MÜZİK İLGİSİ,  MÜZİK BEĞENİSİ VE MÜZİKAL İLGİNİN  İŞLEVLERİ

Müziğin insan yaşamındaki işlevleri, insanın içinde yaşadığı ses çevresinin bir parçasını oluşturan müziksel çevresine yönelmesi, ona duyarlı duruma gelmesi ve açılması, onunla etkileşim içine girmesi, bu yolla çevresindeki öbür öğeler ile iletişim kurması ve etkileşimde bulunması, müzik yoluyla kendine düzenli-dengelisağlıklı-mutlu bir yaşam kurması ve gerçekleştirmesi durumlarında kendini belli  eder. (Uçan, 2005:21)

Müzik, insanlar için çok farklı anlamlar da içermektedir. Müzik estetik değerlerin yanında, sosyal hayatın şekillenmesinde, ülkelerin kültürel değerlerinin yayılmasında, güç odaklarının iktidar mücadelesinde sıkça başvurulan güçlü bir silah olarak yerini alır. Dünyadaki örnekler incelendiğinde, müziğin toplumlar arası uzlaşmada ve çatışmadaki rolü görülebilmekte ve pek çok sorunlu coğrafya için kültürel bir çözüm alanı olarak müzik incelenebilmektedir. Kendini ifade aracı olarak ortaya çıkan müzik, insanların, dolayısıyla da toplumların amaçladıkları noktaya gelmekte kullandıkları bir güçtür. Çünkü müzik sayesinde verilmek istenen mesajlar, etkili ve kolay bir şekilde geniş topluluklara iletilir. Topluluklar arasında iletişim kurup, varolan sorunun çözümü için harekete geçmeleri sağlanır.

Müziğin ona verdiğimiz farklı anlamlarını da gösteren pek çok bireysel, toplumsal, antropolojik, sosyolojik, psikolojik, kültürel işlevleri vardır. Müziğin işlevlerine yönelik yapılan açıklamalar, ele alınan kişisel, sosyal ya da kültürel bağlama göre farklı tanımlama ve kategorilere işaret eder. (Şenel, 2013: 23). Bu başlıklar altında birçok alt işlev de yer alır. Bunlardan bazıları duygusal ifade, estetik zevk, eğlence, iletişim, sembolik temsil, fiziksel tepki, sosyal standartlara uyumu zorlama, sosyal kurumları ve dini ritüelleri onaylama, kültürün sürekliliğine katkıda bulunma ve dengesini koruma, toplumun bütünlüğüne katkıda bulunma gibi işlevler olarak sıralanabilir.

Beğeni bir nesneyi veya bir olguyu, bir durumu, kendi sınıfı içinde seçip çıkartmayı, ona kendi grubu içinde bir ayrıcalık tanımayı da ifade eder ki burada özne yine beğenilendir. O halde bir şeyin beğenilebilmesi için o şeyin bizde, önce bir duygusal doyum yaratması gerekir. Bu doyumun adı zevk ve hoşlanma olabilir, hoşlanma da zevk alma olabilir. (Erinç, 2008:79)

Müzik beğenisi, kişinin kendine yakın hissettiği ya da dinlerken kulağına hoş gelen, beğendiği ve dinlediği müziklere denir. Noyan (2021) müzik beğenisini iki kişiye dinletilen aynı müziğin kişilerde farklı tesir bırakması olarak tanımlamıştır. Müzik beğenisi kişiler öznelinde değişen bir kavramdır. Karakuyu (2019) müzik beğenisini kişiye özel birçok kriter barındıran bir olgu olarak değerlendirilebilir olduğunu düşünmektedir. Kişisel olan müzik beğenilerimiz toplumla ortak hareket edebildiği gibi öznel de kalabilmektedir. Kurt, (2020) müzik beğenisini oldukça ‘bireysel’ görünen ama içeriği toplumsal kodlarla dolu olan kompleks bir olgu olduğunu dile getirmektedir. Beğenilerimiz değişim gösterse de birçok farklı uyarıcıdan etkilenmektedir. Etkilenme alanı geniş olan müzik beğenilerinin insanın sosyal yapısı ile etkileşimi vardır. Bu sosyal yapı hem ailemiz, arkadaşımız gibi en yakınımızda olan hem de iş, okul gibi daha dolaylı yoldan edindiğimiz çevrelerimizden meydana gelebilmektedir. Albayrak’a (2015) göre kişinin doğumdan itibaren iletişim içinde olduğu aile, arkadaş, öğretmen gibi çevreler ve etkenler, onun müziği koyduğu değer çizgisini ve müzik beğenisinin şekillenişini etkiler.

