
İnsanın temel olarak karanlık ve aydınlık olmak üzere iki yapısının olduğu düşünülebilir. Kişilik gelişiminde aydınlık ve karanlık taraf etkili olmaktadır. (Sevi ve Doğruyol, 2020).
Karanlık kişilik özellikleri sahnesinde (örneğin, sadizm+Karanlık Üçlü=Karanlık Dörtlü ve kindarlık) (Chabrol ve diğerleri, 2009; Buckels ve diğerleri, 2013; Buckels ve diğerleri, 2014; Paulhus, 2014; Porter ve diğerleri, 2014; Međedović ve Petrović, 2015; Southard ve diğerleri, 2015; Book ve diğerleri, 2016; Paulhus ve diğerleri, 2018) yeni gelenler olsa da, en çok çalışılan ve onaylanan karanlık kişilik özellikleri, şu anda ünlü olan “Karanlık Üçlü” tarafından endekslenir: narsisizm, Makyavelizm ve psikopati (Paulhus ve Williams, 2002; Jonason ve diğerleri, 2012; Furnham vd., 2013; Muris vd., 2017). Karanlık Üçlü öneren ilk makaleden bu yana (Paulhus ve Williams, 2002), konuyla ilgili araştırmalar her yıl artmış ve Karanlık Üçlü hakkındaki yayınların üçte ikisi sadece 2014 ve 2015’te ortaya çıkmıştır. (Muris ve diğerleri, 2017).
Karanlık Üçlü kişilik özellikleri, sosyal ilişkilerin olumsuz şekilde etkilenmesine ve bireylerin sosyal ilişkilerini çıkarları doğrultusunda kullanmasına yol açmaktadır. Makyavelist kişilik özelliği yüksek olan bireylerin manipüle etme davranışını sıklıkla sergiledikleri, narsist kişilik özelliği yüksek olan bireylerin kendilerini diğerlerden üstün gördüğü; psikopat kişilik özelliği yüksek olan bireylerin dürtüsel, saldırgan özelliklerin yanında empati kurmakta zorlandıkları belirtilmektedir. (Barlett, 2016). Bu üç kişilik özelliğinin birbirinden farklı içeriklere sahip olmasına rağmen “bencillik, insan ilişkilerinin yüzeysel, çıkar odaklı olması, uyumsuzluk, manipülasyona başvurma ve amaç odaklılık” gibi ortak yönleri bulunmaktadır. (Özsoy & Ardıç, 2017).
Karanlık Üçlü kişilik özelliklerinin özünü, bireyin faydasını en üst düzeye çıkarma eğilimine hizmet eden; “göz ardı etme, kabul etme veya başkası için yararlı olmayan şeyleri tercih edebilme ve kötü niyetli kışkırtma” gibi inanç, düşünce ve davranışlar oluşturmaktadır.
Sonunda üç faktörlü bir çözüme karar verilmektedir. Öge içeriğine dayanarak, söz konusu üç faktör şunlardır: Kantianizm-Kantçılık (insanlara bir amaç olarak davranmak), Hümanizm-İnsancıllık (her bireyin onuruna ve değerine değer vermek) ve İnsanlığa İnanç (insanların temel iyiliğine inanmak).https://tisej.com/arsiv/2021/56/4/2734-2744.pdf
Karanlık üçlü insan doğası hakkında çeşitli bilgiler sunmakla birlikte son yıllarda insanların empati, umut, bağışlayıcılık, cesaret, özgecilik, minnettarlık, öz yeterlilik gibi olumlu ve geliştirici özelliklerine de odaklanılmaktadır (Tekeş ve Bıçaksız, 2019). Bunun sonucunda Kaufman ve diğerleri (2019) tarafından karanlık üçlünün tam olarak zıttı olmayan aydınlık üçlü kavramsallaştırılmıştır. Pozitif psikoloji kavramlarıyla da ilişkili olabilen aydınlık üçlü bireyin olumlu taraflarına vurgu yapmaktadır. (Tekeş ve Bıçaksız, 2021). Lukić ve Živanović (2021) tarafından aydınlık üçlü kişiliğin aydınlık çekirdeği olarak ifade edilmektedir. Sonuç olarak insanın karanlık ve aydınlık yönü olmak üzere temelde iki yapısı olsa da günümüzde bireylerin olumlu özelliklerine odaklanılmaya çalışıldığı ifade edilebilir.
