Çılgın Nar Ağacı – Odisseus Elitis

Odisseus Elitis, Yannis Ritsos?la birlikte çağdaş Yunan şiirinin 20. yüzyıldaki en büyük ustalarından biridir. Elitis?in güneş ve deniz tutkusuyla harmanladığı şiiri, canlı imgeleri ve sonu gelmez doğa sevgisiyle özgünlüğünü ortaya koyar.

”Elitis şiirlerinde ritmik düzenlemelerden yararlandığı gibi, imge zenginliğine de büyük önem verir. Bu iki özellik de onun gerçeküstücülere duyduğu sürekli ilgiyi yansıtır. İkinci Dünya Savaşında Arnavutluk cephesindeki yaşantısı ise Elitis’ in şiirine daha büyük bir ağırbaşlılık ve belirgin bir yalınlık kazandırmış, bu savaşla ilgili en güzel ağıtlardan birini yazmasını sağlamıştır.” Kimon Friar

Tanıtım Yazısı
Doğduğu Girit, ailesinin memleketi Midilli ve öğrenciliğinden ömrünün sonuna kadar yaşadığı Atina üçgenindeki güneşli dünya, kısacası Doğu Akdeniz ve Ege, köklü şiir geleneği ve yaşadığı çağın zengin yaşantısıyla, Elitis’in esin kaynağı ve cenneti olarak yapıtlarına yansımıştır. Nobel Ödüllü şairin Yönelişler adlı ilk kitabındaki şiirlerinden Ağıt ve Acılar Haftası’ndaki son şiirlerine kadar Ege’nin renklerini ve canlılığını çarpıcı imgelerle dile getiren eşsiz lirizmi, aynı zamanda onun özgürlük ve yaratıcılık kavramlarına duyduğu tutkuyu da dile getiren bir yaşama şenliğidir. Çılgın Nar Ağacı başlığı altında bir araya getirilen bu şiirler Elitis’in değişik dönemlerindeki çok yönlü yaratıcılığının ve kendine özgü iyimserliğinin seçkin örnekleri olarak değerlendirilebilir.

Ben Bugün O Dünkü Ben Değilim – Fügen Ünal Şen
(16.12.2010 tarihli Vatan Kitap Eki)

Tam da o bildik şarkı kulaklarımda çınlarken… ?Eyvah, şiirler azaldı… Günümüz perişan, yanıyor içimizdeki koskoca orman? diye inlerken Sezen, ?Çılgın Nar Ağacı?na dokundum, ruhum havalandı, nefeslendi yüreğim.

Hızlıca sayfaları karıştırdım, kelimeler, bin bir renge bürünmüş duygular uçuştu önümde.

Cavit Çapan?ın çevirisiyle Odisseus Elitis?in ?Çılgın Nar Ağacı? şiir kitabı Can Yayınları?nca yayınlandı ve işte ben bunu fırsat bilip romanlardan, öykülerden alıp kendimi, şiire kattım ve daha ilk satırda ?Bu bir sihir olmalı? diye düşündüm. Çok zaman önce çoğunu ezbere bildiğim şiirlerle sanki yeni karşılaşıyor gibiydim. Acemi ve bir o kadar da meraklıydım. Sayfaları arka arkaya çevirirken üniversite yıllarıma- neredeyse otuz yıl önceye-döndüm…
Yıllar önce, 1979?da, Elitis, Nobel Edebiyat Ödülü aldıktan sonra şiir kitapları tek tük raflara dizilmişti. O yıllarda şiir şimdinin öksüz çocuğu gibi değil, biz üniversitelilerin gözdesiydi. Kavafis, Seferis ve Elitis okumak, Asaf?ın, Cansever?in, Uyar?ın şiirlerini ezbere bilmek su içmek kadar normaldi bizler için.

Elitis… Benim için Ege?nin şairiydi o. Öyle ya kâh Ege?nin kıpırtılı denizine övgüler düzüyordu, kâh ılık rüzgârı getiriyordu yanıma.

