SOSYAL ADALET – PSK. BANU BEYAZ
“Sosyal adalet” terimi ilk olarak 1840 yılında İtalyan Katolik rahip Cizvit Luigi Taparelli tarafından kullanılmıştır ve iyiye yönelik eylemleri, haksız muameleyi düzeltmeyi içeren bir erdem olarak tanımlamıştır. (Buettner Schmidt, 2012) Sosyal adalet kavramı için farklı tanımlar mevcuttur. Bunun sebebi, sosyal adaletin bir süreç olması, sınırlandırılamaması ve ulaşılmak istenen, olması gereken bir ideal olarak kabul edilmesidir. (Örs, 2019). Türk Dil Kurumu tanımına göre sosyal adalet; toplumun değişik kesimlerinde hayat standardı, gelir düzeyi vb. birtakım ölçülerin fırsat eşitliği çerçevesinde dikkate alınmasıyla sosyal alanda sağlanan denge durumudur. (Türk Dil Kurumu, 2024). Sosyal adalet kavramı genellikle ekonomik, politik ve sosyal kaynakların toplumda adil bir şekilde dağıtılması olarak tanımlanır. Sosyal adalet, “ekonomik statü, ırk, etnik köken, yaş, vatandaşlık, engellilik veya cinsel yönelimden bağımsız olarak adil muameleye uygun hareket etmek” şeklinde vurgulanır. (Douglas vd., 2011). Sağlık sisteminde sosyal adalet, kişisel özelliklerine (örneğin cinsiyet, etnik köken, coğrafi konum ve sosyoekonomik durum) bakılmaksızın tüm insanlara eşit sağlık hizmetlerinin sağlanması anlamına gelir. Hemşirelikte, “topluma tam katılım ve çoğu durumda sosyal yapılanmayı içeren, tüm vatandaşlar tarafından fayda ve yüklerin dengelenmesi” olarak tanımlanır. (Hosseinzadegan vd., 2021). Sosyal adalete ilişkin tanımlar değerlendirildiğinde; toplumlarda farklı insan gruplarının beklentilerinin karşılanması, bireylerin farklılıkları sebebiyle dışlanmaması, mevcut olan kaynakların ve olanakların adil bir şekilde dağıtılması ile kültürel bağlamda farklılıkların kabul edilmesi kavramları öne çıkmaktadır. (Alpaslan ve Kartal, 2020) Sosyal adalet, “ırk, inanç veya cinsiyete bakılmaksızın tüm insanların, özgürlük ve haysiyet, ekonomik güvenlik ve fırsat eşitliği koşullarında hem maddi refahlarını hem de manevi gelişimlerini sürdürme hakkına sahip olması” arzusu ile ifade edilmektedir. (ILO, 2023). Sosyal adalet kavramı, sağlığa ve sağlık güvencesine uygulandığında sağlık hizmetlerine erişimden daha fazlasını ifade eder; aynı zamanda barınma, gıda güvencesi, ulaşım, çalışma ve eğitime erişim anlamına da gelir. Sosyal adalet için harekete geçmek, farklılıkları azaltmak ve eşit erişim imkânını yaymak anlamına gelir. (Terzioğlu, 2020). Sosyal adalet, bireylerin haklarının korunması ve kaynaklara erişimde eşitliğin sağlanması ilkesi üzerine oturtulan bir kavram olarak yorumlanabilir. (Gezer, 2017). Sosyal adalet; ekonomik statü, ırk, etnik köken, yaş, vatandaşlık, engellilik veya cinsel yönelim ne olursa olsun, adil muamele uyarınca hareket edilmesini ifade eder.(Gök;2025)
Konu hakkında Gök’ün ( 2025) araştırmasında öğrencilerin açık uçlu sorulara verdiği yanıtlar aşağıda yer almaktadır:
Öğrencilerin toplumsal eşitliğe yönelik ifadeleri
✓ Barınma, eğitim, beslenme, yaşamsal faaliyetlerde herkesin eşit olması.
