı anlatmak istiyorum baylar. Tamamıyla ciddi olarak söyleyeyim ki, böcek olmayı çoğu zaman arzuladım. Yazık ki buna bile layık olamadım. Baylar, yemin ederim ki, her şeyi fazlasıyla anlamak bir hastalıktır; gerçek, tam manasıyla...
  3. Dostoyevski: Öç almak isteyen, kendilerini öç hissine kaptırdılar mı, bu duygu varlıklarında her şeyi siler süpürür. III Öç almak isteyen veya genel olarak kendini korumasını bilen dişli kimseler bunu nasıl yapar? Böyleleri kendilerini öç hissine kaptırdılar mı, bu duygu varlıklarında her şeyi siler süpürür. Böyle bir adam kudurmuş bir boğa gibi, boynuzlarını öne eğerek hedefe doğru atılır ve ancak önüne çıkan...
  4. Dostoyevski: “Her şeyi anlayan bir adam kendine nasıl saygı duyar?” IV – Kah-kah-kah! Güleyim bari… Şu halde sizce diş sızısında bile haz vardır, diyeceksiniz. – Elbette! derim ben de size. Diş ağrısının da ayrı bir hazzı vardır. Tam bir ay dişlerim ağrıdığı için çok iyi bilirim. Kuşkusuz bu durumda açıkça öfkelenilmez, iniltiler çıkarılır, ama bu...
  5. Dostoyevski: “Kendimi herkesten akıllı saymamın tek nedeni, bitirmek şöyle dursun, yaşamım boyunca hiçbir şeye başlamamış olmamdır. Ben de herkes gibi gevezenin, zararsız, ama can sıkıcı gevezenin biri olayım, ne çıkar!” V Küçülmesinde bile tat bulmaya kalkışan bir adamın kendisine ufacık bir saygısı kalabilir mi? Haydi, siz söyleyin! Bunu umut kırıcı bir pişmanlık sonunda söylemiyorum. Öteden beri, “Beni bağışla babacığım, bir daha yapmam” demekten nefret etmişimdir. Böyle söylemeyi beceremediğim için değil; tam tersine, kolaylıkla, hem de...