İmik, müzik beğenisine etki eden faktörlerden yaş ve eğitime vurgu yapar. Yaptığı çalışmada müzik beğenisinin yaşa göre de değişim gösterdiğini, genç yaş gruplarının daha popüler ve görsel öğelere dayalı müzikler tercih ederken, ileri yetişkin bireylerin daha geleneksel müzikleri tercih ettiğini ortaya koyar. Eğitim seviyesi yüksek bireylerin beğenilerinde, eserlerin sanatsal değeri üzerinde yoğunlaştığını, eğitim seviyesi düşük bireylerin ise popüler tercihler ve sözlerle ilişki içinde olduğunu belirtir. (İmik, 2007: 58)

Boer ve diğerlerine göre, müzik tercihleri ve değer yönlendirmesi bağlantılıdır. Muhafazakâr değerleri reddeden, değer değişimine açık kişiler rock ve punk; açıklık yanlısı ve kendini geliştirmeye açık olanlar hip-hop, uluslararası pop, popüler müzik; kendilerini başkalarından üstün görenler caz ve klasik müzikleri tercih etmektedir (2011: 1160). North ve Hargreaves ise klasik müzik dinleyen kişilerin muhafazakâr rap ve heavy rock gibi türlerin dinleyenlerinin liberal olduklarını ifade eder (2008: 116).

Ayrıca belirli müzik tiplerinin fanlarına yönelik ortak kalıpyargıların içeriği de türler arasında da farklılaşmaktadır. Örneğin klasik müzik fanlarının psikolojik karakterine yönelik olarak, dost canlısı, çalışkan, içe kapanık, fiziksel olarak itici, zeki ve sanatsal oldukları şeklinde kalıpyargılar varken, rap müzik fanları hakkında, dışa dönük, rahat, atletik, bira, sigara ve esrar kullanan şeklinde kalıpyargılar görülmüştür.

Sezer(2019) yaptığı çalışmasında katılımcılarına en iyi, müzik türünü  ve  o müziğin begenilme  nedenlerini  araştırmıştır.

En iyi müzik türü sizce klasik müzik midir?” sorusuna evet yanıtını veren yirmi bir katılımcıya yöneltilmiştir. Katılımcıların bu soruya verdikleri ağırlıklı yanıtların temelinde insan üstü bir eğitimle öğrenilen bir tür olduğunu, diğer müziklerin öğrenilmesi için klasik müzik öğrenmenin şart olduğunu, komplike bir müzik olduğunu, mastering ya da mix gibi müdahalelere ihtiyaç duyulmayan naturel bir müzik ve insan oğlunun ilk müzik türü olduğunu vurgulamışlardır. Bu çarpıcı yanıtlara ilave olarak dahice, yüce, asil, gelişmiş, en sofistike, tedavilerde bile kullanılan, sürekli gelişen, müziklerin anası ve en doğru olan tür gibi yanıtlar bu yirmi bir katılımcı tarafından verilmiştir.( Sezer2019)

Pop müzik yanıtını veren otuz sekiz katılımcıya göre bu türü dinleyen kişilerin ortak özellikleri; – Kolay ulaşılan, kolay anlaşılan ve kolay tüketilebilen, – eğitim almamış, cahil, genç, çok televizyon izleyen, – kültürel fastfood’çu, – sıradan amaçları olan, – geri kalmış, – uyuşturulmuş, – müziğe sanat olarak bakmayan, – popüler hayat özentisi, eğlenmeye ihtiyacı olan, – basit algıda olan insanlar şeklinde cevaplanmıştır. (Sezer2019)

Arabesk yanıtını veren yirmi beş kişi, bu türü dinleyen insanların, alt kültüre ait yoz ve bastırılmış duygulara sahip olan insanlar olduğunu, anlaması kolay olduğu için insanların bu türü tercih ettiğini ve bu kişilerin avam olduğunu, kendini bulamamış ve eğitim alamamış, varoş kesimden insanlar olduğunu, tüketim odaklı ve yüzeysel bireyler olup, karamsar kişiliklerin, fakir, gelecek kaygısı olmayan, acıya maruz kalan, acıdan beslenen ve isyan yanlısı insanların ortak müziği olarak tanımlamışlardır.( Sezer2019)