✓ Toplum içindeki tüm bireylerin fiziksel ve psikolojik olarak güvenli ve eşit bir yaşam sürmesidir.
✓ Verdiğimiz hizmetin maddi gelir, din, dil, ırk ayırmaksızın tüm topluma eşit ölçüde verilmesi.
✓ Toplumun varlığında herkesi eşit bir şekilde ele alma durumu.
✓ İnsanların hayati gereksinimleri ve ihtiyaçları için herkeste olması gereken eşitlik durumu, yaşayış biçimi.
✓ Din, dil, sosyoekonomik düzeyi, eğitim durumu gibi kriterleri önemsemeden her bireyin toplumda ayrımcılık gözetmeden dengeli ve eşit davranılması.
✓ Devletin halka eşit bir şekilde davranması, adil olması, sorumluluklarını yerine getirmesi.
✓ Fark gözetmeksizin herkese eşit imkânlar sunulması.
✓ İnsanların yaşadığı toplumda eşit, zengin ve fakir ayrımı yapmadan eş olarak yargılanması ya da eş olaylara tabi tutulması.
✓ Toplumdaki herkesin din, dil, ırk, cinsiyet vb. gözetmeksizin eşit olması.
✓ Sosyal yönden herkesin eşit olması, herkesin fikirlerini özgürce ifade etmesi.
✓ Toplumdaki din, dil, ırk cinsiyet siyasi görüş, yönelim gibi herkesin farklı görüşü ya da yönelimi olabilecek şeylerin ayrıştırılmadan herkese eşit yaklaşım sağlanması.
✓ Sosyal hayatta her bireyin, eşit, kimseden üstün olmayan bir şekilde değerlendirilmesi.
✓ Din, dil, ırk vb. birçok yönden farklı olan kişiler arasında her konuda eşit davranmak ve ayrımcılık yapmamak.
✓ Sosyal olarak her insanın eşit yargılanması, küçümseme, hor görme gibi psikolojik veya fiziksel şiddete maruz kalmadan adaletli davranılması.
✓ Kişinin ihtiyacı olan sevgi, ekonomik güç, saygı gibi değerlerin eşit dağıtılması.
✓ Kişilerarası iletişimde ve ilişkilerde eşitliğin sağlanması.
✓ Tüm bireylerin fiziksel ve psikolojik olarak güvende ve eşit bir yaşam sürmesi.
✓ Kişinin etnik kökleri, dini fark etmeksizin eşit bir şekilde davranılması.
✓ Bireylerin toplum içerisinde mevcut bulunduğu konumda herhangi bir kişiden dolayı üstün veya aşağıda görülmemesidir.
Devletin kaynaklarından herkesin eşit şekilde faydalanmasıdır. Kimsenin dışlanmamasıdır.
✓ Toplumdaki her birey için ihtiyaçları karşılamak, toplumun eşit katılımını sağlamaktır.
✓ Birey ve grupların ihtiyaçları doğrultusunda şekillenmiş bir toplum içinde tam ve eşit katılım sağlanmasıdır.
✓ Her bireye eşit ve adalet içerisinde davranma, ayrım yapmamaktır.
✓ Farklı kültürdeki, sosyal yaşantıdaki insanların eşit koşullarda olmalarının sağlanmasıdır.
✓ Kişilerin sosyal olanaklardan eşit şekilde faydalanması.
✓ Toplumsal sınıflandırma olmadan herkesin eşit yargılandığı ve eşit kabul gördüğü bir ortam. Öğrencilerin toplumsal adalete yönelik ifadeleri
✓ Her bireyin adil şekilde yaşayabilmesi.
✓ Mahkemeye gerek kalmadan sağlanan adalettir.
✓ Bireyin kurumlarda kimseden sıralama, rütbe, mevkii bakımından farklı olmamasıdır.
✓ Toplumun her kesiminin adil şartlar altında yaşaması.