DOĞADAN BESLENEN ŞAİR
?Çılgın Nar Ağacı?nın önsözünde Elitis?in şiirini doğa sevgisinin ve geniş kültür birikiminin beslediği yazıyor. Öyleyse 1911 Girit doğumlu şairin hayatını hatırlamalı önce. Elitis, 1979?da Nobel Edebiyat Ödülü?nü almadan önce Yunanistan dışında ancak sınırlı çevrelerde biliniyordu. Oysa bugün çağdaş Yunan şiirinin 20. yüzyıldaki en büyük ustalarından biri olarak anılıyor. İlk şiirlerini 1935?te yani 24 yaşında yayınlıyor. Şair Yorgo Seferis?le tanışıklığı da o günlere denk düşüyor zaten.

Ama durunuz sevgili okur, tam da bu noktada Elitis?in çevresindeki isimleri analım: Picasso, Matisse, Leger ve Chagall gibi ressamlar, Eluard, Breton, Char ve Michaux gibi şailer… Elbette bu dostluklar Elitis?in duyarlılığını ve hayal gücünü, olaylara bakışını zenginleştirmiştir.
Meraklısı için minik bir bilgiyi paylaşalım; şiirle uğraşıp geçim zorluğu yaşayan sayısız edebiyatçının aksine Elitis tanınmış bir sabun fabrikatörünün oğluydu. Hatta gerçek adı Odisseus Alepudelis olmasına rağmen sadece bu nedenle yazarlık hayatına başlarken Elitis adını almıştı.

İlk kitabı ?Yönelişler? (1940) idi. Şair bu kitabında okurunu yaz dünyasına götürüyor. İkinci kitabı ?Birinci Güneş?te de çocukluğunun yaz tatillerinde gittiği Midilli ve Girit?te içine sindirdiği güneşli ve denizli görünümleri dile getiriyor. Demiştik o doğadan beslenen bir şairdir diye.

Doğa şairi bir yandan da hayatın acı yanıyla yüzleşiyor elbette. Artık İkinci Dünya Savaşı yıllarıdır ve Elitis teğmen olarak Arnavutluk cephesinde savaşmaktadır. Kalemin yerini tüfek, güneşli günlerin yerini ise barut kokan karanlık zamanlar almıştır. 1945?te yayınladığı ?Arnavutluk Cephesinde Ölen Teğmene Ağıt? isimli uzun şiiriyle Yunanistan?da geniş bir okur kitlesine ulaşıvermişti.

?Çılgın Nar Ağacı?na yeniden dokunmak bana iyi geldi sevgili okur. Elitis?in ?Yönelişler?, ?Birinci Güneş?, ?Arnavutluk Cephesinde Ölen Teğmene Ağıt?, ?Gökyüzü İçin Altı Artı Bir Pişmanlık?, ?Işık Ağacı Ve Ondördüncü Güzellik? ve ?Oksopetra Ağıtları?, bu kitapta bir araya getirilmiş.

Elitis?in değişik dönemlerindeki yaratıcılığının ve kendine özgü iyimserliğinin seçkin örnekleri olarak tanımlanan bu şiirler şiiri hayatımıza biraz daha fazla katmak için bir başlangıç olur mu dersiniz?

Hem biliyoruz ki şiirler azalınca içimizdeki orman alev alev yanıyor…

ÇILGIN NAR AĞACI
Kıbleden esen yelin kemerler arasında ıslık çaldığı
Bu beyaz avlularda, söyleyin, o çılgın nar ağacı mı
Nar dolu kahkahalar atarak aydınlıkta sıçrayan
Rüzgârın inadıyla, fısıltıyla; söyleyin, o çılgın nar ağacı mı,
Şafakta yeşeren yapraklarının ışıltısıyla
Bir zafer sevincinin renklerini coşturan?