Soruya halk ve sanat müziği olarak cevap veren katılımcıların, bu türün izler kitlesinin ortak özelliklerine verdiği yanıtların arabesk müzik için verilen yanıtlardan daha yumuşak olduğu dikkat çekmektedir. Katılımcılar bu iki türün ülkenin kültüründe doğuştan var olduğunu, temaların genetik olarak kulaklarına tanıdık geldiği için tercih ettiklerini, kendi kültürlerine ait olduğu için insanların bu türü dinlediğini söylemişlerdir.( Sezer2019)

Katlımcıların ifadeleri  biraz ‘’üstten ve yargılayıcı’’ gözükmektedir,  diyebiliriz.

Müzikal ilginin işlevleri

Müzikal ilginin eğitsel işlevi; Müzikal ilgi, eğitim bağlamında önemli bir rol oynayabilmekte ve bir dizi eğitsel işlevi yerine getirebilmektedir. Müzikal ilginin eğitsel işlevlerini; öğrenmeye motivasyon katma, belleği güçlendirme, yaratıcılığı teşvik etme, dil gelişimine katkıda bulunma, iletişim ve iş birliği yeteneklerini geliştirme, disiplin ve odaklanma ve mental sağlığa katkıda bulunma şeklinde sıralayabiliriz. Bu konuyla ilgili Uçan (1996) şöyle demektedir; “Bireyin çalışma, iş yapma, yaratma, disiplin, sorumluluk, başarı, güven, coşku, beğeni, sevgi duygularını uyandırma-geliştirme-kökleştirme-zenginleştirme-derinleştirmeye olanak tanır.”

 -Müzikal ilginin kültürel işlevi; Müzik, toplumun kültürel değerlerinin, kimliğinin ve ifadesinin bir taşıyıcısı olarak kültürün bir öğesi olarak varlığını sürdürmektedir. Müzik, kültürel bir ifade biçimi olarak önemli bir rol oynar ve bireylerin bir topluluğa aidiyet duygusunu güçlendirebilir. Müzik, kültürel bağlamda birçok farklı katman ve anlam taşıyan zengin bir ifade biçimidir

Uçan’a (2005) göre, kültürün en önemli boyutlarından, en temel alanlarından ve başlıca değişkenlerinden biri müziktir. Müzik, o toplum hakkında ulaşılmak istenen çeşitli bilgileri, önemli belirleyici kesitleri bünyesinde bulunduran temel bir kültür öğesidir.

 -Müzikal ilginin bireysel işlevi; Müzik, bireylerin kişisel gelişiminde önemli olduğu düşünülen bir disiplindir. Özellikle ergenlik döneminde müziğe yönelik ilgi bireyi kötü davranışlardan, alışkanlıklardan uzak tutup olumlu davranışlar sergilemesini kolaylaştırabilmektedir. Buna göre bireyin müzikle olan ilişkisi genellikle duygusal, kültürel ve kişisel bağlamda önemli ipuçları sunar

Sun (1997) “İnsan kişiliğinin gelişimini etkileyen ögelerden birisi de müziktir. Biz ömür boyu müzikle iç içe yaşarız. Müzik dinleriz, şarkı söyleriz, çalgı çalarız, müzik eşliğinde dans ederiz-oynarız. Ayrıca, müzik yaratırız, müzik üzerine düşünürüz, konuşuruz, yazarız. Bu tür etkinliklerden her biri, bizim müzikle ilişkimizin bir yönünü oluşturur. İnsan ve müzik ilişkisi, bu tür etkinliklerle gerçekleşir. Müzik bizi ruhsal açıdan zenginleştirir; kişiliğimizin olumlu yönde gelişmesine katkıda bulunur.” ifadesi ile buna değinmektedir.

 -Müzikal ilginin toplumsal işlevi; Müzik, bir toplumun sosyal yapısını şekillendirebilir ve toplumsal bağları güçlendirebilir. Müzikal ilginin toplumsal işlevi, bir toplum içinde müziğin nasıl bir araç olarak kullanıldığı ve toplumsal dinamiklere nasıl katkıda bulunduğu konularını kapsar. Müzik, toplumsal bağlamda bir dizi önemli rol üstlenebilmektedir. Günay (2006) bu konudan şöyle bahsetmektedir; “Bir toplumun müzik yaşantısı toplumsal, kültürel, eğitsel ve ekonomik koşullardan etkilenir. Müzik yaparken müziğin kurallarına uymak, o toplumsal yapı içindeki sisteme göre davranmayı içerir. Müzik yoluyla toplumsal ilişkiler yaşanır.”

