Phubbing Davranışı

Phubbing; ingilizce “phone’’ (telefon) kelimesinin ve “snub” (hiçe saymak, görmezden gelme) fiilinin birleştirilmesiyle meydana gelmiştir .Yüz yüze iletişim sırasında akıllı telefonla etkileşime giren kişiye “phubber” denilirken, “phub edilen” yani telefonla küçümsenen kişiler ise literatürde “phubbeerler” olarak adlandırılmıştır. (Chotpitayasunondh & Douglas, 2016: 13). Çok sayıda araştırmada, başkalarıyla etkileşim halindeyken akıllı telefon kullanımı “kaba ve sosyal açıdan uygunsuz” olarak nitelendirilmiş hatta romantik ilişkilerin bile, bu sebeple baltalandığından bahsedilmiştir.

Phubbing, temelde hiçbir doğal dilin kelime dağarcığında bulunmamaktadır. 2012 yılının Mayıs ayında Sydney Üniversitesi’nde bulunan bir ekip tarafından kavramsallaştırılmıştır. İngilizce “phone” (telefon) ve “snubbing” (küçümseme, göz ardı etme) kelimelerinin bir araya getirilmesiyle oluşturulan bu yeni kelime, bireylerin sosyal ortamlarda cep telefonlarıyla aşırı ilgilenmesi ve doğal olarak dikkatlerini diğer insanlardan uzaklaştırması olarak açıklanmaktadır.

Türkçe literatürde sosyotelizm olarak da kullanılan phubbing, telefon kullanımı nedeniyle başkalarını görmezden gelmek anlamına gelen bir kelimedir. Bu kelime, phone (telefon) ve snubbing (burnunu kıvırmak) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur. Phubbing, klinik psikolojide sosyal ilişkilerdeki kopukluğun ve iletişimsizliğin bir göstergesi olarak ele alınmaktadır.

“Phubbing, sosyal etkinlikler sırasında bir veya birden fazla kişiyi görmezden gelme ve akıllı telefonları kullanarak Facebook, WhatsApp veya diğer sosyal medya uygulamalarını kontrol etme veya kullanma eylemidir” (s.40).	Nazir ve Pişkin (2016)
“Phubbing, insanların mobil cihazları kullanarak yanlarındaki kişileri görmezden gelmelerine ve böylece kişilerarası iletişimi kesmelerine yol açan bir eylemdir” (s.364).	Cizmeci (2017)

“Phubbing, bir tür sosyal dışlanma ve kişilerarası ihmaldir ve cep telefonu kullanımından kaynaklanan sosyal ilişkilerdeki kesintileri belirtmek için kullanılır” (s. 207).

Roberts ve David (2017)

Aşağıdakiler, telefon bağımlısı (phubber) olabileceğinizin işaretleridir:

*Telefonunuzdan asla ayrı kalmazsınız. Ve herhangi bir nedenle telefonunuz yanınızda değilse, rahatsızlık veya bir şeyleri kaçırma korkusu (FOMO) hissedersiniz.

*Genellikle tek bir konuşmaya aynı anda odaklanmazsınız. Bunun yerine, eş zamanlı olarak iki iletişim hattını birden yürütürsünüz – biri yüz yüze, diğeri telefon üzerinden. 

*Sevdiklerinizle kaliteli zaman geçirirken bile, yine de otomatik olarak telefonunuza bakıyorsunuz. 

*Sosyal ortamlarda telefonunuzu kaçınılmaz olarak çıkarırsınız. Örneğin, yemek yerken, “önemli” bir şeyi kaçırmamak için telefonunuzu tabağınızın yanına koyarsınız.

Ünalan ve Yıldırım’a (2020) göre bireyin somut bir ortamda muhatap olduğu birey ya da bireylerle değil, sosyal ağlarda başka şeylerle ilgilenme durumu, David ve Roberts’e (2017) göre sosyal ortamda yüz yüze iletişim halindeyken sık sık telefona bakmak, çağrı almak, mesaj göndermek için konuşmanın kesilmesi, karşıdaki bireyi yok sayma, Chotpitayasunondh ve Douglas’e (2018b) göre sosyalleşme sırasında bireyin dikkatini karşısındakine vermek yerine akıllı telefona odaklanarak onu küçümseme eylemi, Yam ve İlhan (2020)’a göre ise mobil körlük ya da sosyal ihmalkarlık olarak tanımlanmaktadır.