İnsanın içinde çatışma halinde bulunan farklı yapıları bir arada bulundurduğu düşünülebilir. İnsan karanlık ve aydınlık olmak üzere duygu, düşünce, davranış kalıpları sergileyerek bir değişim haline girmektedir. (Serbest ve Sökmen, 2021). Bu iki yapı kişiliğin şekillenmesinde etkili olmaktadır. (Lei ve diğerleri, 2023). Karanlık tarafın varlığı sonucunda karanlık üçlü kişilik özellikleri var olmaktayken, bunun karşısında insanın olumlu özelliklerine vurgu yapacak bir kavramın varlığına ihtiyaç duyulmuştur. (Dursun, 2023). Bunun üzerine karanlık üçlünün tamamen zıttı olmasa bile farklı yapısı bulunan aydınlık üçlü kişilik özellikleri geliştirilmiştir. (Dursun, 2023; Kaufman ve diğerleri, 2019). Aydınlık üçlü kavramı alan yazınında Johnson (2018) tarafından ifade edilse de Kaufman ve diğerleri (2019) tarafından araştırılıp kavramsallaştırılması yapılmıştır. Sonuç olarak karanlık ve aydınlık yapıların kişilikte bulunduğu ve kişiliği şekillendirdiği söylenebilir.
Aydınlık üçlünün toplum tarafından onaylanan yapılara odaklandığı ifade edilebilir. Aydınlık üçlü, üç alt boyuttan oluşmaktadır: Kantçılık, insancıllık ve insanlığa inanç. Kantçılık, davranışların değerlerinin bir amaç doğrultusunda değil davranışın kendisinin değerli olması şeklinde tanımlanmaktadır. İnsana değerli bir varlık olduğu için değer verilmesi gerektiği, bir amacı gerçekleştirme konusunda aracı olduğu için değer verilmemesi şeklinde de tanımlanabilmektedir. Immanuel Kant’ın felsefesine dayanan Kantçılık, karanlık üçlüde yer alan Makyevalizmin zıttı olarak yer almaktadır. İnsancıllık (hümanizm), bireyin biricikliğine verilen değer şeklinde tanımlanabilmektedir. (Kaufman ve diğerleri, 2019; Tekeş ve Bıçaksız, 2021). Hümanizm kişiler arası etkileşimi olumlu etkilemekte ve diğerlerindeki en iyiyi görebilme olarak belirtilmektedir. (Stavraki, ArtachoMata, Bajo ve Díaz, 2022). Bireylerin temel olarak iyi olduklarına dair inancı insanlığa inanç kavramı tanımlamaktadır. (Kaufman ve diğerleri, 2019; Tekeş ve Bıçaksız, 2021). İnsanlarda Kantçılık, insancıllık (hümanizm) ve insanlığa inanç varsa empatik becerileri, başkalarına değer vermeleri, ahlaki ilkelerini olumlu etkilemektedir. Bunun sonucunda sosyal sorumluluk, nezaket ve iş birliği gelişmektedir. (Kaufman ve diğerleri, 2019).
Aydınlık Üçlü kişilik özelliklerinden ilki insanların temelde iyi olduğuna inanma eğilimini tanımlayan insanlığa inanç; ikincisi bireyin biricikliğine inanan ve değer veren Hümanizm ve üçüncüsü insanları çıkarı için kullanmaktan kaçınmayı içeren Kantçılık olarak tanımlamaktadır. Aydınlık Üçlü kişilik özellikleri yüksek olan bireylerin, başkalarını kabul etme, vicdan sahibi ve yaşantıya açık olma, insanların erdemli ve iyi olduğuna dair inanca sahip olma, güvenli bağlanma, yeterlilik, yüksek özsaygı ve özgünlüğe sahip olma ile “nezaket, bağışlayıcılık, merak, sevgi, bakış açısı ve şükran” gibi karakter güçlerine sahip olduğu görülmektedir. (Kaufman vd., 2019)
Özet olarak aydınlık üçlünün insan ilişkilerini olumluya çeviren yanlarına odaklandığı ve olumlu yanları geliştirdiği söylenebilir.