 -Müzikal ilginin ekonomik işlevi; Müzik, birçok sektörde istihdam yaratır, ticaretin ve turizmin canlanmasına katkıda bulunur, yaratıcı endüstrilerin bir parçası olarak ekonomiye katma değer sağlar. Müzikal ilginin ekonomik işlevi, müzik endüstrisinin ekonomik etkilerini ve müzikle ilgili faaliyetlerin ekonomiye katkılarını kapsar. “Pazar, sermaye, para, reklam, rekabet bu öğelerdendir. Müziğin ekonomik işlevleri denlince aynı zamanda, ekonomik yaşamda müziğin yaptığı iş, üstüne düşen görev, oynadığı rol, gösterdiği etki, sağladığı anlamlı yardım, katkı, destek ve yarar da akla gelir” (Uçan, 1996, s.29). Farklı kuşaklar ve dönemler, kendi benzersiz müzikal tercihlerini ve ifadelerini geliştirebilmektedir. İnsanların müzik tercihleri, sosyal, ekonomik, kültürel ve teknolojik değişimlere bağlı olarak evrim geçirebilmektedir.

  SORU

1) Aşağıda verilen en bilinen  müzik türlerini, beğeniniz doğrultusunda en çoktan en aza doğru 1’den 10’a kadar sıralayınız. (Müzik türlerine göre popüler şarkıcı isimleri, müzik türlerinin yanlarında örnek olarak verilmiştir)

 ( ) Pop Müzik (örn.Erol Evgin)

( ) Anadolu Rock Müzik (Moğollar)

(  ) Rock  (örn. Model )

(  ) Arabesk Müzik (örn. İbrahim Tatlıses)

( ) Rap Müzik (örn. Ceza, Arsız Bela)

 ( ) Türk Halk Müziği (örn. Aşık Veysel)

( ) Türk Sanat Müziği (örn. Emel Sayın)

 ( ) Klasik Batı Müziği (örn. W.A.Mozart)

 ( ) Caz Müziği (örn. Kerem Görsev)

 ( ) Dini Müzik-İlahi

Konu ile ilgili olabilecek bir ölçek çalışması

 Müzikal Motivasyon Ölçeği : Genel müzik eğitimi alan ilköğretim öğrencilerinin müzikal motivasyon düzeylerini ölçmek amacıyla orijinali ilk defa Asmus tarafından 1989 yılında geliştirilen “The Motivating Factors” ölçeği kullanılmıştır. Deneklerin ön plana alındığı Likert tipi 47 dereceli bu ölçek, müzik eğitimi sistemlerinde özel olarak başarı motivasyonunu ölçmeyi amaçlar. Son derece önemli- Oldukça önemli- Önemli- Biraz önemli- Hiç önemli değil gibi 5‟ten 1‟e kadar cevap seçenekleriyle derecelendirilmiş bu ölçekte müzikte başarı ve başarısızlığa işaret eden belirleyici faktörler öğrencilere sunulur. Öğrencilerden bu faktörlerin ne derece önemli olduğunu belirtmeleri istenir. (Daniel, 2006).

Ölçekte farklı motivasyonel dayandırmalara işaret eden alt testler bulunmaktadır. Soru 1, 6, 14, 18, 27 müzikte başarıyı çaba sarf etmeye dayandırır. Soru 2, 7, 11, 15, 19, 25, 28 ise müzikle ilgili bir geçmişe sahip olmaya dayanan başarılara işaret eder. Soru 3, 8, 12, 20, 24, 29 ise sınıf ortamı ve çevresel faktörlere dayanan başarıyı ele alır. Soru 4, 9, 13, 21, 26, 30 başarıyı yetenek faktörüne dayandırır. Soru 5, 10, 16, 17, 22, 23, 31 ise öğrencinin müzikle ilgili kendi algısı ve hisleri ile ilgili dayandırmalar içermektedir.

Müzikal Motivasyon Ölçeği

 Müzikal Motivasyon Faktörleri

Son Derece Önemli :5

Oldukça Önemli:4

 Önemli:3

 Biraz Önemli :2

Hiç Önemli Değil:1

 1- Müzikte başarılı olmak için çok çalışmak.