Bu davranış, insanların günlük etkinliklerinde, yemeklerde, toplantılarda, derslerde veya arkadaşlarla geçirilen zamanlarda karşıdaki kişiyi görmezden gelerek akıllı telefonlarını tercih etmeleri şeklinde ortaya çıkar .(Firman, 2022; Nazir & Pişkin,2016)

Phubberların karşı tarafa hissettirdikleri: Phubberlar, iletişimlerini yanlarında bulunan kişilerle değil uzakta bulunan insanlarla sürdürdükleri için bu durum, yakınlarında bulunan kişileri rahatsız edebilir. Sosyal ortamlarda grup normlarına uyum beklenir ve bu nedenle, makul bir sebep olmadıkça yanındaki insanlarla iletişim kurmak önemlidir. Aksi takdirde, hem birey hem de grup içinde rahatsızlık yaratabilir. (Parmaksız, 2020) phubbing’e maruz kalan kişilerde kaygı, depresyon, olumsuz benlik algısı, düşmanlık gibi olumsuz psikolojik durumlar ortaya çıkabilir. Bu tür olumsuz duygular, ruh sağlığını da tehdit edebilir (Ergün vd., 2020).

Bu duruma maruz kalan bireyler, sosyal dışlanma, ihmal edilme, önemsenmeme ve değersizleştirilme gibi olumsuz psikososyal deneyimler yaşayabilmektedir

Öte taraftan  Chotpitayasunondh ve Douglas (2018a), phubbing davranışını gösteren bireylerin özellikleri dört alt boyutta tanımlamaktadır;

 1. Kişilerarası çatışma: Sosyal bir ortamda birey başkalarını rahatsız ettiğini bilmesine rağmen cep telefonu ile ilgilenmeye devam edebilmektedir. Bu durum kişilerarası çatışmalara ve öfkeye ve yol açmaktadır. Phubbing davranışı gösteren bireyler, kendi istek ve hedefleri doğrultusunda, karşısındaki kişinin sevgi, saygı ve aidiyet gibi temel ihtiyaçlarını göz ardı edebilmektedir.

2. Nomofobi: Nomofobi, genellikle “telefonsuz kalma korkusu” olarak tanımlanmaktadır. Phubbing davranışı gösteren bireyler, cep telefonunun yakınlarında olmaması nedeniyle gergin, huzursuz ve kaygılı hissedebilmektedirler. Cep telefonunu görünür bir yerde tutma ve bırakamama durumu nomofobiyle  ilişkilendirilmektedir.

3. Problemin farkında olma: Phubbing, problemin farkında olma kavramı ile bağlantılıdır. Phubbing davranışı gösteren bireyler, cep telefonlarıyla planladıklarından daha fazla vakit geçirdiklerinin veya etkileşim fırsatlarını kaçırdıklarının farkında olabilmektedirler. Bununla birlikte, sosyal ortamlarda cep telefon kullanarak başkalarını göz ardı etme davranışını sergilediklerinin farkında olmayabilirler. Problemin farkında olma durumu, bireyin phubbing davranışlarının derecesini ne kadar bilinçli olarak kavradığı ile ilgilidir.

 4. Kendini yalnızlaştırma: Bireyin, cep telefonunu kullanarak kendisini diğer insanlardan soyutlaması ve sosyal etkinliklerden kaçınması durumudur. Phubbing davranışı gösteren bireyler, sosyal ortamlarda cep telefonuyla meşgul olduğunda stres atarak kendini daha iyi hissetmek ve rahatlamaktadır.

Phubbing’in Türleri

Phubbing’in Türleri Phubbing davranışı, bağlamına göre ebeveyn phubbing, partner phubbing ve yönetici phubbing olmak üzere üç farklı türde ele alınmıştır.

Ebeveynsel telefon bağımlılığı”, ebeveyn-çocuk etkileşimi sırasında ebeveynin telefon bağımlılığını ifade eder.Ebeveynlerin çocuklarıyla geçirdikleri vakitte dijital cihazlara dikkatini vermeleri, çocukların psikososyal gelişimini olumsuz etkilemektedir (Öztürk ve Mutlu, 2021). Öztürk ve Mutlu (2021), ebeveynlerinin akıllı telefon kullanımına maruz kalan çocukların diğer çocuklara göre daha düşük yaşam memnuniyeti ve daha yüksek düzeyde duygusal sorunla karşılaştığını belirtmektedir. Aynı zamanda bu çocuklarda yalnızlık, düşük yaşam doyumu ve davranışsal problemler de görülmektedir