✓ Her kültürden bireylerin bir topluluk içerisinde, adalet ve saygı içerisinde yaşaması.
✓ Toplumun yaşadığı hayattaki düzenin, adaletin sağlanması.
✓ Toplumun tüm kesimindeki insanlara kendi imkanları ve yetenekleri doğrultusunda davranılıp adaletin sağlanması.
✓ İnsanların yaşamlarını gözeterek doğru ve adaletli davranmak.
✓ Sosyal veya iş hayatında insanların birbirine sağladığı adalet.
✓ Toplumun kültürel adalet sistemi.
✓ Tüm ırktan insanlara adaletli davranmak.
✓ Vicdan ve merhametin baş rolde olduğu bir adalet kavramıdır.
✓ Bireylerin fiziksel sosyal emosyonel durumlarını göz önünde bulundurarak adaletli davranmak.
✓ İnsanın sosyal çevresi, toplum içinde adaletli şekilde yaşam sürmesi.
✓ Toplumun her kesiminden insana aynı şekilde adalet anlayışının gösterilmesi.
Öğrencilerin hakların eşit olmasına yönelik ifadeleri
✓ Toplumdaki insanları ayırt etmeksizin haklarının dengeli ve eşit olmasıdır.
✓ Toplumun her bireyine eşit haklar tanımlamak, eşit davranmak.
✓ Herkesin eşit bir şekilde hak ve özgürlüklerini kullanabildiği bir ortam.
✓ Toplumda yaşayan bireylerin din, dil, ırk, cinsiyet ve gelir fark etmeden eşit haklara sahip olması.
✓ Toplumdaki bireylerin temel hak ve özgürlüklerde eşit derecede sahip olması.
✓ Bir toplumu oluşturan bireylerin eşit hak ve özgürlüklerden faydalanabilmesi.
✓ Bireyin yaşamasında diğer insanlarla aynı haklara sahip olması. Sosyal hayatta eşit haklar olması. ✓ Toplumdaki insanların eşit hak ve hukuktan yararlanması.
✓ Sosyal yaşamda seçimleri yüzünden etkilenmemek, eşit haklara sahip olmak.
✓ Toplumdaki bireylerin ayrım gözetmeksizin insani haklardan yararlanması ve o sosyal toplumda eşit şartlar altında kalması.
✓ Statü fark etmeksizin eşit haklara sahip olmamız.
✓ Bireylerin aynı durum ve şartlarda olamadığı durumlarda bile her türlü hizmetten eşit olarak yararlanabilme hakkı.
✓ Tüm toplumun hak özgürlüklerden eşit faydalanıp suç karşılığında eşit ceza alması.
✓ Toplumdaki kişilerin haklarının herhangi bir unsura bakılmaksızın korunması.
✓ Bir bölgede yaşayan toplumdaki herkesin haklarını ( diğerlerin haklarını engellemeden) özgürce kullanması.
✓ İnsanların nasıl olursa olsun dış görünüşüne, dinine, ırkına bakmaksızın hayatını hakkı olduğu gibi yaşayabilmesidir.
✓ Sınıf ayrımının ve farklılıkların göz önünde bulundurulmaksızın aynı haklara sahip olması.
✓ Kişinin kim olduğuna bakmadan diğer insanlarla aynı haklara sahip olması ve haklarını kullanabilmesi. ✓ Bireylerin haklarını hiçbir önkoşulu olmadan kullanabilmelerini sağlamak.
✓ Bireyin sosyal haklarını diğer bütün bireylerle aynı düzeyde kullanabilmesi.
✓ Sosyal ortamda tüm bireylerin aynı hizmeti alması ve aynı haklara sahip olması.
Öğrencilerin gruplara karşı adil olmaya yönelik ifadeleri
✓ Haksızlığa uğrayan her kesime hak ettiğinin verilmesi.
