Kanser Nüks Korkusu – Psk. Banu Beyaz
Kanser birey ve toplum için acı, ıstırap gibi olumsuz imgeler barındıran, kişinin eğitim hayatını veya üretkenliklerini sekteye uğratan ve ölüm ile ilişkilendirilen bir hastalığı ifade ettiğinden kötü olarak adlandırılan bir deneyimdir. Kanserin barındırdığı tüm bu olumsuzluklar sebebiyle kanserli bireylerin ve ailelerinin toplumda çeşitli dışlanmalara, damgalamaya maruz kaldığı bildirilmiştir. (Körükçü, 2018; Stone vd., 2017; Yıldız ve Çaydam, 2020) Damgalama kanser hastalarında depresyon, anksiyete gibi ruhsal problemlere sebep olmakla birlikte hastaların benlik saygısı, öz yeterliliği, sosyal ilişkileri ve yaşam kalitesi üzerinde de olumsuz etkilere neden olduğu bildirilmiştir. (Huang vd., 2021).
Kanser tanı ve tedavi süreci hastalığın seyri ve nüksler de dahil olmak üzere bireyi, aileyi, yaşadığı toplumu pek çok yönden olumsuz olarak etkileyen, bireyin aile ilişkilerinde ve işlevinde farklılıklara neden olan, kişide ruhsal sıkıntının artmasına yol açan bir hastalık grubu olarak belirlenmiştir. (Çam ve Engin, 2014; Ghose vd., 2019; Güleç ve Büyükkinaci, 2011; Stone vd., 2017). Kanser ve ruh sağlığı arasındaki bu ilişkiye rağmen majör bir psikiyatrik hastalığı bulunan kanserli bireylerin yarısının ruh sağlığı hizmetlerine erişemediği ve hatta kanser hastası bireylerin ruhsal bir problemi olduğunun farkında olmadığı, eğer bunu anlayabilselerdi yardım arayışınlarının olabileği bildirilmiştir. (Kadan‐Lottick, 2005 Akt. Geyikçeli;2023).
Kanser nüks korkusu (KNK) ‗‗Kanserin vücudun aynı veya farklı bir bölgesinde tekrar etmesi veya ilerlemesi endişesi‘‘ olarak tanımlanır (Vickberg, 2003). Sağ kalan bireyler ise KNK‘yi ―algılarını, duygularını, bedenlerini, bilişlerini ve davranışlarını etkileyen karmaşık bir deneyim‖ olarak ifade etmektedir.
Kanser nüks korkusu kanserden sağ kalan bireylerde görülen ve sıklıkla bildirilen karşılanmamış ihtiyaçlardan biri olarak bilinir. Farklı türde kanserden sağ kalan bireyleri içeren bir çalışmada kanserden sağ kalan bireylerin %22-87‘sinin orta ile yüksek düzeyde kanser nüks korkusu yaşadığı bildirilmiştir. Klinik düzey kanser nüks korkusunu tanımlamak için kesin kriterler olmamakla birlikte klinik düzey kanser nüks korkusuna sahip kanserden sağ kalan bireylerin ölüm, kanser nüksü ile ile ilgili yoğunlaşan düşünce ve imgeler bildirdiği, yalnızlık ve belirsizlik duyguları yaşadığı, kanserin kesin olarak geri döneceğine inandıkları ve günlük aktiviteleri sürdürmede zorluklar yaşadığı belirlenmiştir. (Mutsaers vd., 2016). Klinik düzey kanser nüks korkusu gösteren kanserden sağ kalan bireylerde ise kanser nüks korkusuna eşlik eden psikiyatrik bozukluklara sahip olma olasılığı daha yüksek olarak belirlenmiştir. Klinik düzey kanser nüks korkusu gösteren kanserden sağ kalan bireylerde kanser nüks korkusuna en sık eşlik eden bozukluğu özellikle panik bozukluklar olmak üzere anksiyete bozuklukları olduğu bildirilmiştir. (Simard ve Savard, 2015 Akt. Geyikçeli;2023).
Bireylerin kanser nüks korkuları üzerine yapılan müdahale çalışmaları ile kanserden sağ kalan bireylerin kanser nüks korkularını azaltarak yaşam kalitelerinin arttırılması hedeflenmiştir (Simard vd., 2013). Daha yüksek düzey kanser nüks korkusu gösteren bireylerin karamsarlık düzeylerinin daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. (Yang vd., 2023). Ayrıca kanserden sağ kalan genç yetişkinlerin akranlarına kıyasla daha yüksek düzeyde sıkıntı yaşadığı ve bu sıkıntının kanser nüks korkusu ile ilişkili olduğu belirlenmiştir. (Lane vd., 2021). Genç erişkin kanserden sağ kalan bireyler için travma sonrası stres semptomlarının kanser nüks korkusunun en büyük belirleyicisi olduğu belirlenmiştir. (Vandraas vd., 2021, Akt. Geyikçeli;2023)
Kanser Nüks Korkusu Envanteri (KNKE) Simard ve Savard (2009) tarafından geliştirilen ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması Eyrenci ve Sertel- Berk (2018) tarafından yapılmıĢtır. Ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması sonucunda ölçeğin alt ölçek sayısı 5 olarak belirlenmiştir. Ölçeğin alt boyutları; Tetikleyiciler (2, 3, 5, 1, 6, 7, 10. Maddeler), Fonksiyonel Bozulma (22, 23. Maddeler), Nükse İlişkin Üst-Bilişler (15, 16, 17, 28. Maddeler), Duygu Odaklı Baş Etme Stratejileri (19, 20, 18, 21, 34. Maddeler) ve Yaşam Kalitesi‘dir (26, 27, 25, 24, 30, 29. Maddeler). Ölçeğin Cronbach Alfa Güvenirliği Kat Sayısı 0,94‘tür. Ölçek 5‘li likert tipi bir ölçektir. 0-4 puan arasında puanlanır. Ait oldukları alt ölçeklerle beraber verilen maddeleri toplayarak alt ölçek puanı hesaplanır. Ölçek toplam puanı 24 madde üzerinden hesaplanır. Ölçekte ters puanlanacak bir madde yoktur. Ölçekten alınan puan 0-96 arasında değişebilir. Alınan puanın artması kanser nüks korkusunun arttığı anlamına gelir.
Kaynakça
Çam O, Engin E (Editörler). Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bakım Sanatı. İstanbul Tıp Kitabevi, İstanbul, 2014: p. 599-639
Geyikçeli , E (2023) Kanserden Sağ Kalan Bireylerde Kanser Nüks Korkusu ve Ruhsal Belirtilerin İncelenmesi. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Yıldız, E. ve Çaydam, Ö. D. (2020). Sistematik Derleme: Kanserli Hastalara Yönelik Damgalama İle İlgili Araştırmaların Sistematik Bir Analizi. Sağlık ve Toplum, 30(1), 9-25.