Çayırda çıplak kızlar sarışın kollarıyla
Yeşil yoncaları biçmek için uyandıklarında –
Uykunun sınırlarında dolaşarak – söyleyin, o çılgın nar ağacı mı,
İçinin saflığıyla kızların yeşil sepetlerini ışığa
Ve adlarını kuş cıvıltılarına boğan, söyleyin,
O çılgın nar ağacı mı dünyanın bulutlu gökleriyle savaşan?

Kendini kıskançlıkla yedi tür tüyle süsleyip
Ölümsüz güneşin bin bir rengine büründüğü gün,
Söyleyin, o çılgın nar ağacı mı,
Kaçmaya kalkan atın yüz kamçılı yelesine sarılan,
Hiç acınma, hiç yakınma bilmeden, söyleyin, o çılgın nar ağacı mı,
Ufuktan şimdi doğan bir umudu haykıran?
Söyleyin, o çılgın nar ağacı mı, bize uzaktan
Serin alevli yaprakların mendilini sallayan,
Doğum sancısı içinde bin bir geminin,
Bin bir kere yükselip alçalan dalgaları
Bilinmedik kıyılara uzanan bir denizdeymiş gibi,
Söyleyin, o çılgın nar ağacı mı, havanın saydamlığında donanıp gıcırdayan?

Başı taa havalarda, ışıyan ve övünen mor salkımlarla,
Tehlikelere açık, söyleyin, o çılgın nar ağacı mı,
Dünyanın orta yerinde şeytanın fırtınasını ışıkla parçalayan,
Ve günün, üzeri türkülerle işli sırmalı örtüsünü
Boydan boya yayan, söyleyin, o çılgın nar ağacı mı,
Günün ipek giysilerinden bir anda soyunup kurtulan?

Söyleyin, ilkin büzgülü etekleriyle Nisan’ın,
Sonra yaz şenliğinin ağustosböcekleriyle gülüp oynayan,
Öfkelenen, her türlü gözdağını kara kötülükten arıtıp
Güneşin kucağına esrik kuşlarını serpen,
Söyleyin, o çılgın nar ağacı mı bu, her şeyin,
En gizli düşlerimizin bile üstüne kanat geren?

Odisseus Elitis
Çeviren: Cevat Çapan

Kitabın Künyesi
Çılgın Nar Ağacı,
Odisseus Elitis,
Çeviren: Cevat Çapan,
Can Yayınları,
Aralık 2010,
120 sayfa

???????? ?????? (Odisseus Elitis) Hayatı 1
Midilli ?den Girit ?e göç eden bir ailenin çocuğu olan Odisseus Elitis Kandiya ?da doğdu. Yükseköğrenimini Atina Hukuk Fakültesi ?nde tamamladıktan sonra 1940 ?ta Mussolini ?nin saldırgan birliklerine karşı Arnavutluk cephesinde teğmen rütbesiyle savaştı. ? Arnavutluk Cephesinde Öldüren Teğmene Ağıt ? adlı şiiri bu yaşantısından kaynaklanmaktadır. Daha 1935 yılında ilk şiirleri yabancı dillere çevrilen Elitis, Kavafis ve Seferis gibi uluslararası üne kavuşmuş bir şairdir. Elitis ?in Yunanistan dışında tanınmasının bir nedeni de Avrupa ?daki Gerçeküstücülük akımına katılmış olmasıdır. İlk şiirlerini Yönelimler (1940) adlı kitabında toplayan Elitis, Akdeniz ve Ege ?nin havasını ve insanını sanatının çıkış noktası yapar. Önce Güneş (1943) adlı ikinci kitabıyla içinde yaşadığı dünyanın somut niteliklerini kendisi için esin kaynağı yapmayı sürdürür. Yukarda sözünü ettiğimiz ağıt şiiri ise 1945 ?te yayımlandığı zaman Elitis ?in yeni ve ağırbaşlı bir yaşantı düzeyini şiirleştirdiği görülür. Bu şiirinde gerçeküstücü ve simgeci anlatım özelliklerinin yanı sıra sarsıcı bir insan dramı dile getirilir. On dört yıl süren uzun bir susuştan sonra yayımlanan Aksion Esti adlı uzun şiiri ise evrenin ve insanın yaratışılını Kutsal Kitap ?ın bu konuyla ilgili bölümünden yola çıkarak, fakat çağdaş Yunan ülkesi bağlamı içinde anlatır. Bu şiirin Theodorakis tarafından bestelenmiş olması Elitis ?in halk arasında da yaygın bir üne kavuşmasını sağlamıştır.
Çapan, Cevat. Çağdaş Yunan Şiiri Antolojisi