✓ Topluma göre herhangi bir şekilde sınırlandırılmış insanların haklarının sağlanması.
✓ Toplumda farklı yaşam tarzında hayatını sürdüren insanların, eşitsizlikten ziyade ”eşitleyici” imkânlara sahip olmasıdır.
✓ Özellikle dezavantajlı grupların imkânlardan eşit yararlanması.
✓ Toplum içerisinde yer alan bir dezavantajlı grubun ayrı tutulması, dışlanmaması.
✓ Bireyin toplum içinde herhangi bir olay, kişi karşısında ön yargısız bir şekilde yaklaşımı.
✓ Bireylerin dışlanmadan, herkes gibi aynı şartlarda yaşama olanağıdır.
✓ Toplumdaki bazı kötü şartlardaki insanları ayırt etmeksizin aynı değerde görmek.
✓ Toplumdaki bazı bireylerin dış görünüş, din, dil, ırk, sosyoekonomik düzey farklılığından dolayı yargılanmaması.
Öğrencilerin diğer yanıtları
✓ Bir toplum içindeki bireylerin birbirine saygısı
✓ Dışarıda veya başka bir yerde fark etmeksizin kimsenin özgürlüğünü kısıtlamadan o kişiye karışmadan sosyal hayatınızı sürdürmektir.
✓ Kimsenin birbirini hor görmemesi.
✓ Dini inançları doğrultusunda yargılanmamaları.
✓ Herkesin kendi için isteyip başkasına göstermediği davranış.
✓ Herkessin özgürce yaşayabilmesi.
✓ Herkes başkasının özgürlüğünü kısıtlamayacak şekilde özgür olabilir.
✓ İnsanların sadece yaptığı iyi şeylerle yargılanmasıdır.
✓ Toplumda yaşayan herkesin özgürlüğü.
✓ İnsanların sosyolojik boyutta denk olması.
✓ Toplumdaki tüm bireylerin din dil ırk fark etmeksizin bir arada yaşaması.
✓ Toplumda seviye farkı gözetmeden her şeyden aynı oranda hizmet almak.
Konu ile ilgili ölçek çalışması ile kendimizi sınayalım
Sosyal Adalet Tutum Ölçeği
Sosyal Adalet Tutum Ölçeği, Torres Harding ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş ve Türkçe’ye İlker Cırık (2015) tarafından uyarlanmıştır.
Bu ölçek, dört alt boyut ve toplam 24 maddeden oluşmaktadır. Sosyal Adalet Tutum Ölçeği puanları en az 24, en çok 168 arasında; alt boyutlardan Sosyal Adalete Yönelik Tutum alt boyut puanların en az 11, en çok 77 , Algılanan Davranışsal Kontrol alt boyut puanların en az 5, en çok 35, Öznel Normlar alt boyutunda puanların en az 4, en çok 28, Davranışı Sergileme Eğilimi alt boyutunda ise puanların en az 4, en çok 28 arasında olduğu hesaplandı. Alt boyutlar; sosyal adalete yönelik tutum, algılanan davranışsal kontrol, öznel normlar ve davranışı sergileme eğilimi şeklinde sınıflandırılmıştır.
Birinci faktör, sosyal adalete yönelik tutumu ölçen 11 maddeden oluşur. Bu maddeler, birey ve grupların seslerini duyurmalarına, kendi sorunlarını ifade etmelerine olanak sağlama, sosyal koşulları iyileştirme, toplumsal kaynakların adil dağıtımını destekleme gibi tutumlarla ilgilidir. Örnek ifadeler şunlardır:
▪ Sosyal adaleti desteklemenin önemli olduğuna inanırım.
▪ Bireylerin yaşamlarını etkileyen kararlarda söz sahibi olmalarına olanak sağlamanın önemli olduğuna inanırım.
▪ Toplumsal kaynakların adil ve eşit şekilde dağıtılmasını desteklerim.