 2- Müzikle ilgili ebeveynlere sahip olmak.

 3- Müzik sınıfındaki arkadaşlarla iyi anlaşmak.

 4- Müzikte sağlam bir ritim duygusuna sahip olmak.

 5- Müziği hissedebilmek.

 6- Çok pratik yapmak.

 7- Müzik yeteneğine sahip olmak.

8- Müzik dersinde arkadaşlarla olmaktan hoşlanmak.

 9- İyi bir müzik kulağına sahip olmak.

10- Müziği önemsemek

 11- Müzikle ilgilenen akrabalara sahip olmak.

 12- Müzik öğretmenini sevmek.

13- Müzikteki  ritimleri hissedebilmek.

14- Müzikle uğraşırken çaba sarf etmek.

15- Müziğe küçük yaşta başlamış olmak.

16- Notaları iyi okuyabilmek.

 17- Müzik dinlemeyi sevmek.

18- Müzikle ilgili bir hedef belirleyip, bunun için çabalamak.

19- Ailede müziğe sıcak bakılması.

20- Müzik dersinde arkadaşlarla iyi geçinmek.

21- Notaları ve ritimleri anlayabilmek.

 22- Müzik yaparak insanları etkilemeyi istemek.

 23- Müziği önemsemek.

24- Hoşgörülü bir müzik öğretmenine sahip olmak.

 25- Müzikte sembol ve işaretleri anlayabilmek.

26- Müziği eğlenceli bulmak.

 27- Müzik için gerekli çabayı sarf etmeye istekli olmak.

28- Doğal bir müzik yeteneğine sahip olmak.

 29- Sabırlı bir müzik öğretmenine sahip olmak.

30- Ritim duygusuna sahip olmak.

 31- Müzik yapmayı sevmek

Kaynakça

Albayrak, U. (2015). Müzik beğenisinde kültürel sermaye ve kültürel elitizm: Kıbrıs örneği. (Yayın no:413923) [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].

Günay, E. (2006). Müzik sosyolojisi. Bağlam.

İMİK, Ünal (2007). Sosyal statünün müziksel beğeniye etkileri, Yüksek Lisans Tezi, dan. Doç.Dr. Turan Sağer, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Müzik Bilimleri Anabilim Dalı, Kayseri.

Karakuyu, M. (2019). Müzik eğitimi alan öğrencilerin müzikal beğenilerinin çalgı seçimi üzerindeki etkileri. (Yayın no:568091) [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi].

Kurt, S. (2020). Sınıfsal ayrım ve kültürel eşitsizlikler üniversite öğrencilerinin müzikal beğenisi ve toplumsal temelleri üzerine sosyolojik bir araştırma. (Yayın no:637923) [Yüksek lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Noyan, H. (2012). Müzik dersinin müzik beğenisine göre ilköğretim öğrencileri üzerindeki olumlu olumsuz etkilerinin araştırılması. (Yayın no:323292) [Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi].

Okay, H. H., Gençel-Ataman, Ö., & Kırtak Ad, V. N. (2015). Müziğe Yönelik İlgi Ölçeği (MYİÖ)’nin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 51, 62-71. https://dergipark.org.tr/tr/ pub/abuhsbd/issue/32945/

San, İ. (1984). Çağdaş sanat eğitimi. Öğretmen Dünyası Dergisi.

Şenel, O. (2013). Müzik Algısı, Müzik Tercihi ve Sosyal Kimlik Bağlamında Müzikte Önyargı ve Kalıp Yargı, Doktora Tezi, dan. Prof. Dr. Fırat Kutluk, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Müzik Bilimleri Ana Bilim Dalı, İzmir

Sezer, A.(2019) Klasik Müzik Performansçılarında Müzik Algısı ve Diğer Müzik Türlerine Yönelik Yaklaşımlar. Yüksek Lisans Tez.Dokuzeylül Üniversitesi. Güzel sanatlar enstitüsü

Thomas, RM (1998). Eğitim araştırması yapmak: Karşılaştırmalı bir bakış. Bergin & Garvey.

Uçan, A. (1996). İnsan ve müzik/insan ve sanat eğitimi. Müzik Ansiklopedisi.

Uçan, A. (1997). Müzik eğitimi temel kavramlar-ilkeler-yaklaşımlar. Müzik Ansiklopedisi.