Ebeveyn phubbing’i nedeniyle, çocukla etkin iletişim kurulmamakta, çocuk ihmal edilmekte ve bu durum yalnızlık, düşük yaşam memnuniyeti, güvenli bağlanmada problemler ve duygusal sorunların oluşmasına zemin hazırlamaktadır

Partner Phubbing’i :Partner phubbing’i, bireyin romantik ilişki içerisinde olduğu partneri ya da eşinin yanında akıllı telefonunu kullanması ve bu kullanımın yüz yüze iletişimi bozması olarak ifade edilmektedir. (Roberts ve David, 2016). Çiftler yan yanayken phubbing davranışında bulunması, ilişkileri olumsuz yönde etkilemekte ve algılanan ilişki kalitesini düşürmektedir. (Tepebaşı,2024) Phubbing davranışı romantik ilişkilerde partnerler (eş, flört vb.) arasında yaşandığında partner phubbing’i olarak adlandırılmaktadır. Partner phubbing’i, partnerlerin birlikteyken etkileşim esnasında cep telefonlarına odaklanması, bu nedenle dikkatlerinin dağılması ve partnerlerini ihmal etmesidir. Partner phubbing davranışı, çiftler arasında olumlu iletişimi engelleyerek çatışmalara yol açmakta, ilişki doyumunu azaltmakta ve kişisel refahı olumsuz etkilemektedir. Ayrıca partnerlerden biri yeterince ilgi görmediğinde ve ilişkisinde tehdit altında hissettiğinde, kıskançlık gibi duygusal tepkiler de ortaya çıkabilmektedir. Bir gruba dahil olmak, geçerli bir mazeret olmadıkça o grupla etkileşimde bulunmayı gerektirmektedir. Grup normlarına uyulmadığında veya beklentiler ihlal edildiğinde rahatsızlıklar ortaya çıkabilmektedir. (Parmaksız, 2020). Bu durumdan rahatsızlık duyan partnerler ise sessiz kalarak durumu kabullenmekte veya tartışma yaşamaktadır. Tartışma içerisindeki tepkiler farklılık gösterse de hissedilen duygular genellikle olumsuzdur. Araştırmalarda phubbing davranışının kaba ve rahatsız edici bir davranış olarak görüldüğünü göstermektedir.

Yönetici Phubbing’i :Yönetici phubbing’i, yöneticilerin çalışanlarıyla bulundukları ortamda, yüz yüze iletişim esnasında akıllı telefonlara yönelmesi ve mesajlarını kontrol etmesi gibi davranışlarda bulunması olarak tanımlanmaktadır. (Roberts ve David, 2017). Bu görmezden gelinme davranışı ile iletişimin kesintiye uğraması iş ilişkileri üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Scholl (2003: 123)’e göre yöneticilerin, çalışanlarına değerli ve yetenekli olduklarını hissettirme derecesi, yöneticiye duyulan duygusal tepkiyi oluşturmaktadır. Ancak, yöneticiler çalışanlarıyla iletişim esnasında akıllı telefonlarıyla ilgilendiklerinde, astları tarafından güvenilirlik olasılıkları düşmektedir Yöneticilerin çalışanlarıyla iletişimleri esnasında akıllı telefonlarına yönelmeleri, çalışan-yönetici güvenini zedelemekte ve bu azalan güven ise çalışanların işlerine olan motivasyonunu ve bağlılıklarını düşürmektedir .(Roberts ve David, 2017; Wu ve diğ., 2020). Ekip üyelerinin toplantı sırasında cep telefonlarıyla ilgilenmeleri, karar alma süreçlerini ve grup dinamiklerini olumsuz etkileyebilmekte ve profesyonel nezaket, karşılıklı saygı normlarını zedeleyebilmektedir. (Orhan, 2023; Parmaksız, 2020).Phubbing davranışına maruz kalan çalışanlar genellikle kendisini değersiz hissetmekte, dikkatlerinin dağıldığını ve odaklanamadıklarını ifade etmekte ve bazen öfke ya da moral bozukluğu yaşamaktadırlar. Bu tepkiler, bireysel olarak duygusal bir yük oluşturup kişiyi kaygıya sürüklemektedir.

Phubbing’in Boyutları

Phubbing davranışının boyutlarından biri olan akıllı telefon bağımlılığı, bireylerin sosyal etkileşimleri yerine sürekli akıllı telefon kullanımına yönelmesiyle ilişkili bir kavramdır. Akıllı telefonların işlevselliği, iletişim kurmanın yanı sıra eğlenme, bilgi edinme gibi birçok amaçla kullanılmasına neden olmaktadır.