İkinci faktör, bireylerin sosyal adalete yönelik davranışsal kontrol algısını ölçen 5 madde içerir. Bu alt boyut, bireylerin sosyal adaleti destekleme konusundaki etkinliklerini ve potansiyellerini algılamalarını değerlendirir. Örnek ifadeler şunlardır:
▪ İnsanların yaşamları üzerinde olumlu bir etkiye sahip olabilirim.
▪ Adalet ve eşitliği destekleme konusunda insanları etkileyebilirim.
▪ Toplum üzerinde olumlu bir etki yaratabilirim.
Üçüncü faktör, öznel normlarla ilgili 4 maddeden oluşur ve çevresel etkilerin bireylerin sosyal adalete ilişkin tutumlarını nasıl şekillendirdiğini ölçer. Bu boyut, bireyin çevresindeki insanların sosyal adaletle ilgili düşünce ve davranışlarına dair algısını değerlendirir. Örnek ifadeler:
▪ Çevremdeki insanlar, toplumsal adaletsizliklerle ilgili fikir paylaşımının önemli olduğuna inanırlar.
▪ Çevremdeki insanlar, sosyal adaleti geliştirme çabalarını desteklerler.
Dördüncü faktör, bireylerin sosyal adaletle ilgili gelecekteki davranış eğilimlerini ölçen 4 maddeden oluşur. Bu alt boyut, bireylerin sosyal adaleti geliştirmek için gelecekte neler yapmayı planladıklarını anlamaya yönelik hazırlanmıştır. Örnek ifadeler:
▪ Gelecekte, sosyal adaleti destekleyici etkinliklerle uğraşmak isterim.
▪ Gelecekte, toplumumuzdaki sosyal eşitsizliklerin etkileri hakkında insanlarla konuşmak isterim.
Ölçeğin faktör yapısı, doğrulayıcı faktör analizi ile belirlenmiştir. Çalışmaya katılan bireylerin verdiği cevaplar üzerinden ölçeğin ve alt boyutlarının güvenilirliği analiz edilmiştir. Bu analizler, Sosyal Adalet Tutum Ölçeği’nin geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu göstermiştir. Bu çalışmaya katılan kişilerin verdikleri cevaplara dayanarak, Sosyal Adalet Tutum Ölçeği ve alt boyutlarının tutarlılığını test etmek için güvenilirlik analizleri yapılmıştır. Sosyal Adalet Tutum Ölçeği, 0,968 Cronbach alfa güvenilirlik katsayısı ile çok yüksek düzeyde güvenilir bulundu. Alt boyutlar için elde edilen Cronbach alfa güvenilirlik katsayıları ise şu şekildedir:
▪ Sosyal Adalete Yönelik Tutum alt boyutu (ölçekte yer alan ilk 11 soru): 0,979 Cronbach alfa güvenilirlik katsayısı ile çok yüksek düzeyde güvenilir bulundu.
▪ Algılanan Davranışsal Kontrol alt boyutu (ölçekte yer alan 12-16. sorular): 0,928 Cronbach alfa güvenilirlik katsayısı ile çok yüksek düzeyde güvenilir bulundu.
▪ Öznel Normlar alt boyutu (ölçekte yer alan 17-20. sorular): 0,833 Cronbach alfa güvenilirlik katsayısı ile yüksek düzeyde güvenilir bulundu.
▪ Davranışı Sergileme Eğilimi alt boyutu (ölçekte yer alan 21-24. sorular): 0,922 Cronbach alfa güvenilirlik katsayısı ile çok yüksek düzeyde güvenilir bulundu.
SOSYAL ADALET TUTUM ÖLÇEĞİ
Aşağıdaki ifadeler, sosyal adaletle ilgili etkinliklere verdiğiniz önem ve değer düzeyini belirlemeye yöneliktir. Lütfen soruları yanıtlarken etkinlikleri doğrudan gerçekleştirip gerçekleştirmediğinizi değil, bu etkinliklerin sizin için önemli ve değerli olup olmadığını göz önünde bulundurunuz.