Aydınlık üçlü ölçeği
Kaufman ve diğerleri (2019) tarafından geliştirilen Aydınlık Üçlü Ölçeği 12 maddeden oluşmaktadır. Kantçılık, insancıllık ve insanlığa inanç her biri dört madde tarafından ölçülmektedir. 1-4. madde insancıllık, 5-8. madde insanlığa inanç, 9-12. madde Kantçılık olmaktadır. Orijinal olarak İngilizce geliştirilen ölçek, Tekeş ve Bıçaksız (2021) tarafından Türkçe’ye uyarlamıştır. Ölçeğin orijinal Cronbach alfa iç tutarlılık katsayısı .84, alt ölçeklerin iç tutarlık katsayıları ise Kantçılık alt boyutu .67, insancıllık alt boyutu .76, insanlığa inanç alt boyutu .80 olarak bulunmuştur. Ölçek maddeleri 5’li Likert tipindedir (1=kesinlikle katılmıyorum, 5= kesinlikle katılıyorum). Yüksek puan alımı ölçekteki yüksek düzeyi göstermektedir. Türkçeye uyarlamasında doğrulayıcı faktör analizi sonucunda ki kare testi r (χ 2(51) =120.85, p < .001), RMSEA değeri .06 (%90 GA [.05, .07]) olarak bulunmuştur. Uyum iyiliği değerleri incelendiğinde (GFI = .95, AGFI = .92, CFI = .91, NFI = .85, IFI = .91) olarak iyi düzeyde uyum bulunmuştur. Türkçe uyarlama çalışmasında Cronbach alfa iç tutarlılık katsayısı .73 olarak, Kantçılık alt ölçeği .49, 35 insancıllık alt ölçeği .58, insanlığa inanç alt ölçeği .64 olarak Cronbach alfa iç tutarlılık katsayısı bulunmuştur.
Aydınlık üçlü ölçeği
1) kesinlikle katılmıyorum
2)katılmıyorum
3)kararsızım
4)katılıyorum
5) kesinlikle katılıyorum
1.Başkalarına hayranlık duyma eğilimindeyim
2.Diğer insanların başarılarını takdir etme eğilimindeyim
3.Başkalarına değer vererek davranma eğilimindeyim
4.Toplumun her kesiminden insanı dinlemekten zevk alırım
5.İnsanların içindeki iyiyi görme eğilimindeyim
6.Diğer insanların bana adil davranacaklarına inanma eğilimindeyim
7.İnsanların çoğunlukla iyi olduğuna inanırım
8.Beni inciten insanları çabuk affederim
9.Dürüstlüğü cazibeye tercih ederim
10.İstediğimi elde etmek için insanları açıkça manipüle etmek beni rahatsız eder
11.İtibarımı zedeleyecek olsa da özgün olmayı isterim
12.İnsanlarla konuşurken onlardan ne istediğimi nadiren düşünürüm
Kaynakça
Dursun, A. (2023). Karanlık üçlü kişilik özelliklerine alternatif pozitif bir bakış: aydınlık üçlü kişilik özellikleri. Gelişim ve Psikoloji Dergisi, 4(7), 44-58. https://doi.org/10.51503/gpd.1219161
Kaufman, S. B., Yaden, D. B., Hyde, E. ve Tsukayama, E. (2019). The light vs. dark triad of personality: contrasting two very different profiles of human nature. Frontiers in Psychology, 10(467), 1-26. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00467
Özsoy, E., & Ardıç, K. (2017). Karanlık Üçlü’nün (narsisizm, Makyavelizm ve psikopati) iş tatminine etkisinin incelenmesi. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 24(2), 391-406.. https://doi.org/10.18657/yonveek.297733
Özsoy, E. ve Ardıç, K. (2017). Karanlık üçlü’nün (narsisizm, makyavelizm ve psikopati) iş tatminine etkisinin incelenmesi. Yönetim ve Ekonomi, 24(2), 391-406.
Serbest, S. ve Sökmen, A. (2021). Karanlık üçlüden aydınlık tarafa giden yolda aydınlık üçlü ölçeği: Türkçeye uyarlama çalışması. Third Sector Social Economic Review, 56(4), 2734-2744. doi: 10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.21.11.1705
Sevi, B. ve Doğruyol, B. (2020). Looking from the bright side: the light triad predicts tinder use for love. Journal of Social and Personal Relationships, 37(7), 2136- 2144. https://doi.org/10.1177/02654075209189
Tekeş, B. ve Bıçaksız, P. (2021). Aydınlık üçlü (light triad) ölçeğinin psikometrik özelliklerinin değerlendirilmesi. Ayna Klinik Psikoloji Dergisi, 8(3), 535-556. https://doi.org/10.31682/ayna.871395