Phubbing davranışının bir diğer önemli boyutu ise internet bağımlılığıdır. internet ortamındaki sosyal medya platformları, bireylere anlık bildirimler sunmakta ve etkileşimi her an için hızlı ve mümkün kılmaktadır. Bu durum bireylerin yüz yüze iletişim esnasında dikkatlerini akıllı telefonlarına yönlendirmelerine neden olmaktadır.

Sosyal medya bağımlılığına eşlik eden ve güçlendiren, bireylerin kendilerine cazip gelen çevrimiçi etkileşimlerden kopma korkusu, FoMo olarak ifade edilmekte ve bu durum bireylerin sosyal ortamlarda akıllı telefonlarını kontrol etme gereksinimine neden olmaktadır

Phubbing davranışına maruz kalan kişilerde ise özellikle ait olma gibi temel ihtiyaçlar olumsuz etkilenebilmektedir. (Chotpitayasunondh ve Douglas, 2018a). Phubbing’e maruz kalan kişiler, sessiz kalmayı tercih edebilir veya tepkisel davranışlar gösterebilirler. (Karadağ vd., 2016).

Phubbing davranışının boyutlarından bir diğeri ise oyun bağımlılığıdır. Bireylerin oyun oynama ihtiyacının sanal ortamda karşılanmaya başlaması, oyun bağımlılığı kavramını ortaya çıkarmıştır (Ayas ve Horzum 2017). Mobil oyun bağımlılığıyla birlikte oyun oynamaya aşırı zaman ayıran bireylerin sosyal etkileşimlerinde aksamalar ve bozulmalar oluşmaktadır

Phubbing davranışının bireyler üzerindeki etkilerinin fark edilebilmesi için phubbing davranışı gösterme ve phubbing davranışına maruz kalma durumları birlikte ele alınmalıdır. Bu şekilde bireyler empati kurarak phubbing davranışının olumsuz etkilerini daha kolay anlayabilir ve bu durum davranışın azaltılmasında önemli olabilir.

Genel Phubbing (Sosyotel) Ölçeği (GPÖ)

Chotpitayasunondh ve Douglas (2018b) tarafından geliştirilen ölçeğin Türkçe’ye adaptasyonu, Ergün ve diğerleri (2020) tarafından yapılmıştır. Genel Phubbing (Sosyotel) Ölçeği 15 maddeden oluşmakta ve her soru 7’li Likert tipinde cevaplanabilmektedir. Ölçekten alınabilecek en düşük puan 15 ve en yüksek puan 105’tir. Ölçekten alınan düşük puan düşük düzeyde phubbing yapıldığını, yüksek puan ise yüksek düzeyde phubbing yapıldığını göstermektedir. Ölçeğin 4 alt boyutu bulunmaktadır. Bunlar; nomofobi, kişiler arası çatışma, kendi kendine izolasyon ve sorunun onaylanmasıdır. Bu araştırmada, ölçekten elde edilen toplam puan kullanılarak analizler yapılmıştır.

GENEL PHUBBİNG ÖLÇEĞİ (GPÖ)

Yüz yüze sosyal etkileşimleriniz sırasında cep telefonu kullanımınız hakkında düşünmenizi istiyoruz. Tüm sosyal etkileşimlerinizi (örneğin arkadaşlarınızı, tanıdıklarınızı, ailenizi, eşinizi) ve aşağıdaki ifadelerin sizin için ne ölçüde geçerli olduğunu değerlendirin. Diğer insanlarla yüz yüze sosyal etkileşimlerimde…

		Asla	Nadiren	Arada bir	Bazen	Sık sık	Genellikle	Her Zaman
		(1)	(2)	(3)	(4)	(5)	(6)	(7)
1.	Telefonum yakınımda olmadığında  endişelenirim.
2.	Telefonumdan ayrı kalmaya dayanamam.
3.	Telefonumu görebileceğim bir yere bırakırım.
4.	Telefonumu kontrol etmezsem önemli bir şeyleri
kaçıracağımdan endişelenirim.
5.	Telefonumu kullandığım için başkalarıyla çatışma
yaşarım.
6.	İnsanlar telefonumla çok fazla vakit geçirdiğimi söyler.
7.	Başkaları telefonumu bırakmamı ve onlarla konuşmamı
isterse sinirlenirim.
8.	Başkalarını sinirlendirdiğini bildiğim hâlde telefonumu
kullanırım.
9.	Başkaları ile konuşmak yerine telefonumla uğraşmayı
tercih ederim.
10. Dikkatimi başkaları yerine telefunuma verdiğimde
memnun olurum.
11. Başkalarına odaklanmayı bırakıp telefonumla
ilgilendiğimde kendimi iyi hissederim.
12. Başkalarını görmezden gelip, dikkatimi telefonuma
verdiğimde stresten kurtulurum.
13.Telefonuma düşündüğümden daha uzun süre dikkatimi
veririm.
14. Telefonumu kullandığım için başkalarıyla konuşma
fırsatlarını kaçırıyor olduğumu bilirim.
15. Telefonumu kullanırken kendimi “birkaç dakika
daha” diye düşünürken bulurum.