Dereceleme yaparken, belirtilen ifadeye kesinlikle katılmıyorsanız 1’i; tamamen katılıyorsanız 7’yi işaretleyiniz. Belirtilen ifadeye katılma düzeyiniz bunlardan farklı ise sizin için en uygun tanımlama düzeyini işaretleyiniz. Lütfen boş madde bırakmayınız. Katkılarınız için teşekkür ederim.
Kesinlikle Katılmıyorum………………………………………………………………. Kararsızım Tamamen Katılıyorum
1. Birey ve grupların, özellikle de geleneksel olarak dışlanmış veya aykırı bulunan grupların, konuşma ve seslerini duyurma şansına sahip olmalarının önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
2. Birey ve grupların, problem, deneyim ve hedeflerini kendi sözcükleri ile tanımlamalarına ve açıklamalarına olanak vermenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
3. Birer sosyal yapı olarak, güç, imtiyaz ve baskı hakkında bireylerle konuşmanın önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
4. Bireysel acılara neden olan ve bireylerin duygusal iyi oluş durumlarını engelleyen sosyal koşulların değiştirilmesi için uğraş vermenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
5. Birey ve grupların hedeflerini gerçekleştirmelerine yardımcı olmanın önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
6. Birey ve grupların fiziksel ve duygusal iyi oluş durumlarını desteklemenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
7. Bireylerin farklı toplumsal kimliklerine saygı duymanın ve değer vermenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
8. Bireylerin, yaşamlarını etkileyen kararlarda söz sahibi olmalarına olanak vermenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
9. Birey ve grupların amaçlarına ulaşmalarına yardımcı olan toplumsal kurum ve kuruluşları desteklemenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
10. Toplumumuzdaki müzakere güçlerinin, yükümlülüklerin ve kaynakların adil ve eşit olarak dağıtılmasını desteklemenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
11. Sosyal adaleti desteklemenin önemli olduğuna inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
Kaynakça
Alpaslan, E. ve Kartal, S. (2020). ‘‘İlkokullarda görev yapan sınıf öğretmenlerinin eğitimde sosyal adalete ilişkin görüşleri’’. Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 7(10), 14-31. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/57514/804128
Cirik, I. (2015). ‘‘Psychometric characteristics of the Social Justice Scale’s Turkish form and A structural equation modeling’’. Eurasian Journal of Educational Research, 61, 23–44. https://doi.org/10.14689/ejer.2015.61.2
Gezer, M. (2017). ‘‘Öğretimde sosyal adalet inançları ölçeğinin türkçe uyarlaması’’. Sakarya University Journal Of Education, 7(2), 295-309. https://toad.halileksi.net/olcek/ogretimde-sosyal-adalet-inanclari-olcegi/
Gök, B.(2025) Öğrenci Hemşirelerin Sosyal Adalet Tutumları ve İlişkili Faktörler. Yüksek lisans tezi Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Hemşirelik Anabilim Dalı .Çanakkale
Örs, M. (2019). ‘‘Ebe ve hemşirelerin sosyal adalete ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesi’’. Adıyaman Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(2), 1606-1619.
Örs, M.ve Kaya, H. E. (2021). ‘‘Yaşamboyu öğrenme bakış açısından toplumsal cinsiyet eşitliği ve sosyal adalet’’. Trakya Eğitim Dergisi, 11(3), 1703-1716. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1670680
Terzioğlu, F. (2020). ‘‘COVID-19 sürecinde sağlık sistemlerinin zorlukların üstesinden gelebilme kapasitesinin geliştirilmesi ve hemşireler ile diğer sağlık profesyonellerinin güçlendirilmesi’’. Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi, 14(76-83). https://dergipark.org.tr/tr/pub/tchd/issue/56151/733123 Türk Dil Kurumu. Sosyal Adalet. Erişim: 26Mart 2024. https://sozluk.gov.tr/