Eserleri
?? ??????????
???? ??? ??? ?????? ??? ??? ??????
??????
???? ?????? ??? ??????? ??? ??? ?????? ???????????? ??? ????????
???? ???????? ??????
?????? ??? ?? ???????
? ????????????
? ???????????
???????, 19
?????????
?????????? III
? ???????????
??????, 7M
??????, 9
???? ?? ?????????
???????, 4
???????, 1
???????, 29
?????? ????
???????????????
? ????? ????? (Çılgın Nar Ağacı)
??? ??????
? ????? ? ?????????
?? ??????????
?? ?? ??? ??????
?? ?????????
????? ?????? (1978)

Türkçe?ye çevirilen eserleri
Akıntıya karşı
Bütün gün kırlarda dolaştık
Hangi taşlar, hangi kan, hangi demir
Otopsi
Görünmez bir nisan ayının günlüğü

Odisseus Elitis (???????? ??????) Hayatı 2
Odisseus Elitis’in asıl adı Odysseus Alepoudhelis’tir. 2 Kasım 1911’de Girit’te Kandiye’de (Iraklion) doğdu. Ailesi, üç yaşındayken I. Dünya Savaşı başlayınca Atina’ya göç etti. Atina Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Ailesi fabrikatördü. Almanya’nın Yunanistan’ı, İtalya’nın Arnavutluk’u işgali sırasında Arnavutluk’ta anti-faşist direniş cephesinde çarpıştı. 1948-1952 yılları arasında Paris’de yaşadı. 1953’te ülkesine döndü. 1960’da Ulusal Şiir Ödülü’nü aldı. 1969-1972 cunta yıllarında yine Paris’de yaşadı. 1979’da Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı. Elitis 18 Mart 1996’da Atina’da öldü.

Yapıtları
Prosanatolismoi (Yönelişler, 1935)
Ilios of protos (Önce Güneş, 1943)
Asthma İroika ke Penthimo ghia ton Hameno Anthipolochago tis Alvanis
(Arnavutluk Cephesinde Ölen Teğmene Ağıt, 1945)
To Axion Esti (Değerlidir, 1959)
Exi Ke Mia Tipsis Yia Ton Ourano (Gökyüzü İçin Altı Artı Bir Vicdan Azabı, 1960)
To Fotodendro ke i dekati tetarti Omorfia (Işık Ağacı ve Ondördüncü Güzellik, 1971)
O Ilios o Iliatores (Hükümdar Güneş, 1971)
To Monoghramma ( Monogram, 1971)
Ta Ro Tou Erota (Eros’un Yolları, 1972)
Ta Eterothali (Üvey Kardeşler, 1974)
Maria Nefeli (1978)
Odysseus Elytis: Selected Poems (Odisseus Elitis: Seçme Şiirler, 1981)
Eros, Eros, Eros: Selected And Last Poems (Eros, Eros, Eros: Seçme ve Son Şiirler, 1998, ö.s)

Yorum yapın

Daha fazla Şiir Kitapları
Toplu Şiirler – Ingeborg Bachmann

"Şiir yazmak zorunluluğunu duymama karşın, istersem şiir yazmayı 'başarabileceğim' kuşkusuna kapılınca, şiir yazmayı bıraktım. Ve yeniden şiir yazmak zorunda olduğumu...

Kapat