Türkçe version: Ergün, N., Göksu, İ., & Sakız, H. (2020). Effects of Phubbing: Relationships With Psychodemographic Variables. Psychological Reports, 123(5), 1578-1613. https://doi.org/10.1177/0033294119889581

İngilizce version: Chotpitayasunondh, V., & Douglas, K. M. (2018). Measuring phone snubbing behavior: Development and validation of the Generic Scale of Phubbing (GSP) and the Generic Scale of Being Phubbed (GSBP). Computers in Human Behavior, 88, 5–17. https://doi.org/10.1016/j.chb.2018.06.020 naifergun@artuklu.edu.tr, idrisgoksu@artuklu.edu.tr, halissakiz@artuklu.edu.tr

GPÖ 4 alt boyuttan ve 15 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin alt boyutlarının isimleri NP: Nomophobia (1, 2, 3, ve 4); IC: Interpersonal Conflict (5, 6, 7, ve 8. Maddeler); SI: Self-Isolation (9, 10, 11, ve 12. Maddeler); PA: Problem Acknowledgment (13, 14, ve 15 maddeler). Ölçekte herhangi bir tersten puanlanacak soru bulunmamaktadır. Alınan düşük puan düşük düzeyde phubbing yapıldığını yüksek puan ise yüksek düzeyde phubbing yapıldığını göstermektedir. Orijinal çalışmanın puanlaması toplam puan üzerinden, Türkçe uyarlamasın da ise ortalama puan alınarak işlem yürütülmüştür.

NOT: Ölçeğe ilişkin diğer değerlerin tümü ölçeğe ilişkin makalede bulunabilir.

Kaynakça

Chotpitayasunondh, V. ve Douglas, K. M., 2016, How “phubbing” becomes the norm: The antecedents and consequences of snubbing via smartphone. Computers in Human Behavior, 63, 9–18. https://doi.org/10.10 16/j.chb.2016.05.018

Cizmeci E. Bağlantısız, ancak memnun: telefon bağımlılığı davranışı ve ilişki memnuniyeti. Turk. Online J. Design Art Commun. 2017;7(2):364–375. [ Google Scholar ]

Karadağ, E., Tosuntaş, Ş. B., Erzen, E., Duru, P., Bostan, N., Mızrak Şahin, B., Çulha, İ. ve Babadağ, B. (2016). The Virtual World’s Current Addiction: Phubbing. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 3(2): 223-269. https://doi.org/10.15805/addicta.2016.3.0013

Nazir, T., & Pişkin, M. (2016). Phubbing: A technological invasion which connected the world but disconnected humans. The International Journal of Indian Psychology, 3(4), 175-182. Nazir T., Pişkin M. Phubbing: dünyayı birbirine bağlayan ama insanları birbirinden ayıran        teknolojik istila. Int. J. Indian Psychol. 2016;3(4):39–46. [ Google Scholar ]

Öztürk, G., ve Mutlu, A., 2021, Parental phubbing and children’s emotional well-being: A cross-sectional study in Turkey. Journal of Family Studies, 2 (3), 450–465. https://doi.org/10.1080/13229400.2021.1877798

Parmaksız, İ. (2020). İletişimde ve ilişkilerde phubbing. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24(2), 359-372.

Tepebaşı, Y., 2024, Beliren yetişkinlerde ilişki doyumu, romantik ilişki beklentileri farkındalık düzeyleri ve partner sosyotelizmi, Yüksek lisans, Başkent Üniversitesi

Ünalan, B. ve Yıldırım, H., 2020, Akıllı telefon bağımlılığı ve sosyal etkileşim. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 45 (3), 190-210.

Yam, F. C. ve İlhan, T., 2020a, Modern çağın bütünsel teknolojik bağımlılığı: Phubbing ve dinamikleri, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12 (1), 1-15. https://doi.org/10.18863/pgy.551299